TAR205U-TÜRKİYE SELÇUKLU TARİHİ
Ünite 7: Selçuklu Hanedanının Sonu ve İkinci Beylikler Dönemi
Moğol İstilasına Karşı Türkmen İsyanları
XIII. yüzyılın en önemli olayı olan Moğol İstilası’ndan Türkiye Selçuklu Devleti de 1243’de Kösedağ’daki savaşı kaybederek nasibini almıştı. Bunun dışında Anadolu’nun Moğol istilasına maruz kalmasının en önemli sebepleri devlet yöneticilerinin yetersizliği ve Moğollarla yaptıkları işbirlikleriydi. Bu duruma ilk tepki gösterenler Türkmenlerden gelmiştir.
Moğol istilasından en çok etkilenenler Türkmenler olmuştur. Çünkü artan vergiler, yaşadıkları şiddet ve yeni göçler yüzünden yurtlarını terk etmek zorunda kalmışlardır.
Başlangıçta sadece isyan eden Türkmenler, Moğollardan kaçıp Anadolu’ya gelen Türkistanlı ve İranlı şeyh ve dervişlerin organizasyonuyla cihat ruhuyla örgütlenmişlerdir. Bu dönemde Türkmen beylerini kimi zaman şiddetle bastırılarak kimi zaman da onların beylikleri onaylanarak geçici olarak asayiş sağlanmıştır.
Acem kökenli devlet adamı Pervane muhaliflerini Memlük Sultanı Baybars’la işbirliği yaptıkları iddiasıyla Memlük ve Moğolları birbirine kırdırmak ve diğer devlet adamlarının ayağını kaydırmak istiyordu. Pervane’nin kendisine güveni sarsılan Abaka’nın emri üzerine Tebriz’e doğru yola çıkmasından sonra Beylerbeyi Hatiroğlu Mesud ve kardeşi Mahmud, Mikail, Harput Subaşısı Bicar ve Diyarbakır Subaşısı Bahadır gibi Selçuklu yöneticileri 1276 baharında Memlük Sultanı Baybars’la kesin anlaşma kararı alıp bu kararlarını kendisine bildirdiler.
Baybars hava şartları nedeniyle geliş tarihini ertelemesi gerektiğini belirtirken Emir Berkut komutasındaki 6.000 kişilik birliği Elbistan’a gönderdi. Bunu görünce Baybars’ın yakınlarda olduğunu düşünen Hatiroğlu Medus Moğollar’a karşı bir ayaklanma başladı. Karamanlılar ve uç Türkmenleri ile temas kurarak yayılan isyanla Karamanlılar Ulukışla’da görevli bir Moğol birliğini tamamen yok ettiler. Ancak büyük Noyanlar idaresindeki 30.000 kişilik bir Moğol ordusu anadolu’ya girince Hatiroğlu bu kadar büyük bir orduyla savaşamayacağını anladı ve Ulukışla kalesine sığınmak istedi. Yakalanan Hatiroğlu Pervane’nin de kendisi kadar suçlu olduğunu söylese de Pervane sadece Moğollar’ın gözünde güven kaybına uğrarken Abaka 1276’da Hatiroğlu’nu idam ettirdi.
Bu isyanın başarısızlıkla sonuçlanmasına rağmen Ermenek, Mut, Silifke ve Anamur civarında yaşayan Karamanlı Türkmenleri, Moğollara karşı başlatılan isyan dalgasını devam ettirdiler. Karamanoğulları Selçuklu devletine vergi vermeyi reddedip bağımsızlığını ilan ettikten sonra üzerine gönderilen orduları mağlup edip kıyıya kadar ulaşmıştı. Sultan 15 Nisan 1277’de Elbistan Ovası’nda Moğolları yendikten sonra Kayseri’ye geldiğinde aralarında Karamanoğlu Mehmet Bey’in de bulunduğu gruptan aldığı siyasi desteği yetersiz görünce Anadolu’yu terk etmiştir. Bunun üzerine Moğol
istilasından kurtulmak için ona umut bağlayan Türkmenleri sarsmış ve Türkmenler isyana devam etmiştir.
