TDE205U-OSMANLI TÜRKÇESİ GRAMERİ-I
Ünite 3: Arapçada Kelime Yapımı: Mezîdünfih Masdarlar (Kıyâsî Masdarlar)
Mezîdünfih Masdarlar (Kıyâsî Masdarlar)
Kıyâsî masdarlar, belli bir kalıp içinde belli bir anlam üretirler. Arapçada kelimeler teorik açıdan olabilir gibi görünse de her kalıpta türetilemezler. Bunlar toplumsal uzlaşmaya bağlı olarak kullanılır. Ancak biz bu kalıpların ne gibi anlamlar ürettiğini önceden bilebiliriz. Mücerred masdarlarda ise bunu bilebilmek mümkün değildir. Eğer bir kıyâsî masdarın geçişli/geçişsiz, etken/edilgen, dönüşlü veya işteş çatıda olduğunu biliyorsanız, o yapıda üretilmiş bir kelimenin anlam dairesini belirleyebilirsiniz. Mücerred masdarlarda bunu bilebilmek mümkün değildir; ancak sözlükler yardımıyla veya o dili iyi bilenlerden işiterek öğreniriz. Bundan dolayı mücerred masdarlar semâî (işitip öğrenmeye dayalı, kuralsız, düzensiz), mezîdünfih masdarlar ise kıyâsîdir (kurallı, düzenli). Mezîdünfih masdarların Osmanlı Türkçesinde sıkça kullanılan dokuz bâbı vardır:
İfâl Bâbı
Bu bâbda baştaki ve ortadaki elifler “ ﺍا” zâid, yani ekleme harflerdir.
ﻛﺮﻡم kerem “cömertlik” - ﺍاﻛﺮﺍاﻡم ikrâm “ağırlama”
ﺧﺮﻭوﺝج hurûc “çıkma” - ﺍاﺧﺮﺍاﺝج ihrâc “çıkarma, ihraç etme”
Bu bâbdaki masdarların çatısı geçişlidir, yani nesne alır. Geçişsiz bir fiil bu bâba nakledildiği zaman geçişli olur ve nesne alır:
ﻋﻠﻢ ilm - ﺍاﻋﻼﻡم i'lâm “(bir şeyi) bildirme”
ﻅظﻬﮭﻮﺭر zuhûr “görünme” - ﺍاﻅظﻬﮭﺎﺭر izhâr “(bir şeyi) meydana çıkarma, gösterme”
Ancak bu bâbdâ kimi geçişsiz masdarlar da vardır: ﺍاﻧﺼﺎﻑف insâf “adaletli
olma”, ﺍاﺳﻼﻡم islâm “müslüman olma”, ﺍاﻣﻜﺎﻥن imkân “olabilir olma, olabilirlik” vs. gibi. • İfâl Bâbının İsm-i Fâili
İf'âl bâbının ism-i fâ'ili ﻣُﻔﻌِﻞ müf'il vezninde gelir:
ﺍاﻛﺮﺍاﻡم ikrâm - ﻣﻜﺮﻡم mükrim “ikram eden, ikram
edici” ﺍاﺳﻼﻡم islâm - ﻣﺴﻠﻢ müslim “İslâm olan, müslüman” • İfâl Bâbının İsm-i Mefûlü
İf'âl bâbının ism-i mef'ûlü ﻣُﻔﻌَﻞ müf'al vezninde gelir:
ﺍاﺛﺒﺎﺕت isbât - ﻣﺜﺒﺖ müsbet “ispat olunmuş”
ﺍاﺟﻤﺎﻝل icmâl “özetleme” - ﻣﺠﻤﻞ mücmel “icmâl olunmuş, özetlenmiş”
Tefîl Bâbı
Tef'îl vezninde baştaki te “ ﺕت” ile ortadaki ye “ ﻯى” harfleri eklemedir. Sülâsî masdarlardan geçişli, yani nesne alan masdarlar kurar.
