27 Mayıs Rejimi Bir başlangıç bölümü, 157 madde ve 22 geçici maddeden 27 Mayıs süreci içinde bir taraftan Demokrat Parti oluşan 1961 Anayasası o tarihe kadarki Osmanlı-Türk kapatılırken öte yandan Yassıada duruşmaları da başlamıştı. Anayasalarının en uzun metnidir. Yine hacim bakımından Geçici Anayasa eski iktidar mensuplarını yargılamak üzere II. Dünya Savaşı sonrasının demokratik anayasalarının Yüksek Adalet Divanı adlı olağanüstü mahkeme (İtalya, Fransa, Federal Almanya vb.) ortalamasının kurulmasını öngörmüştü. üzerindedir.1961 Anayasası 1924 Anayasası’na göre daha uzun ve ayrıntılı olmuştur. Temel hak ve özgürlükler Yüksek Adalet Divanı’nın yaptığı yargılamalar üç ana konusunda Anayasa son derece liberal ve demokratik grupta toplanıyordu. Bunlar; eğilime sahiptir.
1. Cinayet, ayaklanmaya azmettirme ve bilerek mala ve 1961 Anayasası’nın “Genel Esaslar” başlığını taşıyan cana zarar verme gibi suçları kapsayan üç ağır ceza birinci kısmında devleti şekli ve Cumhuriyetin nitelikleri davası, gibi temel ilkeler düzenlenmiştir. Devlet şeklinin 2. Anayasayı ihlal kapsamında altı siyasal dava Cumhuriyet olduğu vurgulanmış, insan haklarına dayanan 3. Dokuz yolsuzluk davası idi. devlet, demokratik devlet, sosyal devlet, hukuk devleti gibi Yüksek Adalet Divanı’nın yaptığı yargılamalar ve tanımlamalar kullanılmıştır. İster iktidarda, isterse MBK’nin onayı sonrası Adnan Menderes, Dışişleri Bakanı muhalefette olsun siyasi partiler demokratik hayatın Fatin Rüştü Zorlu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan vazgeçilmez unsurları olarak kabul edilmiştir.
ölüm cezasına çarptırıldı. Hakkında idam hükmü verilen Hükümet karşısında bir kuvvet oluşturabilecek Anayasa Celal Bayar’ın cezası MBK tarafından ömür boyu hapse Mahkemesi kurulmuş, TRT gibi kurumlar çevrildi. özerkleştirilmiştir. Bu Anayasaya dayalı olarak 1963
Bu süreçte 27 Mayıs sonrasının; yılında çıkarılan sendika kurma, toplu iş sözleşmesi, grev ve lokavt haklarını düzenleyen kanunlarla da çalışma • ilk büyük işçi mitingi Eskişehir’de gerçekleştirildi. hayatında yeni bir dönem başlayacaktır. Diyanet İşleri • İlk işçi kafilesi Almanya’ya gitti. Başkanlığı da ilk defa anayasal düzeyde ele alınmıştır. • İlk siyasi gençlik kurultayı olan CHP Gençlik 1961 Anayasası 1924’ten farklı olarak iki meclisli bir Kolları I. Kurultayı toplandı. parlamento yapısı benimsenmiştir. İlki Millet Meclisi,
Milli Birlik Komitesi, 3 Ağustos 1960’da çıkardığı yasa ile ikincisi ise Cumhuriyet Senatosu adını taşımaktadır.
Genelkurmay Başkanı Ragıp Gümüşpala ile birlikte 235 Millet Meclisi; tamamı halk tarafından seçilen 450 üyeden general ve 5000’e yakın subayı ordudan uzaklaştırdı. oluşacaktır. Cumhuriyet Senatosu’nda ise üç kanaldan Cevdet Sunay Genelkurmay Başkanlığı’na, İrfan Tansel gelen temsilciler bulunacaktır. Bunlar; Hava Kuvvetleri Komutanlığı’na getirildi. • Halk tarafından seçilenler, Bu arada emekliye sevk edilenler Emekli İnkılâp • Cumhurbaşkanı tarafından bir dönem için atananlar, Subayları Derneği (EMİNSU) adıyla örgütlenip orduya dönebilmek için mücadele etmeye başladılar. • Ömür boyu koşuluyla atanan üyelerdir.
