TDE301U-XI-XIII. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ
Ünite 3: Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç
İsim
İsim Çekim ekleri
Çokluk Ekleri +IAr
Orhon Türkçesinden beri en çok kullanılan çokluk eki +lar/+lerdir.
baş+lar , köz+ler, köŋül+ler “gönüller”, ölüg+ler “ölüler”, yaġuk+lar 'yakınlar, hısım, akrabalar'.
DLT'de çokluk ekinin +la/+le biçimi az sayıda sözcükte bulunmaktadır: aş+laka “aşlara”, at+laka “atlara”, ıt+laka “itlere”. Bütün örneklerde bu çokluk ekinin +ka yönelme durum ekinden önce kullanıldığı görülmektedir.
+An
Orhon ve Uygur Türkçesinde daha çok örnekte gördüğümüz bu ek, Karahanlı Türkçesinde kalıplaşmış birkaç sözcükte görülür:
Er+en “adamlar” Og(u)l+an “oğullar”
İyelik Ekleri Karahanlı Türkçesinde iyelik ekleri, Orhon ve Uygur Türkçesindeki gibi ses uyumlarına uyar. İyelik ekleri şunlardır:
1. Tekil Kişi: +(X)m: ata+m “atam, babam” idi+m “Tanrım”, köz+üm “gözüm”.
2. Tekil Kişi: +(X)ŋ: ata+ŋ “atan, baban”, söz+üŋ “sözün”, kuş+uŋ “kuşun”, köŋ(ü)l+üŋ “ gönlün”.
3. Tekil Kişi: +(s)I(n+): ata+sı “atası, babası”, barça+sı” hepsi, bütünü”, küç+i “gücü”.
1. Çoğul Kişi: +(X)mIz: köŋ(ü)l+ümiz “gönlümüz”, at+ımız “atımız”, öz+ümiz “özümüz, kendimiz”.
2. Çoğul Kişi: +(X)ŋIz: köŋ(ü)l+üŋiz “gönlünüz”, sezinçi+ŋiz “zannınız, şüpheniz” közleri+ŋiz “gözleriniz.
3. Çoğul Kişi: +(s)I(n+), +lArI(n+): 3. çoğul kişi iyelik eki olarak +(s)I da kullanılmaktadır. Bunun örnekleri yukarıda verildiği için burada yalnız +ları/+leri'nin örnekleri verilecektir: erŋek+leri “parmakları”, iş+leri “işleri”, kün+leri “günleri”.
İsim Durum Ekleri 1. Yalın Durumu: Sözcüğün kök ya da gövde biçimiyle aynıdır, ek almaz.
2. Tamlayan Durumu (İlgi, Genetif): Ekin ünsüzlerden sonra +Xŋ biçiminde geldiğini görüyoruz.
ana+nıŋ “annenin”, kişi+niŋ “kişinin”, yagı+nıŋ “düşmanın”, vd.
yalŋuk+uŋ “insanın”, kim+iŋ “kimin”, söz+niŋ “sözün”, kul+nuŋ “kulun” , ölüm+nüŋ “ölümün.
Açıklama: Dankoff-Kelly yayınında ekin DLT'de +nlg biçiminde de yer aldığı belirtilmiştir. kimnig “kimin, künüg (künnüg?) “günün” kölnig” gölün”.
Bu çalışmada ayrıca Yarkend'de bulunan Uygur harfleriyle yazılmış Karahanlılar devrine ait tarla satış senetlerinde de ilgi durumu ekini almış sözcüklerde de -g’li biçimlere (yernig, begnig) rastlandığı belirtilmiştir. Marcel Erdal'ın verdiği bilgiye göre ilgi durumu eki, Yarkend belgelerinde dört yerde +(n)Xŋ yerine +nXg biçiminde yazılmıştır.
3. Belirtme Durumu (Yükleme, Akuzatif): Karahanlı Türkçesinde dört ayrı belirtme durumu eki vardır. Orhon ve Uygur Türkçesinde yalın durumdaki (iyelik eki almamış sözcüklere) eklenen +g ekinin yerini +nı/+ni almıştır, az sayıda örnekte +Xg/+Xġ ekine rastlanmaktadır. Bu iki belirtme durumu ekinin dışında üçüncü kişi iyelik ekinden sonra kullanılan +n ve seyrek olarak da +ı/+i eki bulunmaktadır.