Karamanoğlu Mehmet Bey bu isyanın ancak Selçuklu hanedan mensubunun tahta oturmasıyla durdurulabileceği fikrini ortaya atmış bu arada Alaeddin Siyavuş adlı biri II. Keykavus’un oğlu olduğu iddiasıyla ortaya çıkmış, bu iddia Suğdak’dan kaçıp gelen Sivaslı Taki adlı birinin şahitliği ile kabul edilmiştir. Bunu fırsat bilen Karamanoğlu Mehmet Bey Eşref ve Menteşe Beyler ile önce Aksaray sonra da Konya’ya yönelmiştir. Şehre yaklaşınca görevlilerle iletişime geçip yanında II. Keykavus’un oğlunun bulunduğunu ve onu tahta oturtacağını bildirmiş ancak kabul edilmeyince Türkmen kuvvetleriyle şehri kuşatıp 14 Mayıs 1277’de şehre girmiştir. Sivayuş sultan edilip biat alınmış, adına hutbe okunmuş ve para kesilmiştir. Olaydan sonra toplanan ilk Selçuklu Divanı’nda da Türkçe dışında herhangi bir dil konuşulmaması kararı alınmıştır.
Mehmet Bey Siyavuş’un durumunu güçlendirmek için IV. Kılıç Arslan’ın kızıyla evlendirmek istemiş ancak kızın annesi Gazalya Hatun çeyiz hazırlıkları için dört ay talep etmiştir. Bu sürede durumdan haberdar olan Sahip Ataoğulları Karahisar-Develi’de asker toplamış Germiyan Türkmenlerini de parayla tutmuş ve Konya’ya doğru yola çıkmışlardır. Akşehir yönüne ilerleyerek onları karşılayan Mehmet Bey ve Siyavuş onları mağlup edip Haziran 1277’de Konya’ya geri dönmüşlerdir. Ancak İlhanlı şehzadesinin büyük bir orduyla ilerlediğini anlayan Siyavuş ve Mehmet Bey Ermenek taraflarına çekildiler. Moğol-Selçuklu ordusunun takibinden kurtulamayan ikiliden önce Mehmet Bey daha sonra da Siyavuş yakalanarak öldürülmüşlerdir.
Moğol İstilasından Sonra Anadolu’da Kurulan Beylikler
Bu dönemde kurulan beylikler Moğol istilasına başkaldırı amacıyla ve yeni gelenlerle Uç Beyliklerinin iş birliği ile kurulmuştur. Bazı beyliklerin kurucuları Türkmen değildir ancak askeri güçlerini Türkmenler oluşturmaktadır.
• Ladik/Denizli (İnançoğulları) Beyliği: 13.yüzyılın ikinci yarısından 14.yüzyılın sonuna kadar Ladik (Denizli) merkez olmak üzere Honaz ve Dalaman civarında kurulmuştur. Kurucusu uç gazisi olan Mehmet Bey’dir. • Karamanoğulları Beyliği: Uç Türkmenleri tarafından kurulan en büyük beyliktir. Beyliği oluşturan Türkmenler 13.yüzyılın ilk çeyreğinde Azerbaycan ve Şirvan bölgesinden Anadolu’ya göç etmişlerdir. Karamanoğulları Beyliği 1497 yılında Osmanlılar tarafından yıkılmıştır. • Eşrefoğulları Beyliği: 13.yüzyılın ikinci yarısında kurulmuş; Beyşehir, Seydişehir, Ilgın, Bolvadin ve Akşehir civarında yaklaşık 40 yıl hüküm sürmüşlerdir. Bu dönemde inşa edilen Beyşehir Eşrefoğlu Camii (1279) minberi ve ağaç işçiliği
bakımından Anadolu Türk mimarisinin en güzel örneklerinden biridir. Ayrıca yine Eşrefoğulları Beyliği’nden ünlü âlim Mehmet Tüsteri, Mübarizüddin Mehmet adına el-Fusül-ı Eşrefiyye adlı felsefi bir eser yazmıştır. Beylik 1236’da yıkılmış, toprakları da Hamid ve Karamanoğulları tarafından paylaşılmıştır. • Menteşeoğulları Beyliği: Güneybatı Anadolu’da Fethiye merkezli bir beyliktir. Denizcilik faaliyetleri gelişmiştir.Bu beyliğin de Muğla’da yaptırdığı Ulu Cami sayesinde beylikle ilgili bazı bilgilere ulaşılmaktadır.1451’de Osmanlı idaresine girmiş ve Menteşe sancağı haline gelmiştir. • Germiyanoğulları Beyliği: Germiyanlılar