Bürokrasiden yetişen ve yeni bir yönetim biçimine geçme Meşrutiyet’in İlânı ve Kanun-i Esasi arzusunu dillendiren aydınlara göre devleti içine düştüğü
Tarihte İlk Anayasalar sıkıntılı durumdan kurtarmak için, gelişmeyi sağlayacak İnsanlar birlikte yaşamaya başladığından itibaren birtakım model, hanedanın muhafazası ile birlikte anayasal sisteme kurallarla sosyal hayatı tanzim etmeye çalışmıştır. Devlet geçmekti. Bu amaçla oluşturulan komisyonlarca farklı teşkilatının şeklini, kuruluş esasını ve organlarını anayasa teklifleri hazırlanmıştır.
düzenleyen bu kurallar geleneğe dayalı sözlü ya da yazılı Mithad Paşa’nın Anayasa Teklifi olabilir. Kanun-i Cedid adı verilen bu teklif 57 madde ve 8 Anayasaların temeli Batı’da daha çok hak ve özgürlük bölümden oluşmaktaydı. Bölümleri ise “Osmanlı bildirgeleri olarak ortaya çıkmıştır. En eski örnek 1215’te Devletini Oluşturan Ülkeler” , “Padişah ve Hanedan”, yayımlanan Magna Carta Libertatum’dur. Bu metin “Memurlar”, “ Şura-yı Devlet”, “Meclis-i Mebusan”, monarşinin sınırlarını belirlemiştir. Monarşi bir devletin “Osmanlı Vatandaşlığı ve Osmanlıların Hak ve Ödevleri”, mutlak yetkilerle donanmış hükümdar eliyle “Yürütme” ve “Kanun-i Cedid’in Ta’dili”dir. yönetilmesidir. Bu yönetimlerde idare genellikle bir hanedanın ve ya ailenin elinde olup hükümdarlık oğul ya Bu tasarının bazı maddeleri ilan edilen Kanun-i Esasi’de da kardeş gibi aile fertlerine geçerdi. 18. yüzyılda ise yer almıştır. Bu tasarıya göre Osmanlı Devleti hiçbir Kuzey Amerika ile Fransa’da ortaya çıkan daha gelişmiş biçimde ayrılık kabul etmez bir bütündür.
metinler modern anayasacılığın öncüsü olmuştur. Anayasa Süleyman Paşa’nın Kanun-i Esasi Müsveddesi artık nesilden nesile tekrar eden uygulamalardan ziyade, Süleyman Paşa’nın II. Abdülhamid’e sunduğu anayasa akla ve iradeye dayanan toplumsal mutabakatı ifade tasarısına göre Osmanlı Devleti bağımsız ve meşruti bir etmekte, gelişen düşünce akımlarıyla ideolojiler, toplumlar yönetime sahip olacaktı. Bu tasarıda hükümet üyeleri ve bireyler için özgürlük ve eşitlik kavramlarını padişaha karşı sorumluydu. Meclis sınırlı da olsa yürütme tartışmaktaydı. John Locke’ un “ Hükümet Üzerine İki üzerinde denetim yetkisi kullanabilecekti. Deneme” isimli eseri Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi’ne ilham kaynağı olmuştur. Locke, devletin en büyük Said Paşa’nın Tasarısı görevinin insanın yaşama hakkını, özgürlüğünü ve Said Paşa’nın tasarısı doğrudan milletin seçtiği 750 kişilik mülkiyetini korumak olduğunu ileri sürmüştür. bir meclis öngörüyordu. Şura-yı Devlet, padişahın
Amerikan Anayasası uzun uğraşlar sonucunda 1778 danışma meclisi olarak aynen korunacak ve sayısı 150’yi yılında yapılabilmiştir. geçmeyen ve atama ile gelen bir de Ayan Meclisi (senato) bulunacaktı. Tasarı da tebaa hukuku da ayrıntılı bir Fransa Anayasası ise Montesquieu ve J.J. Rousseau gibi biçimde anlatılmıştı. Basın hürriyeti ile mülkiyet hakkı düşünürlerin toplumsal eşitlik, özgürlük kuvvetler ayrılığı kanunla teminat altına alınıyordu. Yasama yetkisi meclise prensiplerine yaptıkları vurgularla ve 18. yüzyılda Sanayi verilip yürütme hükümdara ait olacaktı. Devrimi ile birlikte, kralların egemenliğine son verilip, egemenliğin kaynağının millet olduğu düşüncesi ileri Cemiyet-i Mahsusa’nın Çalışmaları