ﻋﻠﻢ 'ilm “bilme, bilim” - ﺗﻌﻠﻴﯿﻢ ta'lîm “öğretme”
ﺷﻜﻞ şekl “şekil” - ﺗﺸﻜﻴﯿﻞ teşkîl “şekil verme, kurma”
ﻗﺮﺏب kurb “yakın olma” - ﺗﻘﺮﻳﯾﺐ takrîb “yakınlaştırma”
1. Tefîl Bâbının İsm-i Fâili Tef'îl bâbının ism-i fâ'ili müfa''il ﻣﻔﻌﱢﻞ vezninde gelir:
ﺗﺴﻜﻴﯿﻦ teskîn “sakinleştirme”- ﻣﺴﻜﻦ müsekkin “sakinleştirici”
ﺗﻔﺴﻴﯿﺮ tefsîr “yorumlama” - ﻣﻔﺴﺮ müfessir “tefsir âlimi, yorumlayıcı” 2. Tefîl Bâbının İsm-i Mefûlü Tef'îl bâbındaki kelimelerin ism-i mef'ûlü
müfa''al ﻣﻔﻌﻞ vezninde gelir:
ﺗﺮﻛﻴﯿﺐ terkîb “birleştirme” - ﻛﺐﺮ ﻣ mürekkeb “birleştirilmiş”
ﺗﺜﻠﻴﯿﺚ teslîs “üçleme” - ﻣﺜﻠﺚ müselles “üçgen”
Tefa’’ul Bâbı
Bu vezinde baştaki te “ﺕت” eklemedir. Ayın harfinin yerinde bulunan harf de tekrarlanır, yani şeddeli okunur.
Tefa''ul ﺗﻔﻌﻞ bâbı, tef'îl ﺗﻔﻌﻴﯿﻞ bâbının dönüşlüsüdür ve genellikle geçişsiz masdarlar türetir. Bu ikisini karıştırmamak için yazılışta tefa''ul vezninin ye'siz olduğuna dikkat edilmelidir.
ﺩدﺭرﺱس ders - ﺗﺪﺭرﺱس tederrüs “ders alma”
ﻛﺒﺮ kibr “büyüklük” - ﺗﻜﺒﺮ tekebbür “büyüklenme, kibirlenme”
Bu bâbdaki masdarlar arasında geçişli olanlar da vardır:
ﺫذﻛﺮ zikr “anma” - ﺗﺬﻛﺮ tezekkür “hatırlama, düşünme, anma”
ﻋﻠﻢ 'ilm - ﺗﻌﻠﻢ ta'allüm “öğrenme”
a. Tefa’’ul Bâbının İsm-i Fâili
Tefa''ul bâbının ism-i fâ'ili mütefa''il ﻣﺘﻔﻌﻞ vezninde olur:
ﺗﻜﻠﻢ tekellüm “konuşma” - ﻣﺘﻜﻠﻢ mütekellim “konuşan”
ﺗﻔﻜﺮ tefekkür “düşünme” - ﻣﺘﻔﻜﺮ mütefekkir “düşünen” b. Tefa’’ul Bâbının İsm-i Mefûlü
Tefa''ul bâbının ism-i mef'ûlü mütefa''al ﻣﺘﻔﻌﻞ vezninde olur:
ﺗﺸﺒﺚ teşebbüs “işe girişme” - ﻣﺘﺸﺒﺚ müteşebbes “teşebbüs olunan şey”
ﺗﻴﯿﻤﻦ teyemmün “uğurlu sayma” - ﻣﺘﻴﯿﻤﻦ müteyemmen “uğurlu sayılan”
Tefâul Bâbı
Bu vezinde baştaki te “ ﺕت” ve ortadaki elif “ ﺍا” harfleri eklemedir.
