Uygur Türkçesi — Ünite 4 Özeti

TDE202U-UYGUR TÜRKÇESİ

Ünite 4: Uygur Türkçesi Metin-II

Kalyanamkara Et Papamkara (İyi Düşünceli Prensle Kötü Düşünceli Prens)

XII  lıġ [isimden isim yapım eki; isimleri sıfatlaştırır]. Örn: atlıġ (tanınmı ş, meşhur)  lüg [isimden isim yapım eki. İsimleri sıfatlaştırır]. Örn: yüzlüg (tanınmış, önemli kişi)  ke [yönelme durumu eki]. Örn: atlıġ yüzlüg-ke inçe (ünvanlı ve önemli kişilere)  çe [eşitlik durumu eki] Örn: neçükin  sar [şart eki] Örn: ̧kazġansar (kazanmayı isterse)  (ü)ş [fiilden isim yapım eki] Örn: üküş (biriktirmeyi)

XIII

 -ur [geniş zaman eki]Örn: biri ayur (biri der)  (ı)ġ [fiilden isim yapım eki]  ka [yönelme durumu eki] Örn: satıġķa (satmaya)  (i)d [fiilden fiil yapım eki: pekiştirme görevindedir]  -ser [şart eki] Örn: igidser (beslenirse)

XIV

 (u)ġ [fiilden isim yapım eki]  - ķa [yönelme durumu eki] Örn: yuluġķa (mal almaya)  -ş [fiilden isim yapım eki: -ş eki burada oldu ğu gibi kendisinden önceki ünlüyü daraltabilir. Örnek: alķa- alķış (övmek)  tur [ettirgenlik eki] -ġalı. Örn: kanturgalı (doyurmak)  (u)n [dönüşlülük eki]  ç [fiilden isim yapım eki]  çu [isimden isim yapım eki]  suz [isimden isim yapım eki: yok- luk sıfatları üretir] Örn: bulunçusuz (bulunmaz, ender)

XV

 la- [isimden fiil yapım eki]  -ma [olum- suzluk eki]

 -dı [3. tekil kişi belirli geçmiş zaman eki]. Örn: taplamadı (uygun bulmadı)  -miş [geçmiş zaman eylem sıfatı]  -(i)g [belirtme durumu eki]  -(ü)g [fiilden isim yapım eki] Örn: ötüg (rica)

XVI

 (ing͡ [2. çoğul kişi emir eki] Örn: biring͡ (ver!)

XVII

 (u)ġ [fiilden isim yapım eki] Örn: oduġ (uyanık)  -madın [olumsuz zarf-fiil eki] Örn: saķlanmadın (beklemediği)  ar [geniş zaman eki] Örn: tuşar (karşılaşır)  lüg [isimden isim yapım eki] Örn: öng͡ lüg (görünümlü)  (ü)p [zarf-fiil eki] Örn: süsüp (çarpıp)  -n [dönüşlülük eki] ve -ur [geniş zaman eki] Örn: sınur (parçalanır)  -ur [ettirgenlik eki] Örn: çomurur (batırır)  -(i)n [dönüşlülük eki] ve -ç [fiilden isim yapım eki] Örn: tegzinç (girdap), tegiz- (çevirmek)

XVIII

 (i)k [fiilden isim yapma eki] Örn: igrik ̧ (çember biçimli)  (i)l [edilgenlik- dönüşlülük eki] Örn: eşilür (kendi etrafında döner)  (u)ş [işteşlik eki] Örn: soķuşur (çarpışır)  -k [fiilden fiil yapım eki]  -(ı)n [dönüşlülük eki]  -ç [fiilden isim yapım eki]  çıġ [isimden isim yapım eki] Örn: ̧korķınçığ (korkunç)  (ı)t [pekiştirme görevinde ettirgenlik eki]  -ar [ettirgenlik eki]  -(ı)l [edilgenlik eki] Örn. aķ tarılur (devrilir)  -gey [gelecek zaman eki]  -siz [3. çoğul kişi eki] Örn: ölgeysiz (ölecekler)  -(i)n [edilgenlik fonksiyonunda dönüşlülük eki]  -ç [fiilden isim yapım eki] Örn: irinç (zavallı)

XIX

---

TDE202U-UYGUR TÜRKÇESİ

Ünite 4: Uygur Türkçesi Metin-II

 -zun [3. tekil kişi emir eki] Örn: bolzun (olsun)  -(i) [pekiştirme görevinde ettirgenlik eki]  -(i)p [zarf-fiil eki] Örn: töng͡itip (eğip)  ̧karu [yön gösterme eki] Örn: yokkaru (yokuş yukarı)  la- [isimden fiil yapım eki]  -ġalı [zarf-fiil eki] Örn: aşlaġalı (yemek yemeye)  -n [dönüşlülük eki]  -maz [olumsuz geniş zaman eki]  -men [1. tekil kişi eki] Örn: turmaz men (kalkmayacağım)

XX

 -ġur [ettirgenlik eki]  -(u)p [zarf-fiil eki] Örn: turġurup (yerinden kaldırmak)  ne [belirsizlik zarfı] Örn: neng͡ (hiçbir şey)  le [isimden fiil yapım eki]  -(y)ür biz [3. çoğul kişi geniş zaman] Örn: ötleyür (öğütlüyoruz)

XXI

 -(ı)ġ [fiilden isim yapım eki] Örn: asıġ (fayda)  -(i)g [fiilden isim yapım eki]  se- [isimden fiil yapım eki]  -(y)ür men [1. tekil kişi geniş zaman] Örn: kirigseyür men (girmek)

XXII

 -ayın [1. tekil kişi emir eki] Örn: barayın (gideyim)  -i [3. tekil kişi iyelik eki]  -n [iyelik ekli gövdeler üzerine gelen belirtme durumu eki] Örn: kergekin (gerekiyorsa)  -k [fiilden isim yapım eki]  -l [fiilden isim yapım eki] Örn: tükel (sağlam)  -ür [ettirgenlik eki]

 -zünler [3. çoğ ul kişi emir eki] Örn: kelzün (gelsin)

XXIII

 -(ı)n [araç durumu eki] Örn: ̧kamaġın (hep birlikte)  -gli [sıfat-fiil eki] Örn: ögli (düşünceli)  +le [araç durumu eki] Örn: birle (birlikte)

XXIV

 -a [kalıplaşmış zarf-fiil eki] Örn: kata (defa)  -a- [isimden fiil yapım eki]  -(y)ur [3. tekil kişi geniş zaman] Örn: yaşayur (yaşında)

XXV

 -kiye [isimden isim yapım eki; küçültme ve okşama anlamı katar] Örn: birkiye (biricik)  -(u)m [1 tekil kişi iyelik eki]  (ı-)n [iyelik ekli gövdeler üzerine gelen belirtme durumu eki] Örn: oġlumın (oğlumu)  -siz [2. çoğul kişi zamiri]  -ing͡ [tamlayan durumu eki]  -e [yönelme durumu eki] Örn: sizing͡ e(size)  -(u)z [ettirgenlik eki]