1) +Xg/+Xġ: aş+ıġ “aşı, yemeği”, söz+üg “sözü”, at+ıġ 'atı' kişi+g “kişiyi”
2)+nı/+ni: Orhon Türkçesinde adıllardan ve özel adlardan sonra gelen bu belirtme durumu eki, Karahanlı Türkçesi'nde yalın durumdaki ve iyelik eki almış adlardan sonra da kullanılmıştır.
ay+nı “ayı” köŋül+ni “gönülü”, söz+ni “sözü”, ataŋ+nı “babanı”, sözi+ni “sözünü
3) +n: Orhon ve Uygur Türkçesinde tüm iyelik eklerinden sonra eklenen +n eki Karahanlı Türkçesinde sadece 3. tekil ve çoğul kişi iyelik eklerinden sonra kullanılmıştır:
adı+n “adını” ,başı+n “başını), evi+n “evini”, evleri+n “evlerini”
4)+ ı/+i: Karahanlı Türkçesinden önceki dönem metinlerinde bulunmayan bu ek, bu dönem metinlerinde de az kullanılmaktadır:
ı/+i: Karahanlı Türkçesinden önceki dönem metinlerinde bulunmayan bu ek, bu dönem metinlerinde de az kullanılmaktadır:
baş+ı “başı” iş+i “işi” köŋlüm+i “gönlümü” meŋiziŋ+i “benzini”, kitab+ı “kitabı”.
4. Yönelme Durumu (Verme, Datif): Üç ayrı ekle kurulmaktadır. Bunlardan biri +ka/+ke ve +ġa/+ge'dir. +ka/+ke daha çok kullanılmaktadır.
av+ka “ava”, aş+ka “aşa”, at+ka “ata” , köŋül+ke “gönüle), kaz+ka ~ kaz+ġa “kaza”
1. ve 2. kişi tekil ve çoğul iyelik eki almış sözcüklerden sonra ek, +a/+e ve +ka/+ke biçiminde görülür:
közüm+e “gözüme, işim+e “işime”, kadaşıŋ+a “kardeşine” özüm+ke “özüme”, tilekleriŋiz+ke “dileklerinize” vb.
3. tekil kişi iyelik eklerinden sonra ek, +ŋa/+ŋe biçimindedir:
atası+ŋa “atasına, babasına” , başı+ŋa “başına”, işi+ŋe “işine” , yaşı+ŋa “yaşına” , özi+ŋe “özüne”, vb.
5. Bulunma Durumu (Kalma, Lokatif): Bulunma durumu eki +da/+de/+ta/+te’dir: ev+de “evde” (DLT II 104), baş+ta “başta”, kapuġ+da “kapıda” (KB 595, 1413...), yol+da “yolda”
6. Ayrılma Durumu (Çıkma, Ablatif): Eski Türkçedeki +da/+de eki, az sayıda olmakla beraber Karahanlı Türkçesinde de bulunmaktadır:
a) Ayrılma, çıkma ve menşe ifade eder: yerde kop- “yerden kopmak, (çıkmak)”; tılda çık- “dilden çıkmak”; yazukta tıdın- “günahtan sıyrılmak”,
b) Karşılaştırma ifade eder: kamuġda esizrek “herkesten daha kötü”; kızda kızrak “kıttan daha kıt”; şakarda tatıġlıġ “şekerden tatlı”,
c) Bütünün parçasını gösterir: miŋinda bir “bindebir”,
d) Bazı edatlardan önce kullanılır: közinde adın “gözünden başka; katılmazda aşnu “katılmadan, dönüşten önce”; ölümde basa “ölümden sonra”; kelmişiŋde berü “geldiğinden beri”, bu künde naru “bu günden itibaren”.
