TAR112U-OSMANLI TÜRKÇESİ-II
Ünite 5: Farsça’da Kelime Yapımı: İsim ve Sıfatlar
Giriş
Hint-Avrupa dil ailesinden olup düzensiz çekimli bir dil özelliği gösteren Farsça’nın unsurları Osmanlı Türkçesi tarih ve edebiyat metinlerinde kullanılmıştır. Aynı zamanda Osmanlı arşiv evrakının maliyeye dair bazı kısımları Farsça unsurlarla kaleme alınmıştır. Farsça, Arap alfabesiyle yazılmakla beraber kendisine has bazı sesler için ilave harfler kullanılarak harf sayısı 32’ye çıkarılmıştır. Bunlar گگ , ژژ , چچ , پپ harfleridir. Hurûf-ı med denilen ﺍا ﻯى ﻭو harfleri kendi sesleri yanında uzatma harfi olarak kullanılırlar. Bunlar sonlarına geldikleri harfleri çekerler. ﺍا uzun â, ﻭو uzun û, ﻯى uzun î okutur. Bu üç harf kısa sesli yapılarda da vokal görevi görür. Kısa vokaller ise a, e, i, o (u) olup kelime başında elif ﺍا ile kelime sonunda ise he ٥ ile yazılırlar. Kelime ortasında bu vokallerin harf karşılığı genelde kullanılmaz. Meselâ ahter ﺍاﺣﺘﺮ kelimesindeki a vokali başta olduğu için elif ﺍا ile gösterilmiştir. Ancak ortadaki e vokali için bir harf kullanılmamıştır. Farsçanın gerçek kullanımında bazı sesler farklıdır. Meselâ kısa (i) ler umumiyetle i ile e arasında yani kapalı e (ê) şeklinde okunur. Yine bazı uzun û ﻭو lar uzun o (ô) şeklinde okunur hôrşîd ﺷﻴﯿﺪ ﺧﻮﺭر gibi. Ancak bu uygulamalar Türkçede farklılaşmış ve Türklere has bir Farsça ses yapısı kullanılmıştır. Meselâ hôrşîd kelimesinin Türkçede telaffuzu hûrşîd şekline dönüşmüştür.
Farsça kelimeler, Arapçada olduğu gibi çeşitli vezin ve kaidelere göre yapılmazlar. Öğrenmek için daha çok kendi halleriyle ezberlenmeleri en geçerli yoldur.
Farsçada İsimler Farsça kelimeler genellikle isim, sıfat, fiil ve edat halinde bulunurlar. Bunlar kendi içlerinde bir takım özelliklerine göre ayrılırlar. Şimdi isimler üzerinde kısaca duralım. Bazı isim örnekleri:
Âb = ﺁآﺏب su, rûz ﺯز ﻭو ﺭر= gün, âsmân ﺁآﺳﻤﺎﻥن = gök, mâh ﻣﺎﻩه = ay, esb ﺍاﺳﺐ = at, seng ﺳﻨﻚ = taş
İsimler Türkçedeki gibi özel isim ve cins isim olarak iki gruba ayrılır. Tekil (müfred) ve çoğul (cem) şeklinde olabilirler. İsimler sonlarına bazı ekler getirilerek çoğul yapılır. İsim, canlı veya canlılara mahsus özellikler gösterenlere ve zamana ait ise kelimenin sonuna ﺍاﻥن (ân) eki eklenir.
ﺷﻴﯿﺮ → ﺷﻴﯿﺮﺍاﻥن = şîr→şîrân = arslanlar; ﺩدﺍاﻥن ﻣﺮ → ﻣﺮﺩد = merd→merdân = adam adamlar, insanlar; ﺭرﻭوﺯز → ﺍاﻥن ﺯزﺭرﻭو= rûz→rûzân = gün günler; ﺷﺐ → ﺎﻥنﺷﺒ = şeb→şebân = gece geceler; ﻥن ﺯز→ ﻥن ﺯزﻧﺎ = zen→zenân = kadın kadınlar; ﺐ ﺍاﺳ→ ﺎﻥنﺍاﺳﺒ = esb→esbân = at atlar vb.
Eğer isim cansızlara ait ise çoğul yapılırken o ismin sonuna ﺎﻫﮬﮪھ getirilir.