Ömür boyu koşuluyla atanan doğal üyeler eski Milli Birlik 1960 Anayasası ve Devletin Yeniden Örgütlenmesi Komitesi başkan ve üyeleri ile eski Cumhurbaşkanlarından Anayasanın Nitelikleri oluşacaktır. 1961 Anayasası Cumhuriyet tarihimizin en
İhtilal sonrası kurulan Milli Birlik Komitesi, tek başına demokratik ve özgürlükleri genişleten anayasası olarak iktidar yetkisini kullanıyordu. Bu durum 13 Aralık 1960’a kabul görmüştür. kadar sürdü. Bu tarihte çıkardığı iki yasa ile yetkiyi sivil bir kuruluş olan Temsilciler Meclisi ile paylaşmaya başladı. Seçim Kanunu ve Siyasi Temsilin Güçlendirilmesi
Kurucu Meclis, anayasayı ve seçim kanununu en kısa Kurucu Meclis çalışmaya başladıktan sonra Milli Birlik zamanda hazırlamakla görevlendirilmişti. Kurucu Meclis Komitesi kimlerin seçimlere katılabileceğini açıkladı. Bu ikili kanattan oluşuyordu. İlki Milli Birlik Komitesi, ikincisi açıklama yeni siyasi partilerin arka arkaya kurulmasını ise Temsilciler Meclisi idi. sağladı. Sosyalist Parti, Mutedil Liberal Parti bunlar arasındaydı. Arkasından Adalet Partisi, Çalışma Partisi, Yeni anayasayı hazırlarken etüt metni olarak İstanbul Bilim Cumhuriyetçi Mesleki Islahat Partisi, Memleketçi Kurulu’nun taslağını, yardımcı metin olarak da Siyasal Serbest Parti ilk kurulan partiler oldu. Seçime katılmak Bilgiler Fakültesi’nin taslağını dikkate aldı. Dolayısıyla için son gün olan 13 Şubat’ta ise yedi parti daha kuruldu. Anayasanın hazırlanış sürecinde öntasarı olarak İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi ile Ankara Üniversitesi Bunlar Yeni Türkiye Partisi, Türkiye İşçi Partisi, Güven Siyasal Bilgiler Fakültesi orijinli iki metin yer aldı. Partisi, Musavat Partisi, Millete Hizmet Partisi, Halkoylaması 9 Temmuz 1961 günü yapıldı. Katılma oranı Muhafazakâr Parti ve Cumhuriyetçi Parti idi.
%80’in üzerinde gerçekleşti. Geçerli oyların %61,5’i Demokrat Parti’nin mirasına aday iki parti dikkati Anayasaya evet derken, %38,5’i hayır demişti. Ardından çekiyordu. Adalet Partisi ve Yeni Türkiye Partisi. Cemal Gürsel Cumhurbaşkanı seçildi.