ﺷﺮﻛﺖ şirket “ortaklık” - ﺗﺸﺎﺭرﻙك teşârük “ortaklaşma”
ﻛﻤﺎﻝل kemâl “olgunluk” - ﺗﻜﺎﻣﻞ tekâmül “olgunlaşma”
ﻣﻴﯿﻞ meyl “eğilim” - ﺗﻤﺎﻳﯾﻞ temâyül “meyl etme” I. Tefâul Bâbının İsm-i Fâili
Tefâ’ül bâbının ism-i fâili, mütefâ’il ﻣﺘﻔﺎﻋﻞ vezninde gelir:
ﺗﺼﺎﺩدﻑف tesâdüf “rastlama” - ﻣﺘﺼﺎﺩدﻑف mütesâdif ﺟﺬﺏب cezb “çekme” - ﺍاﻧﺠﺬﺍاﺏب incizâb “çekilme, çekim” “rastlayan” ﺣﺼﺮ hasr “bir şeye mahsus kılma” - ﺍاﻧﺤﺼﺎﺭر
ﺗﺸﺎﻋﺮ teşâ'ür “şairlik taslama” - ﻣﺘﺸﺎﻋﺮ müteşâ'ir “şairlik taslayan”
ﺗﻤﺎﻳﯾﻞ temâyül “meyl etme” - ﻣﺘﻤﺎﻳﯾﻞ mütemâyil “meyleden, eğilimli” II. Tefâul Bâbının İsm-i Mefûlü
Tefâ’ül bâbının ism-i mef’ûlü, mütefâ'al ﻣﺘﻔﺎﻋﻞ vezninde gelir, ancak az kullanılan bir kelime kategorisidir:
ﺗﺠﺎﻭوﺯز tecâvüz “haddi aşma” - ﻣﺘﺠﺎﻭوﺯز mütecâvez “tecavüz edilen, aşılan”
ﺗﺪﺍاﻭوﻝل tedâvül “elden ele dolaşma” - ﻣﺘﺪﺍاﻭوﻝل mütedâvel “tedâvül olunan”
Müfâalet Bâbı
Bu bâbda baştaki mim “ ﻡم”, ortadaki elif “ ﺍا” ve sondaki te
“ ﺓة” eklemedir. Bu “ ”ﺓة Osmanlı Türkçesinde ya açık te “
ﺕت” veya “٥” (a, e) şeklinde yazılır. Bu bâbdaki masdarların çatısı, nesnesi bakımından geçişli veya geçişsiz olabilir; öznesi bakımından ise genellikle işteşlik ifade ederler:
ﻋﻬﮭﺪ 'ahd “söz verme” - ﻣﻌﺎﻫﮬﮪھﺪﻩه mu'âhede “anlaşma”
ﺧﺒﺮ haber - ﻣﺨﺎﺑﺮﻩه muhâbere “haberleşme, iletişim”
ﺣﺮﺏب harb - ﻣﺤﺎﺭرﺑﻪﮫ muhârebe “savaşma”
ﻁطﺒﻖ tıbk “uygun, aynı” - ﻣﻄﺎﺑﻘﺖ mutâbakat “uyuşma, uygun olma” Müfâ'alet bâbı her zaman işteşlik ifade etmez:
ﺩدﻭوﺍاﻡم devâm - ﻣﺪﺍاﻭوﻣﺖ müdâvemet “devam etme”
ﺣﻔﻆ hıfz “koruma” - ﻣﺤﺎﻓﻈﻪﮫ “koruma” i. Müfâalet Bâbının İsm-i Fâili
Müfâ'alet bâbının ism-i fâ'ili müfâ'il ﻣﻔﺎﻋﻞ vezninde gelir:
ﻣﺨﺎﺑﺮﻩه muhâbere “haberleşme” - ﻣﺨﺎﺑﺮ muhâbir “haber veren”
ﻣﺤﺎﺭرﺑﻪﮫ muhârebe “savaşma” - ﻣﺤﺎﺭرﺏب muhârib “savaşan, savaşçı” ii. Müfâalet Bâbının İsm-i Mefûlü
Müfâ'alet bâbının ism-i mef'ûlü müfâ'al ﻣﻔﺎﻋﻞ vezninde gelir:
ﻣﺨﺎﻁطﺒﻪﮫ muhâtaba “söyleşme” - ﻣﺨﺎﻁطﺐ muhâtab “söyleşilen, hitab edilen”
ﻣﺒﺎﺭرﻛﻪﮫ mübâreke “tebrikleşme, birbirini
kutlama” - ﻣﺒﺎﺭرﻙك mübârek “kutlu, uğurlu”
İnfiâl Bâbı
Bu bâbda baştaki elif “ ﺍا”, nûn “ ﻥن” ve ortadaki elif “ ﺍا” eklemedir. Bu bâbdan türeyen masdarların çatıları özneleri bakımından genellikle dönüşlü, bazen de edilgendir. Nesneleri bakımından ise geçişsizdir, yani nesne almazlar.