ﺁآﺏب → ﺎ ﺁآﺑﻬﮭ= sular; ﺳﻨﻚ → ﻬﮭﺎ ﺳﻨﻜ= taşlar; ﺷﻤﻊ → ﺎ ﺷﻤﻌﻬﮭ= mumlar;
ﻍغ ﺑﺎ→ ﻏﻬﮭﺎ ﺑﺎ= bağlar. İstisnâ olarak bazı cansız isimler nadiren de olsa ﺍاﻥن ile canlı isimleri de ha ile çoğul yapılır: چﺸﻤﺎﻥن = چﺸﻤﻬﮭﺎ çeşmân = çeşmhâ = gözler; ﻥن ﺯزﻧﺎ= ﺎ ﺯزﻧﻬﮭzenân = zenhâ = kadınlar; İsimler çoğul yapılırken kelimelerin son harflerine göre aşağıda belirtildiği üzere birtakım değişiklikler yapılır: Bir ismin sonunda ٥ harfi olursa çoğul yapıldığında ﺎﻫﮬﮪھ yerine گگ getirilir. ﺍاﺟﻪﮫﺧﻮ → ﺍاﺟگﺎﻥن ﺧﻮ hâce → hâcegân = hocalar ﺑﻨﺪﻩه → گﺎﻥنﺑﻨﺪ bende → bendegân = kullar, köleler. ﺍاﻥن ekinden önce یی ve ﻭو gibi uzun i ve uzun u seslileri gelirse bunlar y ve v’ye dönüşür. ﺁآﻫﮬﮪھﻮ → ﺍاﻥن ﺁآﻫﮬﮪھﻮ âhû → âhuvân = ceylanlar. ﺍاﻧی ﺍاﻳﯾﺮ→ ﺍاﻧﻴﯿﺎﻥن ﺍاﻳﯾﺮ İrânî → İrâniyân = İranlılar. İsim uzun â ile bitiyorsa ﺍاﻥن ekinden önce یی konur. Uzun û ile bitiyorsa ﺍاﻥن ekinden önce ﻭو konur: کﺪﺍا → ﻳﯾﺎﻥن کﺪﺍا gedâ → gedâyân = dilenciler. ﻭو ﻣﻬﮭﺮ→ ﻥن ﻣﻬﮭﺮﻭوﻳﯾﺎ mehrû → mehrûyân = ay yüzlüler. Eğer isim ٥ (he) ile bitiyorsa ve ﺎﻫﮬﮪھ lı çokluk yapılacaksa kelimenin ٥ (he) si yazılmaz. ﻩه ﻣﻴﯿﻮ→ ﻫﮬﮪھﺎ ﻣﻴﯿﻮ meyve → meyvehâ ﻻﻟﻪﮫ → ﺎ ﻻﻟﻬﮭ lâle → lâlehâ 1. Birleşik İsim Bu konu 6. Ünitede detaylı olarak işlenecektir. 2. Sayı İsimleri Farsça sayı isimlerinin bir bölümü Osmanlı Türkçesinde sıklıkla kullanılmıştır. Özellikle ilk on sayı en sık kullanılanlardır. ﻳﯾﻚ = 1 yek, ﺩدﻭو = 2 dü, ﺳﻪﮫ = 3 se, 4 = چﻬﮭﺎﺭر çehâr ( ﺭرچﺎ çâr), پﻨﺞ = 5 penc, ﺷﺶ= 6 şeş, ﻫﮬﮪھﻔﺖ = 7 heft, ﻫﮬﮪھﺸﺖ = 8 heşt, ﻧﻪﮫ = 9 nüh, ﺩدﻩه = 10 deh, ﺑﻴﯿﺴﺖ = 20 bîst, ﺳی = 30 sî, چﻬﮭﻞ = 40 çihil (چﻞ çil), پﻨﺠﺎﻩه = 50 pencâh, ﺷﺼﺖ = 60 şast (ﺷﺴﺖ şest), ﻫﮬﮪھﻔﺘﺎﺩد = 70 heftâd, ﻫﮬﮪھﺸﺘﺎﺩد = 80 heştâd, ﺩد ﻧﻮ= 90 neved, ﺻﺪ = 100 sad, ﻫﮬﮪھﺰﺍاﺭر = 1000 hezâr, ﺭرﻫﮬﮪھﺰﺍا ﺻﺪ = 100.000 sad-hezâr. Sıra sayıları, asıl sayılara ﻡم + üm, ﻣی + ümî veya ﻣﻴﯿﻦ + mîn ekleri ilave edilerek yapılır; yeküm ﻳﯾکﻢ , nühüst ﻧﻬﮭﺴﺖ : birinci; düvüm ﻭوﻡم ﺩد veya düyüm ﺩدﻳﯾﻢ : ikinci; sivüm ﺳﻮﻡم veya siyüm : ﺳﻴﯿﻢ üçüncü; çehârüm ﻡم چﻬﮭﺎﺭر, çehârümî ی چﻬﮭﺎﺭرﻣveyâ çehârümîn ﻴﯿﻦ چﻬﮭﺎﺭرﻣ: dördüncü; pencüm : پﻨﺠﻢ beşinci; şeşüm : ﺷﺸﻢ altıncı; heftüm ﻫﮬﮪھﻔﺘﻢ veya heftümîn ﻫﮬﮪھﻔﺘﻤﻴﯿﻦ: yedinci; heştüm ﻫﮬﮪھﺸﺘﻢ : sekizinci; nühüm ﻧﻬﮭﻢ : dokuzuncu; dehüm ﺩدﻫﮬﮪھﻢ : onuncu gibi. Üleştirme sayıları ﻳﯾﻚ ﻳﯾﻚ yek yek, ﻳﯾکﺎﻳﯾﻚ yekâyek, ﺑﻴﯿﻚ ﻳﯾﻚ yek be-yek, ﻳﯾکﺎﻥن ﻳﯾکﺎﻥن yegân yegân: birer birer, ﺩدﻭو ﺩدﻭو dü dü, ﺑﺪﻭو ﺩدﻭو dü be-dü: ikişer ikişer, ﺳﻪﮫ ﺳﻪﮫ se se: üçer üçer şeklindedir. Toptan sayıların ifadesinde ise کﺎﻧﻪﮫ –gâne veya ٥–e eki kullanılır. Yegâne ﻳﯾکﺎﻧﻪﮫ : biricik, dügâne کﺎﻧﻪﮫﺩدﻭو : sadece iki tane, çile چﻠﻪﮫ : kırklık, heftâde ﻫﮬﮪھﻔﺘﺎﺩدﻩه : yetmişlik gibi. 3. İsimden Türemiş İsimler İsim Yapma Ekleri: Farsçada isimden isim yapma ekleri genellikle kelimenin sonuna getirilir. Bu ekler isme yeni
bir durum ve hal anlamı verdiğinden yeni bir isim elde edilmiş olur. İsmin sonuna konulan ekler şunlardır: -bân ﺑﺎﻥن : Meslek sahibi ismiyle beraber muhafazalık ismi yapmakta da kullanılır. ﺑﺎﻏﺒﺎﻥن bağ-bân = bağ bekçisi, bahçevân; ﻧکﻬﮭﺒﺎﻥن nigeh- bân=bekçi, muhafız; ﺑﺎﻥن ﺳﺎﻳﯾﻪﮫ sâye-bân = gölgelik, şemsiye; ﺎﺩدﺑﺎﻥن ﺑbâd-bân = yelken, ﺑﺎﻥن ﺷﺘﺮşütür-bân = deveci -dân ﺩدﺍاﻥن : Alet ismi yapar. Bir eşyanın konulduğu veya muhafaza edildiği nesneyi ifade eder. چﺎﻳﯾﺪﺍاﻥن , çay-dân = çaydanlık; ﻧﻤکﺪﺍاﻥن nemek-dân = tuzluk. Diğer eklerle birlikte bu ek de Arapça kelimelerde kullanılabilir ve aynı görevi yapar: ﺩدﺍاﻥن ﺟﺰ cüz-dân = evrak, para konulan çanta , ﻗﻠﻤﺪﺍاﻥن kalem- dan = kalemlik vs. -gâh کﺎﻩه : Zaman ve yer bildiren edat. Yer ve zaman isimlerinin yapımında kullanılır. کﺎﻩه ﺍاﻭوﺭرﺩدﻭو ordu-gâh; ﺍاﻗﺎﻣﺘکﺎﻩه ikamet-gâh; کﺎﻩه ﺳﺤﺮ seher-gâh = seher