sürülmüştür. 28 kişiden oluşan komisyon sunulan tasarıda Fransa, Belçika, Polonya ve Prusya gibi yabancı ülkelerin 1789’da yayımlanan İnsan Hakları Beyannamesi ile anayasalarını incelemiştir. İki aylık çalışma neticesinde geleneksel yasalardan vazgeçilmiş 1791 Fransız Anayasası oluşturulan tasarı hükümet önerisi haline getirilmiştir, 119 ilan edilmiştir. Anayasa kuvvetler ayrılığı ve halkın maddelik bir anayasa oluşturulmuştur. egemenliği ilkelerine dayandırılmıştır. Kanun-i Esasi’nin İçeriği ve Uygulaması Kanun-i Esasi Fikrinin Temelleri ve Hazırlık Çalışmaları Kanun-i Esasi’nin İçeriği
Kanun-i Esasi ilk Osmanlı anayasasıdır. 1876’da ilan 12 bölüm ve 119 maddeden oluşur;
edilmiştir. 18. yüzyıl ve özellikle 19. yüzyılda yapılan bir 1. Memalik-i Devlet-i Osmaniyye / Osmanlı dizi reform ve ıslahat hareketlerinin sonucudur. Devleti’ni oluşturan ilkeler (madde 1-7) Osmanlı’da anayasaya giden yolda monarkın yetkilerini 2. Tebaa-i Devlet-i Osmaniyye’nin Hukuk-i sınırlandırma çabaları ilk kez Sened-i İttifak ile kendisini Umumisi/ Osmanlı Devleti Vatandaşlarının gösterir. Belge, devlet yönetiminde yöneticilerin Genel Hakları (madde 8-26) keyfiliğine son verme, halkın korunması, vergilerin 3. Vükela-yı Devlet / Bakanlar Kurulu (madde 27-40) düzenlenmesi gibi özellikler içeriyordu. 4. Memurin /Memurlar (madde 39-41)
Kanun-i Esasi’ye gidişte ikinci aşama ise II. Mahmut’un 5. Meclis-i Umumi/ Genel Meclis (madde 42-59) reformları ve Sultan Abdülmecid’in ilan ettiği Tanzimat 6. Heyet-i Ayan / Ayan Meclisi (madde 60-64) Fermanı’dır. Tanzimat’la başlayan bir Osmanlı Milleti 7. Heyet-i Mebusan/ Milletvekilleri (madde 65/80) yaratma düşüncesi ortak bir yasa altında yaşama 8. Mehakim / Mahkemeler (madde 81-90) düşüncesini geliştirmiştir. 9. Divan-i Ali / Yüce Divan (madde 92-95) 10. Umur-i Maliyye / Mali İşler (madde 96-107)
11. Vilayat / Vilayetler (madde 108-112) çalışma mekânı olarak Darülfünun binası seçildi. Savaş 12. Mevadd-i Şetta /Genel Maddeler (madde 113-119) koşulları ve beraberindeki tartışmalar padişahın meclisi otuz yıl sürecek süresiz tatil etme kararı almasına neden Meşrutiyet Yönetimine Geçiş: Genel Değerlendirme oldu. Meşrutiyet, padişahın yetkilerini yasalarla sınırlandırmak anlamına gelir. Kanun-i Esasi 23 Aralık 1876 tarihinde II. Meşrutiyet ve Kanun-i Esasi
ilan edilerek uygulamaya konulur. Böylelikle Meşrutiyet Seçimler ve Meclisin Açılması yönetimine geçilmiş olur. 1876-1878 arası I. Meşrutiyet II. Abdülhamid, birinci meclisi tatil etmesinin ardından dönemi olarak anılır. II. Abdülhamid’in meclisi tatil büyük bir eğitim reformuna girişti. Mülkiye Mektebi’nin etmesiyle Kanun-i Esasi de askıya alınır. 1908 yılında programları yeniden düzenlendi. Harbiye’ye önem verildi Kanun-i Esasi yeniden yürürlüğe girer. 1908-1923 arası II. ve birçok yeni okul açıldı. Adli, hukuki reformlar yapıldı. Meşrutiyet Devri olarak adlandırılır. Ulaşım ve iletişimde gelişmeler sağlandı. Sansür
Kanun-i Esasi’nin geneline bakıldığında metnin şekil uygulamalarına rağmen pek çok gazete, dergi yayın bakımından çağdaşı diğer anayasalara yaklaştığı görülür. hayatına başladı. Kitaplar basıldı. Bu gelişmeler toplumun ufkunu da geliştirdi ve II. Meşrutiyet’e giden yolu araladı. İçerik olarak Osmanlı Devleti’nin kendi şartlarından II. Abdülhamid’i 23 Temmuz 1908’de Meşrutiyet’i doğan bir anayasa olduğu varsayılır. Yerli bir projedir. yeniden ilan etmeye zorladı.
