alanlarına girerek ihlal yaptıklarını düşünenlerinde mevcut Giriş olduğu bilinmektedir. Böyle bir yanılsama olmasına
Tarihi coğrafya, tarih ve coğrafya disiplinleri arasındaki rağmen tarihi coğrafyacı eninde sonunda bir coğrafyacıdır sınır bölgesinde ortaya çıkmış bir uzmanlık alanıdır. Tarih ve onun en önde gelen vazifesi coğrafya öğretmektir. ve coğrafyanın birbiriyle yakın ilişkili ve hatta birbirinin tamamlayıcısı olduğu görüşü Immanuel Kant tarafından Coğrafyanın doğasına ilişkin birçok görüş olmakla birlikte da takdirle ifade edilmiştir. Tarihi coğrafya, geçmişte dört temel entelektüel gelenekten söz etmek mümkündür. belirli bir bölgedeki devletin, değişimi ve gelişimiyle bu Bunlar; “dağılışların değişimi, çevrenin değişimi, peyzajın tür değişimlerin nedenleri, sonuçları ve ilgili yasaları değişimi ve alanların/bölgelerin değişimi”dir. Bu dört incelemede vazgeçilmez bir rol oynar. İnsan ve doğa geleneğin doğru bir şekilde araştırılması ve ortaya arasındaki karşılıklı ilişkiyi göz önüne alarak, çoktan konulması tarihi bir bakış açısını zorunlu kılmaktadır. Zira ortadan kalkmış olan geçmiş mekân/peyzajları yeniden coğrafi değişim olarak tarihin, yer tarihi olarak inşa eder. Tarihi coğrafyacılar, teorik bakış açılarını, ana coğrafyanın anlaşılması ve değerlendirilmesine ihtiyaç fikirlerini ve metodolojik araçlarını tarih ile coğrafyadan vardır. Tarihi coğrafyacı geçmişte bir sahadaki sosyal, alarak, uzun süredir bu iki disiplinin sınırlarında ekonomik ve siyasi coğrafya ile ilgilenir. Tarihi çalışmalar gerçekleştirmektedir. coğrafyacının bu görevi üstlenmesinin iki nedeninden söz edilebilir. İlki tarihi coğrafyanın kendine özgü ilgisi, diğeri Yöntem, kısaca gerçeğe ulaşmak için izlenen yoldur. ise çağdaş coğrafi çalışmalara temel oluşturulmasıdır. Bilimsel bir hedef doğrultusunda belirlenen ve adım adım Tarihi coğrafyacı, mevcut coğrafi doku ya da zaman takip edilen, izlenen yol ise bilimsel yöntemdir. Tarihi içerisindeki coğrafi dokunun evrimi ile ilgilenmez, bunun coğrafya araştırmalarında, değişimden söz edildiğinde işe yerine coğrafi dokunun kuruluşu ve belirli bir zamandaki doğrudan zaman kavramı dahil olmaktadır. Çünkü değişim yapısının çalışılmasıyla ilgilenir. için öncelikle belirli bir zamanın geçmesi gereklidir. Bu noktada bir konuda ya da mekânda değişimden söz Kučera (2008: 9-10) tarihi coğrafyanın doğası ve edilebilmesinin ön koşulu kısa ya da uzun bir zamanın eğilimlerini yedi maddede toplamıştır:
geçmesidir. Yeniden inşa ve değişim kavramlarının tarihi a) Her şeyden önce tarihi coğrafya, coğrafyadır, coğrafya araştırmalarında adeta iç içe olduğu görülür. coğrafi bir bilimdir.