vakti, کﺎﻩه ﺳﺠﺪﻩه secde-gâh = secde yeri vb. gân کﺎﻥن : İsimden isim yapar. ﺎﻥن ﺑﺎﺯزﺍاﺭرک bâzâr bâzâr-gân (bâzirgân) = tacir; ﺎﻥنﺧﺪﺍاﻳﯾک hudây- gân = efendi, hâkim vb. -gede کﺪﻩه : Yer ismi yapar. Mey-gede ﻣﻴﯿکﺪﻩه = meyhâne; âteş-gede ﺁآﺗﺸکﺪﻩه = mecûsi mâbedi, ateşlik. -istân; -sitân ﺳﺘﺎﻥن : Yer ismi ve zaman ismi yapmakta kullanılan eklerdendir. Gül-istân کﻠﺴﺘﺎﻥن = gül bahçesi; Türk-istân کﺴﺘﺎﻥن ﺗﺮ =Türk ülkesi; seng-istan ﺳﻨکﺴﺘﺎﻥن = taşlık bölge; kûh-istan ﻫﮬﮪھﺴﺘﺎﻥنکﻮ = dağlık bölge; bahar-istan ﻥن ﺑﻬﮭﺎﺭرﺳﺘﺎ= bahar mevsimi vb. -kâr ﺎﺭر ک, -gâr ﺭر گﺎ, -ger ﺮ ک: İsmin sonuna konularak, bir iş yapmayı adet edinmiş veya meslek edinmiş kişileri ifade ederler. Ziyân-kâr ﺭر ﺯزﻳﯾﺎﻧکﺎ= ziyan veren; âhen-ger ﺁآﻫﮬﮪھﻨکﺮ = demirci; sitem-ger ﺳﺘﻤکﺮ = sitem edici, zulüm edici; hudâvend-igâr کﺎﺭرﺧﺪﺍاﻭوﻧﺪ = hükmedici, hâkim; hıdmet-kâr ﺧﺪﻣﺘکﺎﺭر = hizmetçi vs. -sâr ﺭر ﺳﺎ: Yer ismi yapar. Kûh-sâr ﺭر کﻮﻫﮬﮪھﺴﺎ= dağlık; seng-sâr ﺳﻨکﺴﺎﺭر = taşlık vs. -şen ﺷﻦ : Yer ismi yapar. Gül-şen کﻠﺸﻦ = gül bahçesi gibi. -zâr ﺭر ﺯزﺍا: Yer ismi yapar. Gül-zâr ﺭر کﻠﺰﺍا= gül bahçesi; lale-zâr ﺭر ﺯزﺍاﻪﮫ ﻻﻟ= lale bahçesi. -î یی : Bu ekin birkaç fonksiyonu vardır: -Aidiyet ismi yapar. Ülke, millet, aile isimlerinin sonuna konulduğunda mensubiyet bildirir. İrân ﺍاﻳﯾﺮﺍاﻥن→ İrân-î ﺍاﻧی ﺍاﻳﯾﺮ = İranlı; İstanbul ﻝل ﺳﺘﺎﻧﺒﻮﺍا→ İstanbul-î ﻟی ﺍاﺳﺘﺎﻧﺒﻮ= İstanbullu, Tebriz ﺰ ﺗﺒﺮﻳﯾ→ Tebrîz-î ﺰیی ﺗﺒﺮﻳﯾ= Tebrizli, -Alet isimlerinin sonuna geldiğinde o aleti kullananı belirtir. Çeng چﻨﻚ → Çeng-î چﻨکی = Çeng sazını çalan; Sahtiyân ﺳﺨﺘﻴﯿﺎﻥن → sahtiyân-î ﺳﺨﺘﻴﯿﺎﻧی = deri işiyle uğraşan; Ceng ﺟﻨﻚ → ceng-î = ﺟﻨﻜﻰ savaşçı. -Mücerret (soyut) isim yapar. Bu acıdan kendisine masdariyet ye’si de denir. Hiç ﻫﮬﮪھﻴﯿچ → hiç-î ﻫﮬﮪھﻴﯿچی = hiçlik; Nevmîd ﻣﻴﯿﺪ ﻧﻮ→ nevmîd-î یی ﻧﻮﻣﻴﯿﺪ= ümitsizlik; Hûb ﺧﻮﺏب → hûb-î ﺑیﺧﻮ = güzellik.