ﺑﺴﻂ bast “açma” - ﺍاﻧﺒﺴﺎﻁط inbisât “açılma, ferahlanma”
“hasrolunma”.
1) İnfiâl Bâbının İsm-i Fâili Bu bâbdaki masdarların ism-i fâ'illeri münfa'il
ﻣﻨﻔﻌﻞ vezninde gelir:
ﺍاﻧﻜﺴﺎﺭر inkisâr “kırılma” - ﻣﻨﻜﺴﺮ münkesir “kırılan, gücenen”
ﺍاﻧﻘﻼﺏب inkılâb “dönme, değişme” - ﻣﻨﻘﻠﺐ munkalib “dönen, değişen” 2) İnfiâl Bâbının İsm-i Mefûlü Bu bâbdaki kelimelerin ism-i mef'ûlü kullanılmaz.
İfilâl Bâbı
Bu bâbda başta ve ortadaki elifler “ ﺍا” eklemedir. Üçüncü aslî harf ise tekrarlanır. Anlam bakımından geçişsiz masdarlar türetir. Bu kalıpla daha çok renk ve fizikî noksanlıkları ifade eden kelimeler türetilir:
ﺣﻤﺮﺕت humret “kırmızılık” - ﺍاﺣﻤﺮﺍاﺭر ihmirâr “kızarma”
ﺻﻔﺮﺕت sufret “sarılık” - ﺍاﺻﻔﺮﺍاﺭر ısfırâr “sararma”
a) İfilâl Bâbının İsm-i Fâili
İf'ilâl bâbının ism-i fâ'ili müf'all ﻣﻔﻌﻞ vezninde gelir:
ﺍاﻏﺒﺮﺍاﺭر iğbirâr “gücenme” - ﻣﻐﺒﺮ muğberr “gücenen”
ﺍاﺳﻮﺩدﺍاﺩد isvidâd “kararma” - ﻣﺴﻮﺩد müsvedd “kararan” vs. b) İfilâl Bâbının İsm-i Mefûlü Bu babdaki kelimelerin ism-i mef’ûlü kullanılmaz.