Karahanlı Türkçesinde kullanılan asıl ayrılma durumu eki +dın/+din/+tın/+tindir: cân+dın “candan”, kapuġ+dın “kapıdan”, yıġaç+dın “ağaçtan”, ol+dın “yoldan”, tilin+din “dilinden”.
DLT'de ekin +dan/+den/+tan/+ten biçimleri de vardır:
yer+den “yerden”, köz+den “gözden, at+tan “attan”,
Ayrılma durumu ilgi durumu ekiyle birlikte de kullanılmaktadır. İlgi durumu eki üzerine ayrılma durumu işlevinde kullanılan +da/+de’nin geldiği örneklerden bazıları şunlardır:
meniŋde basa “benden sonra”, seniŋde adın “senden başka”, seniŋde oza “senden önce”, anıŋda öndin “ondan önce”
7. Vasıta Durumu (Araç, Instrumental): En çok kullanılan vasıta durumu eki, Karahanlı Türkçesinden önceki metinlerde olduğu gibi +(X)ndir:
a) aracıyla, aracılığıyla anlamı verir: el(i)g+in emle- “elle göstermek”, köz+ün bakış- “gözle bakışmak, kut+un tiril- “mutlulukla yaşamak”, küç+ün “zorla, zorbalıkla'.
b) Zaman belirteçler kurar: yaz+ın “yazın”, kış+ın “kışın”, terk ödün kel- “hemen gelmek.
8. Eşitlik Durumu (Ekvatif): +çA ekiyle kurulan bu durum eki aşağıdaki işlevlerde kullanılır:
a) kadar, gibi, göre: uġança telim kıl- “(bir şeyi) mümkün olduğu kadar çok yapmak”, kirmişçe bol- “girmiş gibi olmak”, köŋülçe yorı- “gönlünün istediği gibi yürümek.
b) yön bidirir ve 'tarafından' anlamı katar:
solça kel- “sol taraftan gelmek”, oŋça kel- “sağdan/ doğrudan gelmek”
c) kança, barça neçe gibi sözcüklerde de kalıplaşmış olarak bulunur.
9. Yön Gösterme (Direktif): Aşağıdaki eklerle kurulur:
a) +ġArU eki: yaġı+ġaru “düşmana doğru”, yay+ġaru “bahara doğru”, Teŋri+gerü “Tanrıya doğru”
b) +ru/rü: Kalıplaşmış sözcüklerde bulunur: kerü “geri”
c) +ra/+re: taş+ra “dışarıya”
Sayılar
1. Asıl Sayılar: Asıl sayıları gösteren sözcükler Türkiye
Türkçesinden çok da farklı değildir. Karahanlı
Türkçesindeki asıl sayılar şöyledir:
Bir, iki, üç, tört, beş, yeti ~ yetti, sekkiz ~ sekiz, tokkuz ~
tokuz, on, yigirme, ottuz, kırk, ellig, altmış, yüz, miŋ
“bin”, tümen “on bin”.
2. Sıra Sayıları: Sayı sözcüklerine +(X)nç, +(X)nçI ekleri
getirilerek elde edilir: birinç “birinci”, ekinç “ikinci”,
ekinçi “ikinci” , üçünç “üçüncü”.
3. Üleştirme Sayıları: Karahanlı Türkçesinde üleştirme
sayıları olarak birer ve miŋer sayıları kullanılmıştır: birer
“birer”, miŋer “biner” DLT'de bir sayısına gelen +In
vasıta durumu ekiyle oluşmuş yapı “birer birer” anlamını
vermektedir.
Birin birin miŋ bolur tama tama köl bolur “birer birer bin
olur, damlaya damlaya göl olur”.
4. Topluluk Sayıları: Sayı isimlerine +egü(n) eki
getirilerek yapılır: bir+egü “her birisi”.