Tarihi coğrafyacının temel amacı geçmişte olanı doğru b) Tarihi coğrafyayı diğer coğrafi disiplinlerden şekilde kurgulayabilmek diğer bir ifadeyle yeniden inşa ayırmak bazen çok zor olmasına rağmen, edebilmektir. Yeniden inşa, geçmişte olmuş bitmiş, bugün tartışmasız katkısı, öncelikle artık mevcut halihazırda bulunmayan bir durumun, nesnenin ya da olmayan olguların yeniden inşası ve bu nedenle konunun yeniden tesis edilmesini içermektedir. Bu de mevcut peyzajın anlaşılmasına katkıda noktada yeniden inşanın öncelikli koşulu bugün ortada bulunmasıdır. Aynı tarih disiplininde olduğu gibi olmayan bir şeyin mevcudiyeti ve bilinmesidir. Geçmişle bugünle geçmiş arasında bir nevi köprü vazifesi ilgili araştırma yapan tarih, arkeoloji, prehistorya vb. gibi görür. tüm tarihi disiplinler aslında hep bir yeniden inşa c) Tarihi coğrafyanın tarih yazıcılığından farklı faaliyetinden sorumludurlar. Burada ifade edilen olması için kullanılan ifadelerin çağdaş olmasının disiplinlerin adı değişse de, ilgili alanlarda yöntem ve ötesinde, zamandan ziyade mekâna daha fazla teknikler farklılaşsa da esasen bir yeniden inşa faaliyeti ağırlık vermesidir. Tarihi coğrafya, öncelikle yapılmaktadır. seçilen dönemdeki peyzajın coğrafi organizasyonunu araştıran bir bilimdir. Tarihi Tarihi coğrafya araştırmalarında yeniden inşanın temel coğrafya belirli bir olgunun gelişiminin araçlarından birisi, tarihi CBS’dir. Tarihi coğrafi bilgi kronolojik tanımıyla uğraşan bir bilim değildir. sistemleri, geçmişe ait verileri depolayan, görüntüleyen, Tarihçilik, zaman ve kronolojideki doğrusal analiz edebilen ve zaman içerisindeki değişiklikleri ortaya gelişim üzerine vurgu yaparak, daha çok bir koyabilen bilgi sistemi olarak tanımlanabilir. Gelişmiş “zaman-mekân bilimi” iken, tarihi coğrafya haritalama yazılımları, tarihçiler ve başka disipline “mekân-zaman bilimi”dir. mensup araştırmacılara, coğrafyacılara ihtiyaç duymadan d) Nomotetik olarak tarihi coğrafya, geçmişteki verilerini mekânsallaştırmasına imkan tanımaktadır belirli bir zaman diliminde peyzaj değişiminin veya bunların çeşitli bileşenlerinin durumunu, Amaç gelişimini, nedenlerini ve mekanizmalarını Günümüzde bile bazılarının gözünde tarihi coğrafya coğrafi bakış açsıyla inceler; bunu yaparken büyük bir gizeme sahiptir. Tarihi coğrafya, eski haritalar genel düzenlilikleri araştırmaya ve doğrulamaya hakkındaki düşüncelerde biraz daha ileri giden ve belki de katkıda bulunur. eski denizciler, Ortaçağ seyyahları, maceracı tüccarların e) Fakat bunu başarmak için, tarihi coğrafyada hikayeleri ile ilgilenen büyük bir gizem olarak geçmiş ve zaman algısının doğası üzerine olan değerlendirilmektedir. Bazıları ise tarihi açıklamak için diyalogun genişletilmesi gerekir. Araştırmanın coğrafyacıların yaptıkları hatalı girişimler olarak görmektedir. Hatta tarihi coğrafyacıların başkalarının
konusunu ve amacını daha net bir şekilde Kapsam tanımlamaya çalışılmalıdır. Bilimsel sistematikte her disiplinin belirli bir kapsamının f) Tarihi coğrafyanın amacı, “geçmişe bulunması gibi, tarihi coğrafyanın da bir kapsamı ve dönük/retrospektif” bir yöntemle seçilen peyzaj içeriği olup bunlar ana hatlarıyla mekân, geçmiş, değişim, unsurlarının zamanla meydana gelen gelişimini konu ve metot olarak sıralanabilir. İnterdisipliner karakteri ayrıntılı olarak açıklamak ve tasvir etmek değildir. sebebiyle tarihi coğrafya kaynak ve yöntem bakımından Onun amacı, geçmiş peyzajların veya peyzaj arakesitinde yer aldığı coğrafya