Seçim Kanunu’nda 1961 Anayasası’nın halkoyuna 1961 Anayasası’nın bilim özgürlüğünü düzenleyen 21. sunulmasından önce önemli değişiklikler yapılmıştı. Buna maddesinin ilk fıkrası “Herkes, bilim ve sanatı serbestçe göre seçmen yaşı 21’e düşmüş, temsilciliklerin partiler öğrenme ve öğretme, açıklama, yayma ve bu alanlarda arasındaki dağılımında nispi sistem kabul edilmişti. her türlü araştırma hakkına sahiptir.” hükmünü Milletvekili sayısı 450 ile sınırlandırılmıştı. 1965 getirmiştir. 1961 Anayasası ile garanti altına alınan seçimlerinde ilk kez bir sosyalist parti, Türkiye İşçi Partisi “bilimsel özerklik” uyarınca, üniversite öğretim üyeleri ile (TİP) parlamentoya girecektir. yardımcıları serbestçe araştırma ve yayında bulunabilecek, dersleri ve yayınlarında kendi gündemlerini oluşturup bunu 1961 Seçimleri ve Çoğulcu Demokrasiye Geçiş izleyebilecek ve bunları yaparken uğraştıkları bilim dalının
27 Mayıs İhtilali’nden sonraki ilk Millet Meclisi genel kendine özgü yönteminin yanı sıra belli bir dünya görüşünü seçimleri 15 Ekim 1961’de yapılmıştır. Seçimlerde ilk kez yansıtan felsefe yöntemini de istedikleri gibi nispi seçim sistemi uygulanmıştır. CHP, 15 Ekim 1961 belirleyebilecektir. Üniversitenin kendisine ayrılan seçimlerinden Meclis’te daha fazla sandalyeye sahip siyasal kaynaklar çerçevesinde bütçesini istediği gibi yönetebilmesi parti olarak çıkmış olmakla beraber tek başına iktidar ve başka kaynaklar yaratabilmesi mümkün olmakla beraber olamamış, İnönü’nün başkanlığında CHP-AP koalisyonu 1961 Anayasası, üniversiteye mali özerklik tanımamıştır. kurulmuştur. Cumhurbaşkanlığı’na tek aday olarak Org. Böylece Türk üniversitelerinin demokratik niteliklerinin Cemal Gürsel gösterilmiş ve Gürsel, 607 oyun 434’ünü geliştirici önemli bir adım atılmıştır. alarak Türkiye Cumhuriyeti’nin 4. Cumhurbaşkanı olmuştur. Öğrenci ve İşçi Eylemleri
27 Mayıs 1960’tan sonra Türkiye işçi eylemleri ile 1960-1965 arasındaki dönemde yeni isimlerin Türk siyasal tanışmıştır. İlk işçi eylemi 1962 yılında İstanbul’da Kavel yaşamına girdiği görülür. Bunlardan ilki 1964 yılı Fabrikası’ndaki işçilerin greve gitmesi nedeni ile olmuştur. sonlarında Adalet Partisi lideri olacak olan Süleyman İşçilere sendika kurma hakkı, toplu sözleşme ve grev Demirel’dir. İkinci isim ise 1961 yılından sonraki İnönü hakkını veren 274 ve 275 sayılı yasaların çıkmasından Hükümetleri’nde görev alan Bülent Ecevit’tir. Süleyman sonra ilk işçi eylemi Zonguldak’ta olmuştur. Demirel, 1965 seçimlerinin ardından %52 oyla 240 milletvekili elde ederek çoğunluk hükümetini kurmuştur. 1966 yılında ilk işçi yürüyüşü Çorum Belediyesi’nde çalışan temizlik işçilerinin yürüyüşü oldu. İşçiler, İşçi Haklarındaki Gelişmeler Çorum’dan Ankara’ya ve Ankara’dan İstanbul’a kadar 716
1961 Anayasası’nın en önemli özelliklerinden biri çalışma kilometrelik yolda günler boyu devam eden bir protesto hayatına dair getirdiği yeniliklerdir. Anayasanın 46. yürüyüşü gerçekleştirdi. maddesi çalışanlara sendika hakkı, 47. maddesi ise işçilere grev ve toplu sözleşme hakkı tanımıştır. 