TDE202U-UYGUR TÜRKÇESİ
Ünite 3: Uygur Türkçesi Metin-I
Kalyanamkara Et Papamkara
(İyi Düşünceli Prensle Kötü Düşünceli Prens)
Uygurcada yazının zorluğundan dolayı ilk önce harf aktarımı yapılıp daha sonra yazı çevrimi olarak burada işeleyeceğiz.
T’ŞX’RW ’YLYNCWK’ ’’TL’NTWRDY
taşġaru ilinçüke atlanturdı (Prensi) dışarıya gezinti yapmak üzere ata bindirmişler-
’RTY P’LYX T’ŞTYN T’RYXCY L’R’X
erti balıḳ taştın tarıġçı-laraġ di. Şehir dışında çiftçileri
KWYRWR ’RTY QWRWX YYRYK SWV’YW
körür erti ḳuruġ yirig suvayu görür idi. Kuru toprağı sulayıp
’WYL YYRYK T’RYYW XWŞ QWZXWN
öl yirig tarıyu ḳuş ḳuzġun yaş toprağı ekerlerken kuş kuzgun
SWQ’R YWLYYWR S’NSYZ TWYM’N
suḳar yulıyur sansız tümen gaga vurup (canlıları gagalarıyla) çekip çıkarıyorlar, sayısız on binlerce (milyarlarca)
’WYZLWK ’WYLWRWR T’RYX T’RYYW
özlüg ölürür tarıġ tarıyu canlı öldürüyorlar. (Onlar bir yandan) tarla sürerlerken
Sözcük Çözümlemeleri Örnekleri
taş ‘dış, dışarı’ +ġaru [yön gösterme eki]
ilinçü ‘gezinti, eğlence’ < il- ‘ilgi duymak’ –(i)n ‘(kendisi) ilgi lenmek’ [fiilden fiil yapım eki, dönüşlülük eki] –çü [fiilden isim yapım eki] +ke [yönelme durumu eki]
atlantur- ‘ata binmek’ < at ‘at’ +la-n ‘ata binmek’ [isimden fiil yapım eki] –tur [ettirgen-lik eki] –dı erdi [belirli geçmiş zamanın hikâyesi]
taş ‘dış’ +tın [çıkma durumu eki]
tarıġçı ‘çiftçi’ < tarı- ‘toprağı ekip biçmek’ –ġ ‘tarım’ [fiilden isim yapım eki] +çı [isim-den isim yapım eki, meslek eki] +lar [çokluk eki] +(a)ġ [belirtme durumu eki]
ḳuruġ ‘kuru’ < kuru- ‘kurumak’ -ġ [fiilden isim yapım eki]
yir ‘yer’ +(i)g [belirtme durumu eki]
suva- ‘sulamak’ < suv ‘su’ +a [isimden fiil yapım eki] – (y)u [zarf-fiil eki]
tarı- ‘toprağı ekip biçmek’ –(y)u [zarf-fiil eki]
suḳ- ‘gagalamak’ –ar [3. tekil kişi geniş zaman eki]
yulı- ‘çekip çıkarmak, karmak’ –(y)ur [3. tekil kişi geniş zaman]
sansız ‘sayısız’ < sa- ‘hesap etmek’ –n ‘sayı’ [fiilden isim yapım eki] +sız [isimden isim –sıfat- yapım eki, yokluk eki]
özlüg ‘ruhu olan, canlı’ < öz ‘öz, ruh’ +lüg [isimden isim –sıfat- yapım eki] ölür- ‘öldürmek’ < öl- ‘ölmek’ –ür [ettirgenlik eki] –ür [3. tekil kişi geniş zaman]
PWLWP ’’YYX XYLYNC XYLWR TYN
bolup ayıġḳılınçḳılur tın- kötü işler yapıyor, birçok can-
LYX L’R’X ’WYLWRWR ’M’RY TYNLX
lıġ-laraġ ölürür amarı tınlıġ- lıları öldürüyorlar. Bazı insan-
L’R CXRY ’NKYR’R YWNK ’NKYR’R
lar çıġarı en ͡girer yün ͡g en ͡girer lar iplik eğiriyor, yün eğiriyor, .