ve tarihten çok daha alanlarının karmaşıklığını ve işleyişini anlamaktır. zengindir. Bu, araştırmacının işini kolaylaştırdığı gibi, g) Son olarak, açıklanan tarihi coğrafya konsepti, bazen de zorlaştırabilmektedir. Zira tarihi coğrafyacının özellikle anıtların bakımı gibi alanlarda, tarihi tarihe ve coğrafyaya, kaynakları, yöntemleri ve çalışma coğrafya bilgilerinin (doğa ve peyzaj koruması; konuları açısından hakim olması gerekmektedir. mekân, peyzaj ya da bölgesel planlama gibi alanlarda) pratik olarak kullanılmasını sağlar. Tarihi coğrafyada önemli kavram ve konulardan birisi değişimdir. Araştırmaya konu edilen herhangi bir konuda Tüm bilimsel disiplinlerin temel amacı, önemli ve orijinal mevcut durumu anlamak ve doğru yorumlamanın yolu bilgiler üreterek, bir probleme çözüm bularak insanlığa ve değişimi ele almaktan geçer. Bir konuda değişimin ele bilgi birikimine katkı sağlamaktır. Bu amaca matuf olarak alınması da kaçınılmaz olarak belirli bir zaman diliminde geçmiş zamanda coğrafi bilgi üretimi ve problemlerin olaya yaklaşılmasını gerektirir. Zira değişimin doğru tespit çözümü işini üstelenen de tarihi coğrafyadır. Tarihi edip değerlendirilmesi, ancak belirli bir dönemin başlangıç coğrafyanın amaçları arasında, doğal peyzajın kültürel ve sonunun ele alınması ve karşılaştırılması ile mümkündür. peyzaja dönüşümü ve kültürel peyzajın geçmişten günümüze değişim süreçlerini ortaya koymak Değişimin tarihi coğrafyada benimsenmesinde Darby ve bulunmaktadır. Yine onun interdisiplinler karakteri, tarih Mitchell’in çalışmaları etkili olmuştur. Darby’nin öne yazıcılığı ve coğrafyada kullanılan metodolojiden daha sürdüğü “mekânsal değişim” hakkındaki görüşleri, daha geniş bir yelpazede olmasını belirler ve tarihi coğrafyanın 1950’li yıllarda etkisini göstermiştir. Nitekim 1954’te amacına ulaşmak için izlenen yolları beş kısımda Mitchell’in “Historical Geography” isimli eserinde, değerlendirmeyi mümkün kılar. Britanya’nın tarih öncesinden XX. yüzyıl başlarına kadar yerleşmelerin geçirdiği “değişim” konusu ön planda 1) Araştırmanın başarısı için ön koşul, incelenen tutulmuştur. Tarihi coğrafyacıların değişim temasını peyzajın ve yerel halkın yaşam biçiminin doğrudan işlemesi, zamanla rağbet görerek uygulanmıştır. Bu bakış ampirik gözlemle belirlendiği saha araştırmasıdır. açısının önemli örneklerinden birisini de Butlin’in 2) Tarihi coğrafyadaki yaygın ve eski yöntemlerden “Historical Geography: Through the Gates of Space and birisi, kartografik yöntemdir. Bu iş, haritalardan Time” (1993) isimli eseri oluşturur. bilgi edinme prosedürlerini, haritaların içeriğini analiz etmeyi, yorumlamayı, ayrıca haritaların Tarihi coğrafya, tıpkı tarihi sosyolojinin sosyoloji içinde, yapımını ve üretimini kapsar. tarihi jeolojinin jeoloji içinde, tarihi demografinin 3) Özel büyük bir grup metot olarak, CBS demografi içinde, tarihi dilbilimin dilbilim içinde olduğu kullanımıyla ilişkili yöntemleri belirtmek gibi coğrafyanın içerisinde yer alan bir sahadır. Bu mümkündür. Bunlar esas olarak CBS, uzaktan örneklerin hepsinde de geçen tarihi ibaresinin, araştırılan algılama veya veri tabanları ve coğrafi konunun geçmişte kaldığını göstermekte olup başka bir konumlandırma sistemleri (GPS) temelli anlamı ve izahı yoktur. tekniklerdir. Tarih ve tarihi coğrafya her ikisi de geçmişe 4) Çok zamanlı analiz yöntemi, arazi kullanım odaklanmaktadır. Ancak tarih araştırmacısı “ne zaman” dinamiklerinin değerlendirilmesine odaklanmıştır sorusuna