-Eğer kelimenin sonu ٥- (he) –e ile bitiyorsa bu ek geldiğinde ٥ (he) düşer ve yerini کی (-gî) şekli alır. Şikeste ﺷکﺴﺘﻪﮫ → şikeste-gî ﺷکﺴﺘکی = kırıklık; Zinde ﻩهﺯزﻧﺪ → zinde-gî کی ﺯزﻧﺪ = zindelik; Sâhte ﺧﺘﻪﮫ ﺳﺎ→ sâhte-gî ﺧﺘکی ﺳﺎ= sahtelik; Âheste ﻫﮬﮪھﺴﺘﻪﮫﺁآ → âheste-gî ﻫﮬﮪھﺴﺘکی ﺁآ= ahestelik -çe, -içe : İsimlere küçültme anlamı veren ektir. Bâğ ﺎﻍغ ﺑ→ bâğ-çe ﺑﺎﻏچﻪﮫ = küçük bağ; Dîvân ﺍاﻥن ﺩدﻳﯾﻮ→ dîvân-çe ﺍاﻧچﻪﮫ ﺩدﻳﯾﻮ= küçük şiir mecmuası.
Farsçada Sıfatlar
İsimlerin durumunu ve şeklini bildiren ve ismin yanına getirilen kelimeye sıfat denilmektedir. Farsçada sıfat ismin sonuna getirilir. Bir de yalın isim ve fiil köklerine birtakım ekler konularak sıfat görevi yapan kelimeler elde edilebilir. Basit sıfatlara çeşitli örnekler: Sebz ﺳﺒﺰ = yeşil; Gülgûn ﻥن کﻠکﻮ= âl; zerd ﺩدﺯزﺭر = sarı; rûşen ﻦ ﺭرﻭوﺷ = parlak; tâbân ﺗﺎﺑﺎﻥن = aydın parlak; sürh ﺳﺮﺥخ = kırmızı; bâlâ ﺑﺎﻻ = yukarı; bülend ﺑﻠﻨﺪ = yüksek; zîr ﺮ ﺯزﻳﯾ = alt, aşağı; nîk ﻧﻴﯿﻚ = iyi; gird ﺩدکﺮ = yuvarlak; siyâh ﺳﻴﯿﺎﻩه = kara; sefîd ﺳﻔﻴﯿﺪ = beyaz; teng ﺗﻨﻚ = dar; kûtâh ﺗﺎﻩهکﻮ = kısa; leng ﻟﻨﻚ = topal; huşk = ﺧﺸﻚ kuru; nerm ﺮﻡم ﻧ= yumuşak. • İsimden Türetilmiş Sıfatlar
Farsçada sıfatların bir bölümü isim köküne yapılan eklerle elde edilir. Bunların bazıları ismin önüne, bazıları da sonuna getirilir. Ön eklerle yapılan sıfatlar: -Nâ- ﺎ ﻧ: Olumsuzluk ekidir. Türkçedeki -sız, -siz eklerinin görevini yapar. Nâ-şâd ﺩد ﻧﺎﺷﺎ= bilgisiz; Nâ-mihribân ﻥن ﻧﺎﻣﻬﮭﺮﺑﺎ= vefasız; Nâ-mütenâhî ﻧﺎﻣﺘﻨﺎﻫﮬﮪھی = sonu olmayan; Nâ-pâk ﻧﺎپﺎﻙك = temiz olmayan; Nâ-dürüst ﻧﺎﺩدﺭرﺳﺖ = dürüst olmayan; -Bî- ﺑی : Olumsuzluk ekidir. Nâ eki ile aynı görevi yapar. Bî-pervâ ﺮﻭوﺍا پﺑی = korkusuz; Bî-baht ﺑﺨﺖ ﺑی = bahtsız; Bî-çâre ﻩهچﺎﺭر ﺑی= çaresiz; Bî-âb ﺁآﺏب ﺑی = susuz; Bî-âmân ﺍاﻣﺎﻥن ﺑی = amansız; Bî-bahâne ﺑﻬﮭﺎﻧﻪﮫ ﺑی = bahanesiz; Bî-gâne ﺑﻴﯿکﺎﻧﻪﮫ = kayıtsız. -Be- ﺏب : kelimelere -lı, -li ile anlamı veren bir ektir. Be-nâm ﺑﻨﺎﻡم = nâmlı; be-kâm ﺑکﺎﻡم = murâdına ermiş. -Bâ- ﺎ ﺑ : be- ekinde olduğu gibi kelimelere -lı, -li ile anlamı veren bir ektir. Bâ-vakar ﺭر ﺑﺎﻭوﻗﺎ= vakarlı; bâ-kemâl کﻤﺎﻝل ﺑﺎ = olgunlukla; bâ- tahrîrât ﺍاﺕتﺑﺎﺗﺤﺮﻳﯾﺮ = yazı ile; bâ-haber ﺧﺒﺮ ﺑﺎ = haberli; bâ- posta ﺳﺘﻪﮫ ﺑﺎپﻮ= posta ile; ba-sened ﺑﺎﺳﻨﺪ = sened ile. -Tâ- ﺎ ﺗ : Kadarlık edatıdır ve çoğu zaman be- edatıyla beraber kullanılmıştır. Tâ-be-subh ﺑﺼﺒﺢ ﺗﺎ = sabaha kadar; tâ-be-seher ﺗﺎﺑﺴﺤﺮ = sabaha kadar; tâ-be-kıyâmet ﺗﺎﺑﻘﻴﯿﺎﻣﺖ = kıyamete kadar. -Ber- ﺮ ﺑ: Önüne geldiği kelimelere üzere, üzeri anlamları veren bir sıfat yapma ekidir. Bazı durumlarda kelimeleri zarf da yapar.