46. maddedeki 1967 yılı sendikaların birleşme yılı oldu. Türkiye Maden- “çalışanlar” ifadesinin memurları da sendika hakkı İş, Lastik-İş, Basın-İş, Gıda-İş ve Türkiye Maden-İş kapsamına alması, özellikle önemlidir. (Zonguldak) sendikaları İstanbul’da Şafak Sineması’nda ortak (kuruluş) bir genel kurul toplantısı yaptı. Bu 27 Mayıs sonrasının ortamından yararlanan sendikalar ve toplantının ardından sendikaların delegelerinin ortak üst örgüt olarak Türk-İş, dinamizm kazanmıştır. Türkiye kararıyla Türkiye Devrimci İşçi Sendikaları Öğretmenler Sendikası da (TÖS) etkin olarak çalışmaya Konfederasyonu yani DİSK kuruldu. başlamıştır. Türk-İş içinden ayrılan bir grup Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu’nu (DİSK) oluşturmuştur. 17 Temmuz’da ABD 6. Filosu’nun İstanbul önlerinde Ayrıca 1961 yılında yine çoğu Türk-İş bünyesinden 12 demirlemesi kanlı olaylara neden oldu. Yine aynı yıl sendikacı tarafından Türkiye İşçi Partisi kurulmuştur. içerisinde Türkiye’de ilk kez bir sinemada greve gidildi. O yıllarda gençler arasında Vietnam Savaşı içinde bulunan Üniversite Özerkliği Amerika’ya karşı da yavaş yavaş bir tepki oluşuyor, NATO 1961 Anayasası, Türk anayasa tarihinde ilk defa düşmanlığı gelişiyor ve buna karşılık Moskova kökenli yükseköğretime ilişkin hükümler getiren bir anayasa olması propagandalar kendisini gösteriyordu.
açısından önemlidir. Anayasanın 120. Maddesinde “Özerk Bu dış etkenler öğrenci olaylarının 1967 yılı içinde siyasi Kuruluşlar” başlığı altında “Üniversiteler” bir kimlik kazanmasına da neden oldu. Amerikan 6. düzenlenmiştir. Söz konusu maddede üniversitelerin; ancak Filo’sunun İstanbul’a yaptığı olağan ziyaretin önemli bir devlet eliyle ve kanunlarla kurulacağını, bilimsel ve idarî protesto ile karşılanması da bunun göstergesiydi. özerkliğe sahip kamu tüzel kişiliğe sahip olduğunu, kendileri tarafından seçilen yetkili öğretim üyelerinden Üniversitelerdeki öğrenci olaylarının dalga dalga yurt kurulu organlar eliyle yönetilip denetleneceğini hükme geneline yayılması karşısında Başbakan Süleyman Demirel, bağlamıştır. Ayrıca öğretim üyeleri ve yardımcılarının 13 Haziran 1968 günü açıklama yapma gereği hissetti. üniversite dışındaki makamlarca, her ne suretle olursa Demirel, “Mesele ciddidir. Bütün memleketlerde de ciddi olsun, görevlerinden uzaklaştırılamayacakları, serbestçe mahiyet almıştır ve ciddi şekilde seyretmiştir. Hükümetimiz araştırma ve yayında bulunabilecekleri de saptanmıştır. her türlü tedbirin içinde olacaktır. Özerk üniversite idaresi de ümit ediyorum ki sükûnetlerini muhafaza ederek,
anlayışlarını muhafaza ederek, meseleleri bir yatıştırmaya Fahri Korutürk 6 Nisan 1973’te Türkiye’nin 6. götürmek için gerekli gayretin içinde olacaklardır.” dedi. Cumhurbaşkanı oldu. 1973 seçimlerinin sonunda CHP, milletvekili sayısını 91 sandalye artırırken AP 77, CGP ise 1969 yılında Amerika Büyükelçisi Komer’in otomobilinin 29 sandalye kaybetmişti. Bu sonuçlar sağdaki dağınıklıktan Orta Doğu Teknik Üniversitesi’nde yakılması, olayları iyice yararlanarak %33 oy alan CHP’ye iktidar yolunu açtı. tırmandırdı. Ülke bu huzursuz ortamda iken 219 Adalet Partili milletvekili Anayasayı değiştirerek Demokrat 1973 Seçimleri ve Demokrasiye Dönüş Partililerin affı ve siyasi haklarının geri verilmesi 1973 seçimleriyle 1971 muhtırası ile başlayan ara rejim konusunda bir kampanya başlattı. İsmet İnönü ve Bülent dönemi sona erdi. Ekim ayı başlarında seçim sürecine giren Ecevit de “Kuyudan