ağırlık verirken coğrafyacı “nerede” ve “neden ve güncel araştırmalar CBS desteğiyle orada” sorularını öncelemektedir. Tarihi coğrafyacı çağdaş gerçekleştirilen prosedürlerdir. coğrafyacılar tarafından ele alınan konulara, “ne zaman” 5) Sonuncu adım, tarihi peyzajın ve onun sorusu ekleyerek eldeki kaynak ve imkanlar çerçevesinde geçmişteki kullanımının ortaya konulmasını geçmişte araştırır. sağlayan kültürel peyzaj katman profillerinin incelenmesi yöntemidir. Tarihi coğrafyanın kapsam ve içeriğine dair çeşitli tartışmalar yapıla gelmiştir. Bu tartışmaların yaşandığı Röllig (1995: 123-125) tarihi coğrafya çalışmalarından kurumların başında, Fransa’da Febvre, Bloch ve beklenenleri altı başlıkta toplamıştır: Braudel’in öncülüğündeki Annales Okulu iken
1) Yerleşmelerin lokalizasyonu Amerika’da Sauer’in başı çektiği Berkeley Okulu, 2) Yerleşmeye etki eden temel faktörler İngiltere’de ise Mackinder, Herbertstone ve Gilbert’in 3) Tarım ve sanayi öncü olduğu Oxford Okulu bulunmaktadır.
4) Yollar ve ticari rotalar Tarihi coğrafyacıların uzun süre ilgili olduğu önemli 5) Yerleşik ve konar-göçer toplumlar konular; nüfusun dağılışı, yerleşme dokusu, toprak ve 6) Dünya konseptinin izahı
vejetasyon zonları gibi coğrafi peyzajın değişmez araştırılan konu ve problemlerin geçmişteki dağılışının unsurları olmuştur. Bu büyük temalar aynı zamanda belirlenmesi gerekir. İkinci olarak ise tarihi coğrafyacının insanların çevresine adapte olabildiği ve onu iyi bir fiziki ve biyocoğrafyacı olması gerekliliğidir. dönüştürebildiği bir bölgedeki hızlı değişimlerdir ki Geleneksel yöntemler şunlardır; bunlar; tarım yapısının değişmesi, sanayi, iletişim, ticaret, nüfus yoğunluğu, mekânsal ilişkiler ve doğal kaynakların a. Zamansal kesit evriminin değişimidir. Tarihi coğrafyacı alanların, b. Dikey tema sınırların değişmesi ve onların coğrafi etkisiyle olduğu c. Dagwood sandviç kadar siyasi ve idari ünitelerin gelişmesi ile de ilgilidir. d. Retrospektif/geriye giden yöntem e. Dinamik kültür tarihi Araştırma Yöntemleri f. Tarihi bölgesel coğrafya En geniş anlamıyla metot/yöntem, bizi gerçeğe götüren yoldur. Metot, bir araştırmada araştırmacıyı bilimsel Yeni yöntemler şunlardır;
gerçeğe ulaştırma konusunda önemli bir rol oynar. a. Mekânın değişiminde etken olarak insanın rolü Bilimsel yöntem, düzenli düşünmeyi, bilgi edinmede b. Tarihi geçmişin kalıntılarının bölgesel farklılığı belirli kural ve yollardan yine düzenli bir şekilde c. Genre de vie (yaşam tarzı) yararlanmayı ve bunu daha güvenilir ve verimli kılmak d. Kuramsal model için gerekli alet ve teknikleri bulup kullanmayı ve e. Coğrafi görünüm miraslarının pragmatik geliştirmeyi ifade eder. korunması
Geçmiş yıllarda, tarihi coğrafya için belgesel olmayan f. Geçmiş algısal mercek/bakış
kaynakların kullanımında önemli ilerlemeler Koryoloji, belirli bir bölgede ortaya çıkan coğrafi olaylar kaydedilmiştir. Sahadaki peyzaj analizi, geçmişin arasındaki nedenselliğin incelenmesidir. Koryolojik coğrafyası hakkında hayati bilgiler verebilir. Dikkatle bakışın amacı, yerlerin ve bölgelerin birlikte varlığını, kullanılan sözlü gelenek, özellikle nitel özellik taşıyan farklı gerçeklik alanları arasındaki ilişkileri ve farklılaşan önemli bir veri kaynağı olabilir. tezahürleri kavrayabilmektir. Yerlerde, bölgelerde,
Gerçekten de arşiv kaynaklarını kullanarak tarihi coğrafya kıtalarda güncel düzenleyicileriyle yeryüzünü bir bütün araştırması yapmanın gerekli ve hatta zorunlu olduğu olarak anlayabilmektir.
