TDE201U-ORHUN TÜRKÇESİ
Ünite 7: Orhun Türkçesi Grameri III: Fiil, Sıfat-Fiiller, Zarf-Fiiller, Birleşik Fiiller
Fiil
Fiil Çekim Ekleri
Orhun Türkçesi döneminde zaman ve kiplerin yazıtlarda kullanılmış olanları aşağıdaki gibidir.
1. Zaman ve Kip Çekimlerinde Kullanılan Kişi Ekleri:
• Kişi zamirleri kullanılarak çekimlenen fiil zaman ve kipleri. Bu çekimlerde kişilere göre sırasıyla men, sen, Ø /ol, biz, siz, Ø kullanılmıştır. Bu yapıyla, geniş ve şimdiki zaman, -mIş ekli geçmiş zaman, -DAçI ekli gelecek zaman, -çI ekli gelecek zaman çekimleri kurulmaktadır. • İyelik eklerine benzer kişi eklerinin geldiği fiil çekimleri. Bu çekimlerde kişilere göre sırasıyla +m; +ŋ/+g; Ø; +mIz; +ŋIz/+gIz; Ø kullanılmaktadır. Bu yapıyla, -DI ekli geçmiş zaman ve -sIk ekli gelecek zaman çekimleri kurulmaktadır. • Her kişi için farklı eklerin kullanıldığı fiil çekimi. Sadece emir kipinde görülür. Kişilere göre sırasıyla -(A)yIn; -Ø /-gIl; -zU(n)/-çUn; -(A)lIm; -(I)ŋ/-Ø/-gIl; -zU(n)/-çUn ekleri kullanılmaktadır.
2. Zaman ve Kip Çekimleri
2.1. Geniş Zaman ve Şimdiki Zaman:
Bu zamanlar -(X)r ekine, yukarıda bahsedilen zamir kökenli kişi eklerinin getirilmesiyle yapılır. Olumsuzu -mAz biçimindedir.
2.2. Geçmiş zaman
• -DI ekli geçmiş zaman, iyelik kökenli eklerle çekimlenir. • Orhun Türkçesinde -mIş ekli geçmiş zaman için yalnızca öznenin 3. tekil olduğu örnekler vardır. Olumsuzu -mAmIş değil, -mAdUk şeklindedir.
2.3. Gelecek zaman çekimleri
• -DAçI ekli gelecek zaman, zamir kökenli kişi ekleriyle çekimlenir. • -sIk ekli gelecek zaman, iyelik kökenli kişi ekleriyle çekimlenir. • -çI ekli gelecek zaman, zamir kökenli kişi ekleriyle çekimlenir.
2.4. Emir kipi çekimi
Bu çekimde kişilere göre sırasıyla -(A)yIn; -Ø/-gIl; -zU(n)/-çUn; -(A)lIm; -(I)ŋ/-Ø/-gIl; -zU(n)/-çUn kullanılmıştır.
Fiillerin Birleşik Çekimleri
Sürekli Geçmiş Zaman
1. -(X)r / -Ar er-ti (geniş zamanın hikâyesi)
Geniş-şimdiki zaman ekleri ve er- yardımcı fiili üzerine belirli geçmiş zaman eki -DI getirilerek yapılır.
2. -(X)r / -Ar ermiş (geniş zamanın rivayeti)
Geniş-şimdiki zaman eylem sıfatları ve er- yardımcı fiili üzerine, belirsiz geçmiş zaman eki -mIş getirilerek yapılır.
Uzak Geçmiş Zaman
Bu çekim, -mIş ekli anlatılan geçmiş zaman eki üzerine er- yardımcı fiili getirilerek yapılır:
1. -mIş erti (belirsiz geçmiş zamanın hikâyesi) 2. -mış ermiş (belirsiz geçmiş zamanın rivayeti)
Gerçekleşmeyen Gelecek Zaman
-tAçI ekli gelecek zaman eylem sıfatı üzerine erti getirilerek (gelecek zamanın hikâyesi) yapılır.
Sıfat-Filler
Sıfat-fiiller, fiilin sıfat şekilleridir. İsim gibi çekime girer ve fiilin belirttiği eylemi yapanı da ifade eder.
1. Fiile “yapar, eder” anlamı katan -(X)r /-Ar geniş zaman sıfat-fiil eki. 2. Geniş zaman sıfat-fiilinin olumsuzu -mAz şeklindedir. 3. Eklendiği fiile “yapan, eden” anlamı veren -(X)gmA, -(I)glI ve -gUçI ekleri. 4. Geçmiş zaman eylem sıfatı yapan -DUk ve -mIş 5. -tAçI ve -sIk ekli gelecek zaman sıfat-fiili. 6. Eylem adları yapan -gU sıfat-fiil eki.
Zarf-Fiiller
Zarf olarak kullanılan fiil biçimleridir:
1. -A, -I ve -(y)U ekli fiil zarfları, asıl fiil ile aynı zamanda meydana gelen bir eylemi anlatır. Bu zarf-fiil eki, birleşik fiillerde tasvirî fiili asıl fiile bağlayan ektir. 2. -(X)p zarf-fiili, asıl eylemden önce işlenmiş bir eylemi gösterir. 3. -(X)pAn zarf-fiil eki, -(X)p ekinin genişletilmiş şeklidir: 4. -(X)yIn zarf-fiil eki, asıl eylem ile aynı zamanda meydana gelen eylemi gösterir: 5. -gAlI zarf-fiil eki, asıl eylemin başlangıcını ve eylemin amacını ifade eder. 6. -sAr zarf-fiil eki, asıl fiilin hangi şartlar altında gerçekleştiğini ve eylemin hangi durum ve zamanda işlendiğini gösterir. 7. -gInçA zarf-fiil eki, asıl eylemin gerçekleşmesi için geçecek zaman sınırını belirtir. 8. -çA zarf-fiil eki Orhun Türkçesinde tek örnekte geçmiştir. Asıl eylemden önce işlenen bir eylemi belirtir. 9. -mAtI(n) zarf-fiil eki, bugünkü -mAdAn ile aynı anlama gelen olumsuz eylem zarfları yapar.
10. erkli “iken” zarfı, -(X)r/-Ar ekli geniş-şimdiki zaman eylem adlarından sonra gelerek zarf grubunu oluşturur.
Birleşik Fiiller
1. İsim ya da Sıfat + Yardımcı Fiil
Bu tür birleşik fiiller, isim ya da sıfattan sonra bol- ya da kıl- / kış- yardımcı fiillerinin getirilmesiyle oluşur: yok bol- “yok olmak”, baz kıl- “bağımlı kılmak”, yok kış- “birlikte yok etmek”.
2. Asıl Fiil + Zarf-Fiil Eki + Tasvirî Fiil
Asıl fiil üzerine ulanan -A / -U /-I zarf-fiil ekinden sonra kesinlik anlamı katan ber-; asıl eylemin tamamlandığını gösteren bar-; asıl eylemin sürüp gittiğini belirten kel-, kal-; asıl eylemin kolayca gerçekleştiğini belirten elt-, ıd-; Asıl fiilin gerçekleştirilmesine çaba göstermeyi anlatan kör- ve bir işi yapabilmeyi, bir işe gücü yetme, muktedir olmayı ifade eden u- tasvirî fiillerinden biri getirilerek yapılır.