adam çıkarma” olarak tanımlanan Türkiye’de propaganda konuşmalarına başlayan siyasal bu girişime destek verirken işçi emeklileri için işçilerin parti liderlerinden Süleyman Demirel; Düzce, Sakarya ve sokağa döküleceği uyarıları yapılmakta, üniversitelerde Kocaeli’nde yaptığı konuşmalarda 12 Mart muhtırasının şiddet devam etmekteydi. Aynı zamanda Türkiye’de ilk bunalımı büyüttüğünü, rejim bunalımı yarattığını defa 57 yolcusuyla Türk Hava Yollarına ait bir uçak silah vurgulamış, muhtıranın anayasa ve hukuk devleti ile zoruyla bir üniversite öğrencisi tarafından kaçırılmıştı. 1970 bağdaşmaması nedeni ile istifa ettiğini açıklamıştı. yılının ilk ayında ise Milli Nizam Partisi kurulacak ve Necmettin Erbakan siyaset sahnesine katılacaktı. 1973 seçimlerine gidilirken demokrasi adına önemli bir gelişme yaşandı. 12 Mart’ta İstanbul Üniversitesi’nden 12 Mart Muhtırası ve Ara Rejim uzaklaştırılan 10 öğretim üyesinden beşi yürütmeyi
Hava Kuvvetleri Komutanı Muhsin Batur 21 Kasım durdurma için dava açmıştı. Danıştay 12 Mart’tan sonra 1970’de Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay’a bir mektup Üniversiteden uzaklaştırılan öğretim üyelerini göreve iade gönderdi. Bu mektup 12 Mart muhtırasına giden yolda bir etti. 1973 genel seçimlerine gelindiği zaman ülkedeki siyasi kilometre taşı oldu. Batur mektubunda ülkedeki durumun tabloda beş siyasal parti dikkati çekiyordu. Bunlar; giderek kötüleştiğinden söz etmekteydi. Cumhuriyet Halk Partisi, Adalet Partisi, kapatılan Milli Nizam Partisi’nin yerine kurulan Milli Selamet Partisi, İlk tepki Başbakan Süleyman Demirel’den geldi. Yöntemi, Adalet Partisi’nden ayrılan bir gurup tarafından kurulan hiyerarşiye aykırı buldu. Bir kuvvet komutanının Demokrat Parti ve Alparslan Türkeş’in başkanlığındaki Genelkurmay Başkanı’nı ve Başbakanı aşarak Milliyetçi Hareket Partisi idi. 1973 seçimlerinde seçmen Cumhurbaşkanına gitmesini eleştirdi. Mart ayına sayısı 17.5 milyondu. Seçmenler 450 milletvekilliği ve 52 gelindiğinde ülke; dört Amerikalı havacının kaçırılması, senatörlük için oy kullanacaktı. 1973 seçimleri sonucunda banka soygunları ve peş peşe bombaların patlaması gibi Demokrat Parti ve Milli Selamet Partisi, Adalet Partisi’nin eylemlerle yüz yüze kaldı. Amerikalı subayları kaçırma kaybettiği oyları bölüşmüştü. eylemini üstlenen Türkiye Halk Kurtuluş Ordusu isimli örgütün karargâhı olarak kabul edilen ve Prof. Dr. Erdal Hükümet Krizleri İnönü’nün rektörü olduğu ODTÜ güvenlik güçleri Türkiye’nin 37. Hükümeti 25 Ocak 1974’te CHP ve MSP tarafından kuşatıldı. ortaklığında kuruldu. CHP ile MSP’nin bu ortaklığı Türk
Türkiye Halk Kurtuluş Ordusu’nun lideri Deniz siyaseti açısından bir ilk oldu. Kendini solda tanımlayan Gezmiş’i arıyordu. Nihat Erim 26 Mart 1971’de on dört bir parti ile dinsel eğilimleri güçlü bir partinin ittifakı büyük teknokrat ve sekiz siyasetçiyle partiler üstü yeni bir sorunlarla 17 Eylül 1974’te Bülent Ecevit istifa edinceye hükümet kurmuştu. Ne var ki hükümet daha ilk günden iç kadar sürdü. Kıbrıs, haşhaş ekimi, genel af gibi konularda ve dış sorunlarla yüz yüze kaldı. En önemli olaylardan biri taraflar arasındaki görüş ayrılıkları CHP ve MSP koalisyon İsrail Başkonsolosu Efraim Elrom’un kaçırılması oldu. hükümetinin sonunu getirdi.