başlıca hususlar vardır ki, Roche (2010: 187) bunu şöyle Jaeger (1969),tarihi coğrafya araştırmalarında kullanılan sıralamıştır: a) Araştırma problemiyle ilgili kaynakları yöntemleri altı başlıkta değerlendirmiştir; belirlemede yaratıcı düşünce önemlidir. b) Malzemeyi toplamak ve değerlendirmek için sabır, hassasiyet ve 1) Kademeli gelişim (progresif) metodu: Progresif eleştirel düşünmeye ihtiyaç vardır. c) Kuramsallaştırmanın kelime anlamı olarak “ilerleme, gelişme” kanıtın üzerine çıkmadığı kaynak malzemenin demektir. Bu metotta geçmişten günümüze değin yorumlanmasında tarihi-coğrafi bir hayal gücü gerekir. d) meydana gelen olayların tetkikinin ilerletilmesi Arşiv materyalleri diğer koleksiyonlarda tutulan metinsel ve oradan da yeni öğelerin genetik açıklamasına ve resimsel diğer çağdaş kaynaklarla ilişkilendirilmelidir. gidilir. e) Araştırmacılardan teorik ve ampirik arasında sürekli 2) İndirgeme/reduktif metodu: Bu yöntem tartışma/müzakere yapmaları istenir. günümüzdeki ya da geçmişteki belli bir zamandaki bölgesel olaylar ile geçmiştekiler Tarihi coğrafyanın temel yöntemi coğrafi düşüncenin ana arasında bir ilişki olduğu tezine dayanır. akımını takip etmiştir ve coğrafyanın tamamında 3) Tipolojik metot: Bu yöntem, bilinen bölgesel görüldüğü gibi yöntemlerinin çoğunu diğer sosyal gelişim aşamalarının önemli şekillerini belirleyen bilimlerle paylaşmaktadır. İdiografik çerçeveden araştırmaya dayanır. nomotetik çerçeveye geçiş 1950-1980 arasındaki otuz 4) Karşılaştırma/komparative metodu: Tarihi olanın yılda çoğu tarihi-coğrafi araştırmada açıkça görülürken, iyi gözlenebildiği, eskinin korunmuş olduğu bir disiplinin diğer dallarında giderek daha fazla vurgulanan sahadaki araştırma sonuçları, başka bir alanda davranışsal yaklaşım uzun zamandan beri tarihi coğrafya aynı tiplerin araştırılmasında kaynak olarak için de kabul edilmiş durumdadır. kullanılabilir.
Tarihi bir araştırmanın ele alınış şekli, ister resmi olarak 5) Enine ve boyuna kesitlerle tetkik metodu: Tarihi ifade edilmiş olsun ister olmasın, bireyin zihnindeki felsefi coğrafya araştırması, yalnız bir zaman dilimi için düşüncelerden ayrılamaz. Tarihi coğrafyacılar tarafından yapılmamalı, aksine bir bölgenin zaman içindeki yaygın kabul gören felsefi fikirlerin çoğu doğrudan veya değişimlerini tasvir edecek şekilde bölge tarihini dolaylı olarak doğa bilimlerinden türetilmiştir. açıklayıp geliştirmelidir. 6) Formal ve fonksiyonel tetkik metodu: Her Tarihi coğrafyacının araştırma yaparken dikkat etmesi araştırmanın sonucu, fizyolojik özelliklere göre gereken ilk ve en önemli husus coğrafi gerçekliğin büyük tarihi coğrafya öğelerinin düzenli bir tasviridir. bir özenle yeniden inşasıdır. Bunun için de öncelikle