İftiâl Bâbı
Bu bâbda baştaki elif “ ﺍا” ile ortadaki te “ ﺕت” ve elif “ ﺍا” harfleri zâiddir. Bu bâbdan türetilen masdarların çatısı dönüşlü ve geçişsizdir:
ﺟﻤﻊ cem' “toplama” - ﺍاﺟﺘﻤﺎﻉع ictimâ' “toplanma”
ﻓﺨﺮ fahr “övünç” - ﺍاﻓﺘﺨﺎﺭر iftihâr “övünme”
ﻛﺴﺐ kesb “kazanç” - ﺍاﻛﺘﺴﺎﺏب iktisâb “kazanma”
ü İftiâl Bâbının İsm-i Fâili
Bu bâbdaki masdarların ism-i fâ'ili müfta'il ﻣﻔﺘﻌﻞ vezninde gelir:
ﺍاﻋﺘﺪﺍاﻝل i'tidâl “ölçülü davranma” - ﻣﻌﺘﺪﻝل mu'tedil “ölçülü davranan”
ﺍاﻧﺘﺸﺎﺭر intişâr “yayımlanma” - ﻣﻨﺘﺸﺮ münteşir “yayımlanan”
ﺍاﻓﺘﺨﺎﺭر iftihâr “övünme” - ﻣﻔﺘﺨﺮ müftehir “övünen” vs. ü İftiâl Bâbının İsm-i Mefûlü İfti'al bâbındaki masdarların ism-i mef'ûlü
müfta'al ﻣﻔﺘﻌﻞ vezninde gelir:
“ortak olunmuş”
İstifâl Bâbı
Bu bâbda elifler “ ﺍا”, sin “ ﺱس” ve te “ ﺕت” harfleri eklemedir. Bu bâbda türetilen masdarların anlamı genellikle geçişlidir, yani nesne alır:
ﻣﻠﻚ mülk - ﺍاﺳﺘﻤﻼﻙك “mülk edinme, mülk olarak alma”
ﻗﺒﻞ kabl “ön, önce” - ﺍاﺳﺘﻘﺒﺎﻝل istikbâl “gelecek; birini yola çıkıp karşılama”
ﺧﺮﻭوﺝج hurûc “çıkma” - ﺍاﺳﺘﺨﺮﺍاﺝج istihrâc “çıkarma, meydana çıkarma” vs. Bu bâbda geçişsiz örnekler de vardır:
ﺣﻖ hakk - ﺍاﺳﺘﺤﻘﺎﻕق istihkak “hak etme, hak edilen şey”
ﻓﺎﺋﺪﻩه faide - ﺍاﺳﺘﻔﺎﺩدﻩه istifâde “faydalanma” Bu bâbdaki masdarların ürettiği şu iki anlama dikkat edilmelidir: a) Bu bâbdaki kimi masdarlar “bir şey isteme, dileme” anlamını üretirler:
ﺍاﺳﺘﻐﻔﺎﺭر istiğfâr “mağfiret isteme”; ﺍاﺳﺘﻴﯿﺬﺍاﻥن istîzân “izin
isteme”, ﺍاﺳﺘﻤﺪﺍاﺩد istimdâd “yardım isteme” gibi.
b) Bu bâbdaki kimi masdarlar “sayma, addetme” anlamını üretirler:
ﺍاﺳﺘﺨﻔﺎﻑف istihfâf “hafif sayma, küçümseme”, ﺍاﺳﺘﺤﻼﻝل istihlâl “helâl sayma”, § İstifâl Bâbının İsm-i Fâili
İstif'âl bâbının ism-i fâili müstef'il ﻣﺴﺘﻔﻌﻞ vezninde gelir:
ﺍاﺳﺘﺤﺼﺎﻝل istihsâl “üretme” - ﻣﺴﺘﺤﺼﻞ müstahsil “üreten, üretici”
ﺍاﺳﺘﺨﺪﺍاﻡم istihdâm “bir işte çalıştırma” - ﻣﺴﺘﺨﺪﻡم müstahdim “işveren” § İstifâl Bâbının İsm-i Mefûlü
İstif'âl bâbının ism-i mef'ûlü müstef'al ﻣﺴﺘﻔﻌﻞ vezninde gelir:
ﺍاﺳﺘﺨﺪﺍاﻡم istihdâm - ﻣﺴﺘﺨﺪﻡم müstahdem “hizmette kullanılan”
ﺍاﺳﺘﻬﮭﺠﺎﻥن istihcân “çirkin görme” - ﻣﺴﺘﻬﮭﺠﻦ müstehcen “çirkin görülen” vs.
Örneklerde görüldüğü üzere mezîdünfih masdarların ism-i fâil ve ism-i mefûllerinin yazılışları aynı, okunuşları farklıdır. Kelimeyi doğru okumak için en iyi yol sözlüğe müracaat etmektir.