Zamirler ve Zamirlerin Çekimi
Kişi Zamirleri
Tekil Kişi Zamirleri: men, sen, ol
Çoğul Kişi Zamirleri: biz, siz/sizler/siler, anlar/olar
Tamlayan Durumu: +(n)ıŋ
men+iŋ, sen+iŋ, anıŋ, biz+iŋ, siz+iŋ, anlar+nıŋ
Belirtme Durumu: +nI
Meni, seni, anı, biz+ni, siz+ni, siler+ni, olar+nı, ...), olar+ıġ, anlar+nı
Bulunma Durumu: +da/+de
men+de, sen+de, anda, siz+de, olarda
Bulunma durumu ilgi durumu ekini almış sözcüklerle birlikte de kullanılmaktadır. Bu yapının, bulunma durumunun ayrılma durumu işlevinde kullanıldığı sözcüklerdeki örnekleri daha fazladır. Bu örnekler daha çok Kutadgu Bilig'de görülmektedir:
meniŋ+de turur “bendendir”, meniŋ+de bar “bende var”, seniŋ+de bar “sende var”, seniŋ+de turur “sendedir”, anıŋ+da bolur “ondan olur”, kimiŋ+de bol- “kimden olmak”.
Ayrılma Durumu: +dIn, bu ekin yanı sıra az da olsa +dAn eki de kullanılmaktadır.
men+den , men+din sen+den, sen+din biz+din olar+dın mun+dın, bular+dın
Ayrılma durumu eki de ilgi durumu eki almış yapıların üzerine gelmektedir:
meniŋ+din meniŋ+de basa “benden sonra” meniŋ+de kidin “benden sonra” seniŋ+de seniŋ+din anıŋ+da adın “ondan başka” anıŋ+da basa “ondan sonra” anıŋ+da naru “ondan öteye”
Yönelme Durumu:
maŋa saŋa aŋa biz+ke, siz+ke, olar+ka
Yön Gösterme Durumu:
maŋar “bana doğru”, saŋar “sana doğru”, aŋar “ona doğru”.
Eşitlik Durumu: +çA
mençe “bence, bana göre” ança “ona göre
Vasıta Durumu: +(X)n
anın “onunla”
İşaret Adılları
Karahanlı Türkçesindeki işaret adılları şunlardır: bu, bular, ol.
Tamlayan Durumu: bular+nıŋ, munuŋ, munıŋ
Belirtme Durumu: munı, bular+ıġ, bular+nı
Bulunma Durumu: munda, bular+da
Aşağıdaki örneklerde ek, ayrılma durumu işlevinde kullanılmıştır:
munıŋ+da basa “bundan sonra” munuŋ+da naru “bundan öte
Yönelme Durumu: bular+ka
Yön Gösterme Durumu: muŋar “buna doğru”
Eşitlik Durumu: munça
Zarflar
Yer Zarfları
Karahanlı Türkçesinde yer zarfları çeşitli ad durum ekleriyle oluşturulmuştu. Bunun için +A, +DA, +DIn, +(A)rU, +rA, +çA ve +In eklerinden yararlanılmıştır. Bu eklerle yapılmış zarf olarak kullanılan sözcükler şunlardır:
1. +A Ekiyle Kurulmuş Yer Zarfları: Üze < Üz+e “üstte, yukarıda” Yaşıl kök yarattı üze yulduzı “mavi göğün üzerinde yıldız yarattı”
2. +DA Ekiyle Kurulmuş Yer Zarfları: Kayda, Kayuda, Kanda < *ka “nerede” Kayuda bilig bolsa beglik bulur “Bilgi neredeyse beylik oradadır
Kanda erdiŋ “Neredeydin”
3. +DIn Ekiyle Kurulmuş Yer Zarfları: Öndün < öŋ+dün “önde, ön tarafta”
kamuġ aşnuda sen sen öŋdün kidin “herşeyden önce, önde ve arkada olan sensin”.
4. +çA Ekiyle Kurulmuş Zarflar: Kança < *ka+n+ça “nereye, nereye” Kança bardıy ey oġul “ey oğul nereye gittin”
5. +rA, +rU Ekiyle Kurulmuş Zarflar
Asra < *ast+ra “aşağıda, aşağıya doğru”, Taşra < *taş+ra “dışarı, dışarıda”.