Kanun-i Esasi, devlet ve iktidarı belirleyen siyasal rejimi 2 Ağustos 1908’de İntihab-ı Mebusan Kanun-i Muvakkati ve yetkilerin kullanılmasını tanımlayan sorumluluk ve adlı geçici bir kanunla seçime gidildi. 83 maddelik kanun, denetime nispeten işlerlik kazandıran, yargılama açısından seçim bölgeleri, seçmen listelerinin hazırlanması, birçok yenilikler getiren bir metindir. onaylanması, teftiş kurulları, seçmenin hak ve görevleri
Bu ilk tecrübe Cumhuriyet döneminde yapılan anayasalara gibi konuları içermekteydi. Seçim 2 dereceliydi. Seçilme da temel oluşturmuştur. şartlarına “az çok devlete vergi vermek” şartı getirildi.
Yetkilerin Kullanımı: Padişah saltanatla birlikte hilafet Henüz partiler kurulmadığı için adaylar bağımsız olarak hakkını da anayasallaştırmıştı. seçime girdi. Meşrutiyet’i ilan ettiren ve orduya dayanan İttihat ve Terakki Cemiyeti avantaj sağladı. Yasama Yetkisinin Sınırlanması: Anayasada meclisin işleyişi ve çalıştırılması konusundaki maddeler, padişaha II. Meşrutiyet’in ilk meclisi 17 Aralık 1908 tarihinde meşruti yönetimde olmaması gerektiği kadar geniş yetkiler açılarak 275 milletvekili ile çalışmalarına başladı.
vermektedir. Kanun-i Esasi’de Tadil Çalışmaları
Meclisin Denetleme Görevi ve Sorumlulukları: Kanun-i Meclisin açılmasıyla I. Meşrutiyet’ten beri geçen süre Esasi bu konuda yeterli değildir. Sadrazam, şeyhülislam Kanun-i Esasi’de bazı değişiklikleri zorunlu kılıyordu. ve bakanlar padişaha karşı sorumludur ve her an görevden Meşrutiyet’in ilanından sonraki yıllarda Kanun-i Esasi’de alınma tehdidi altındadır. yedi kez değişiklik yapıldı. İlki Abdülhamid’in tahttan indirilişinden sonra, 21 Ağustos 1909’da yapılan, ilk Yargı Güvencesi ve Özgürlükler: Mahkemelerin olmanın yanında en köklü olanıdır. Getirilen önemli dokunulmazlığı ve hakimlerin azledilememesi önemli yeniliklerden biri padişahın Meclis-i Umumi’de anayasaya anayasal güvencelerdir. bağlılık yemini etmesiydi. Hükümetin hükümdara değil, Kanun-i Esasi’nin Uygulanması: Seçimler ve Meclis Meclis-i Mebusan’a karşı sorumlu olması ve güvenoyu Kanun-i Esasi her 50 bin erkeğe bir milletvekili seçme alma mecburiyetinde bulunması, birinci ve ikinci zorunluluğu getirmekle birlikte, seçimlerin nasıl başkanlarını meclisin seçmesi, padişaha haklarını Meclis-i yapılacağına dair detaylar vermez: sadece seçimlerin Vükela aracılığı ile kullanma mecburiyetinin getirilmesi çıkarılacak özel bir kanunla yapılacağını belirtir. Bu kanun önemli değişikliklerdendi.
çıkarılmamıştır. Bu yüzden Meclis-i Vükela 1909’daki değişikliklerden sonra anayasayı farklılaştırarak görevlendirilmiş ve taşradaki seçimlerde uygulanmak “Ferman Anayasa”dan “Misak Anayasa”ya dönüştürdü. üzere 28 Ekim 1876 yılında yedi maddelik geçici Bu değişimle padişahın yasama ve yürütme üzerindeki talimatname hazırlanmıştır. İstanbul ve civarındaki yetkileri sınırlandırıldı. seçimler için ayrı bir beyanname yayımlanır. İki dereceli seçim yöntemi benimsenir. Buna göre önce seçmenler 1876 yılında ilan edilen Kanun-i Esasi II. Abdülhamid’in seçilecek ve ardından onlar milletvekillerini seçecekti. meclisi tatil etmesiyle kesintiye uğrasa da, Osmanlı Devleti’nin sonuna kadar yürürlükte kaldı. Osmanlı Talimatname, taşrada yapılacak seçimlerde, vilayet idare Meclisi 16 Mart 1920’de işgal yüzünden kapandıysa da, meclislerinden yararlanmayı öngörmekteydi. hem Büyük Millet Meclisi’nin çalışma esaslarını
Seçimler Şubat 1877 sonuna kadar tamamlandı. 19 Mart belirleyen 1921 Teşkilat-i Esasiyye Kanunu ve hem de 1877 yılında ilk Osmanlı Meclis’i Mebusan’ı padişahın 1924’te yapılan ilk Türkiye Cumhuriyeti Anayasası katıldığı törenle Dolmabahçe Sarayı’nda açıldı. Meclis Kanun-i Esasi’den etkilendi.