Elrom öldürüldü. Komünizm propagandası yaptıkları 5 Haziran 1977’de yapılan Senato üçte bir yenileme ve gerekçesiyle Ankara Siyasal Bilgiler Fakültesi Dekanı milletvekilliği genel seçimleri sonucunda en büyük kaybı Mümtaz Soysal, Selahattin Eyüboğlu, Vedat Günyol gibi DP yaşadı. Bir önceki seçimde 48 milletvekili çıkaran DP akademisyenlerden, yazar, sendikacı, doktor, avukat, subay, bu seçimlerde sadece bir milletvekilliği kazanarak adeta işçi ve öğrencilerden tutuklananlar oldu. siyasetten silindi.
Deniz Gezmiş, Hüseyin İnan ve Yusuf Aslan hakkındaki İşçi ve Öğrenci Eylemleri ölüm cezaları 1972 yılında infaz edilirken, Milli Nizam Partisi ile Türkiye İşçi Partisi Anayasa Mahkemesi 12 Mart 1971, işçi haklarında geriye gidişin başlangıç tarafından kapatıldı. İnönü-Ecevit rekabetine hız veren bu tarihidir. Anayasanın sendika hakkını çalışanlara veren 46. süreç sonunda Ecevit taraftarı olan parti meclisinin maddesindeki “çalışanlar’ ifadesinin ‘işçiler’ olarak güvenoyu alması üzerine İnönü genel başkanlıktan istifa değiştirilmesi ile memurların sendika kurma hakkı etti. Bülent Ecevit Genel Başkan seçildi. ellerinden alınmıştır.
AP, Ekim 1972’de Altıncı Büyük Kongresi’ni topladı ve 1 Mayıs 1977’de Taksim’de yapılan miting 37 kişinin Süleyman Demirel kongrede kesin egemenliğini ilan etti. ölümü ile sonuçlanmış ve ardından da kutlamalar Demirel, Ecevit ve Feyzioğlu’nun üzerinde uzlaştıkları yasaklanmıştır. 1979 Mayıs ayına girilirken 1 Mayıs’ı kutlama yasağına, sokağa çıkma yasağı da eklenmiştir.
Temmuz 1980’de ise DİSK eski genel başkanı Kemal Türkler öldürülmüştür.
Sağ ve sol gurup arasında yaşanan ideolojik çatışma, yedi TİP’li öğrencinin Ankara’da öldürülmesi ile sonuçlanırken (Bahçelievler Katliamı) Kahramanmaraş’ta iki öğretmenin cenaze töreninde yaşanan çatışmalarda 100’den fazla insan yaşamını yitirmiştir. Milliyet Gazetesi Genel Yayın Müdürü Abdi İpekçi 1979 yılında düzenlenen suikast sonucunda öldürülmüştür.