Zaman Zarfları
Karahanlı Türkçesinde emdi “şimdi”, kün “gün” kündüz “gündüz”, kidin “sonra”, tün “gece”, tünle “geceleyin”, kışın “kışın”, yazın “yazın” gibi sözcükler zaman zarfı olarak kullanılmaktadır.
Emdi: Bu zaman zarfı DLT'de çok kullanılmıştır.
Alper Toŋa öldi mü İsiz ajun kaldı mu Ödlek öçin aldı mu
Emdi yürek yırtılur
Kün: Karahanlı Türkçesi eserlerinde sıklıkla kullanılan bu zaman zarfı aynı zamanda “güneş” anlamını da taşır.
Tün kün bile sevnelim “Gece gündüz sevinelim.
Kündüz: Orhon ve Uygur Türkçesinde sözcük “küntüz” biçimindeydi.
Tüni yattı yakgakta kündüz örü “Gece yatakta yattı gündüz kalktı.
Kidin: Bu sözcük hem yer hem de zaman zarfı olarak kullanılmaktadır?
Bilip iter işni ökünmez kidin “işi bilerek yapar sonra pişman olmaz”
Tün: Orhon Türkçesinden itibaren metinlerde görülen bu sözcük Karahanlı Türkçesinde de sıklıkla kullanılır.
Udıp yatma tün kün işin kıl anıŋ “uyuyup yatma gece gündüz onun işini yap”
Tünle: Az kullanılan bir zaman zarfıdır.
Kışın: Az kullanılan bu sözcük sadece DLT'de geçmektedir.
Yazın katıġlansa kışın sevnür “Yazın çalışırsa kışın sevinir”
Yazın: Bu zaman zarfı da az kullanılmaktadır ve sadece DLT'de örneği vardır:
Küz keligi yazın belgürer “güzün gelişi yazın belli olur”
Durum Zarfları
Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerde oldukça çok sayıda durum zarfı kullanılmıştır. Bu tür sözcükler hem sıfat hem de zarf olarak kullanılmaktadırlar. Farklı yapılarda olan bu zarflardan kimileri şöyledir: Akru/akrun “yavaş”
Akrun aŋar sevingil “ona yavaş, sakin biçimde sevin”
Amul “sakin, rahat, yavaş”
Kelgil amul oynayalım “gel sakin sakin oynayalım”
Miktar Zarfları
Bu dönem eserlerinde kullanılan bu zarfların sayısı çok değildir. Artuk “fazla, çok”, az “az”, üküş “çok”, köp “çok”, telim “çok”, bedük “büyük”, tükel “bütün, hep” gibi sözcükler miktar zarfı olarak kullanılır. Bunlardan bazılarının örnekleri aşağıda verilmiştir
Az: Üküş sözleme söz birer sözle az “Sözü çok söyleme birer birer az söyle”
Telim: Kidin telim ükündi “sonra çok pişman oldu”
Son Takılar
Tek başlarına anlamları olmayan ad ve ad soylu sözcüklerle sıfat-fiillerden sonra gelerek eklendiği sözcükle cümlenin öteki öğeleri arasında zaman, mekan, yön, tarz, benzerlik, başkalık vb. gibi bakımlardan ilgi kuran sözcüklere sontakı denir.
Ara “arasında”, içre “içte, içerisinde, iç tarafta”, taparu “-e doğru”, bile, birle “ile, birlikte”, üçün “için”, kibi “gibi”, soy “sonra” adın “başka”, basa “sonra” gibi sözcükler, Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerde kullanılan edatlardan bazılarıdır.
Taparu: Tamlayan durumu ekini almış isimlerle birlikte kullanılır. Ol meniŋ taparu keldi “O bana doğru geldi”.
Bağlaçlar
Aynı görevli ya da birbiriyle ilgili sözcükleri, sözcük öbeklerini, özellikle tümceleri bağlamaya yarayan, bunlar arasında anlam ve biçim yönünden bağlantı kuran sözcüklere bağlaç denir.
Bile “ile, birlikte”, takı “ve” apan “eğer”, kalı “eğer”, azu “yoksa, veya” sözcükleri Karahanlı Türkçesinde bağlaç olarak kullanılmaktadır.