ilk defa Alişiroğlu Muzaffereddin önderliğinde 13.yüzyılın ilk yarısında tarih sahnesine çıkmışlardır. Beylik Türkiye Selçuklu Devleti’nin son dönemlerinde Kütahya ve çevresinde hüküm sürmüştür. Son Germiyan beyi II. Yakub’un oğlu olmadığı için ölümünden (1429) sonra beyliğin toprakları Osmanlı idaresine geçmiştir. • Pervaneoğulları Beyliği: Pervane Muineddin Süleyman, 1266 yılında Sinop’u Trabzon Rumları işgalinden kurtardığında, IV. Kılıç Arslan’a baskı yaparak şehri kendisine temlik ettirmiştir. 133 yılında Gazi Çelebi ölünce beyliği bir süre kızı idare etmiş, daha sonra Süleyman Paşa tarafından Candaroğulları topraklarına katılmıştır. • Sahip Ataoğulları Beyliği: 13.yüzyılın ikinci yarısında Selçuklu veziri Sahip Ata Fahreddin Ali’nin oğulları tarafından Karahisar (Afyon) civarında kurulmuştur. Beyliğin kuruluşu hakkında bir bilgi yoktur. Beylik yıkıldıktan sonra toprakları Germiyanlılar’a geçmiştir. • Saruhanoğulları Beyliği: Batı Anadolu’da Manisa merkezli olarak kurulmuştur. Kurucusu Saruhan Bey, Harizm Türkleri’nden Saruhan’ın torunu ve Alpağı’nın oğlu olarak düşünülmektedir. Saruhan Bey 1313’te Bizans hâkimiyetindeki Manisa’yı fethederek beyliği kurmuştur. 1390 yılında beylik Yıldırım Bayezid tarafından Osmanlı topraklarına katılmıştır. • Candaroğulları Beyliği (İsfendiyaroğulları): 13.yüzyılın son çeyreğinde Kastamonu, Sinop ve çevresinde hüküm sürmüş olan beylik Şemseddin Yaman Candar tarafından kurulmuştur. Beylik 1461 yılında Fatih Sultan Mehmet zamanında Osmanlı Devleti’ne bağlanmıştır. • Karası (Karesi) Beyliği: 13.yüzyılın sonları ile 14.yüzyılın ortalarında Balıkesir ve Çanakkale başta olmak üzere kuzeybatı Anadolu’da hüküm sürmüşlerdir. Beyliğin kökeni Danişmendlilere dayanmaktadır. Yahşi Bey’in ölümünden sonra çıkan taht kavgasına müdahale eden Orhan Bey tarafından Osmanlı topraklarına katılmıştır.
• Hamidoğulları Beyliği: 14.yüzyılın başlarından itibaren önce Uluborlu sonra Eğridir merkezli olmak üzere Isparta ve civarında (Göller bölgesinde) hüküm sürmüş bir beyliktir. Beyliğin adı kurucusu Hamid beyden gelmektedir. 1291 yılında Moğol istilası yüzünden yönetime isyan edilerek beylik kurulmuştur. Beylik toprakları Hamid sancağı olarak Osmanlı topraklarına bağlanmıştır. • Aydınoğulları Beyliği: Mübarizeddin Gazi Bey tarafından 14.yüzyılın başlarında kurulmuştur. Merkezi Birgi olmak üzere Tire ve Selçuk’a kadar olan bölgede hüküm sürmüştür. 1426 yılında Aydınoğulları Beyliği Osmanlı idaresine girmiştir.
Türkiye Selçukluları yıkıldıktan sonra da Taceddinoğulları, Eretne, Kadı Burhaneddin Ahmed, Dulkadiroğulları ve Ramazanoğulları gibi beylikler kurulmuştur.
Türkiye Selçuklu Hanedanının Sonu
Anadolu’nun Moğollar tarafından istilası, buna karşı olarak çıkan isyanlar ve kurulan beylikler devletin otoritesini iyice zayıflatmıştı. Bu süreçte devlet adamlarının da Moğollarla anlaşma yapmak ve Moğollara karşı tutum sergilemek gibi iki zıt davranış etrafında kutuplaşmaları da devletin ağır bedeller ödemesine sebep oluyordu.
Son Selçuklu Sultanı II. Mesud’dur. 1302 yılında tahta geldikten altı yıl sonra ölmüş ve onun ölümü (1308) birçok araştırmacı tarafından Selçuklu Devleti’nin yıkılışı olarak kabul edilmektedir.