KYNTYR ’NKYR’R PWZ PRT’TP Q’RS
kentir en ͡girer böz bertetip kars
Sözcük Çözümlemeleri
bol- ‘olmak’ –(u)p [zarf-fiil eki]
ḳılınç ‘iş’ < kıl- ‘kılmak, yapmak’ –(ı)n ‘kendisi yapmak’ [dönüşlülük eki] –ç [fiilden isim yapım eki]
tınlıġ ‘canlı’ < tın ‘nefes’ +lıġ [isimden sıfat yapım eki] +lar [çokluk eki] +(a)ġ [belirt-me durumu eki]
en͡ gir- ‘eğirmek’ –er [3. tekil kişi geniş zaman]
bertet- ‘ezmek, sıkıştırmak’ < bert- ‘yaralamak, berelemek’ –(e)t [ettirgenlik eki] –(i)p [zarf-fiil eki]
toḳı- ‘dokumak’ –(y)ur [3. tekil kişi geniş zaman]
taḳı- ‘ve, dahi’ < taḳ- ‘takmak, eklemek’ –ı [kalıplaşmış zarf-fiil eki]
adruḳ ‘başka’ < *ad- ‘ayrı olmak’ –(ı)r ‘ayırmak’ [ettirgenlik eki] -uḳ [fiilden isim ya-pım eki]
Dikkat: Orhun ve Uygur Türkçesinde ‘başka, diğer’ anlamlarında adın sözcüğünün bulunma-sından dolayı, metinlerde tespit edilmemiş *ad- fiil köküne dayanır.
PWLWP ’YXL’YW P’LYX X’ KYRDY
bolup ıġlayu balıḳ-ḳa kirdi hâlde ağlayarak şehre girdi.
WL ’WYDWN MX’RYT ’YL’K ’DKW
ol ödün maharıt illeg edgü O zaman Maharıt hükümdar iyi
WYKLY TYKYNYK PWŞWŞ LWX KWRWP
ögli tiginig buşuş-luġ körüp düşünen prensi öfkeli görüp
Önemli: Köktürkçede olduğu gibi şeddeli okunması gereken yazımlar Uygurca için de geçerlidir.
’YNC’ TYP Y’RLYX X’DY ’’MR’X
inçe tip yarlıḳ-ḳadı amraḳ şöyle deyip buyurdu: “Sevgili 5.
‘WXLWM N’ ’WYCWN PWŞWŞ LWX
Oġlum! Ne üçün buşuş-luġ oğlum ne için kederli
K’LTYNKYZ TYKYN X’NKY Q’NQ’
keltin͡ giz tigin ḳan͡ gı ḳanḳa geldiniz?” Prens, babası hana
Sözcük Çözümlemeleri ıġla- ‘ağlamak’ –(y)u [zarf-fiil eki]
öd ‘zaman’ +(ü)n [araç durumu eki]
illeg ‘memleket, devlet sahibi, hükümdar’ < il ‘ülke, memleket, devlet’ +leg [isimden sı-fat yapım eki: +lıġ / +lig eki]
ö- ‘düşünmek’ –gli [sıfat-fiil eki]
tigin ‘prens’ +(i)g [belirtme durumu eki]
ti- ‘demek’ –p [zarf-fiil eki]
i ‘3. tekil kişi zamiri ol’un çekime girmiş hâli’ +n [zamir n’si] +çe [eşitlik durumu eki: ança ‘öylece, şöyle’]
yarlıġḳa- ‘buyurmak’ < yar- ‘hüküm vermek’ –(ı)l ‘hüküm verilmek’ [edilgenlik eki] –(ı)ġ ‘hüküm, karar’ [fiilden isim yapım eki: orta hece düşmesi ile yarlıġ] +ḳa [isimden fiil yapım eki] –dı [3. tekil kişi belirli geçmiş zaman]
amraḳ ‘sevgili’ < amra- ‘sevmek, hoşlanmak’ –ḳ [fiilden isim yapım eki]
oġ(u)l ‘evlat, oğul’ +(u)m [1. tekil kişi iyelik eki: orta hece düşmesiyle oġlum]
kel- ‘gelmek’ –tin͡ giz [2. çoğul kişi belirli geçmiş zaman]
ḳan ‘han, hükümdar’ +ḳa [yönelme durumu eki
Bu ünitede Uygur Türkçesinden ‘İyi Düşünceli Prens ile Kötü Düşünceli Prens’ hikâyesini Uygurca yazılımına bakıp kelimeleri inceledik. Sözcük çözümlemeleri ile kelimeleri analiz etme fırsatı bulduk.