Ber-karâr ﺭر ﺑﺮﻗﺮﺍا= karar verildiği üzere, daimi, devamlı; Ber-hayât ﺣﻴﯿﺎﺕت ﺑﺮ= yaşayan, hayat üzere olan, canlı; Ber-kemâl کﻤﺎﻝل ﺑﺮ = kemâl üzere, halinin zirvesinde olan; Ber-devâm ﺍاﻡم ﺑﺮﺩدﻭو= süregittiği üzere, devam üzere. -Hem- ﻫﮬﮪھﻢ : Birlik, beraberlik ve yakınlık bildirir: Hem-aheng ﺁآﻫﮬﮪھﻨﻚ ﻫﮬﮪھﻢ = uygun, denk; Hem-cins ﺟﻨﺲ ﻫﮬﮪھﻢ = aynı cinsden olanlar; Hem-derd ﺩد ﺩدﺭرﻫﮬﮪھﻢ = dertleri aynı olanlar, dert ortağı; Hem-nâm ﻧﺎﻡم ﻫﮬﮪھﻢ = isimleri aynı olan. Son eklerle yapılan sıfatlar: İsimlerin sonuna getirildiklerinde onları sıfat yapan ekler vardır. Bunların bazıları nispet sıfatları yapar, bir kısmı renk sıfatları, benzetme sıfatları, yapıcılık sıfatları ve lâyıklık sıfatları yaparlar. Burada Osmanlı Türkçesinde sık karşılaşılan ekler tercih edilmeye çalışılmıştır. Aidiyet (nisbet) sıfatı yapma fonksiyonu olan son ekler: -ân, ﺍاﻥن : şâd-ân ﺷﺎﺩدﺍاﻥن = sevinçli, mutlu; âbâd-ân ﺁآﺑﺎﺩدﺍاﻥن = bayındır, mamur, şen; cavid-ân ﺩدﺍاﻥن ﺟﺎﻭو= sonsuz. -î, یی : aidiyet bildiren sıfat yapar. Ülke, millet, aile isimlerinin sonuna konulduğunda aidiyet bildirir. İrân-î ﺍاﻧی ﺍاﻳﯾﺮ= İranlı; İstanbul-î ﺍاﺳﺘﺎﻧﺒﻠﻰ = İstanbullu; Tebrîz- î ﺰیی ﺗﺒﺮﻳﯾ= Tebrizli; mecûs-i ﺳیﻣﺠﻮ = Mecûs dininden olan. -în, ﻳﯾﻦ : madde belirten isimlerin sonuna getirildiğinde, o maddeden yapılmış bir nesneyi belirtir; zamanla ilgili isimlerin sonuna geldiğinde onları sıfat yapar. Yine isimden -li ve -lı anlamına gelen sıfatlar yapar: Zerr-în ﻦ ﺯزﺭرﻳﯾ= altından; âhen-în ﺁآﻫﮬﮪھﻨﻴﯿﻦ = demirden; seng-în ﺳﻨکﻴﯿﻦ = taştan; şîr-în ﻳﯾﻦ ﺷﻴﯿﺮ= tatlı, sütten yapılmış; nemek- în ﻧﻤکﻴﯿﻦ = tadı tuzu yerinde; şeb-în ﺷﺒﻴﯿﻦ = geceyle ilgili; nâzen-în ﻴﯿﻦ ﻧﺎﺯزﻧ= nazlı, narin. -gîn, کﻴﯿﻦ : gam-gîn ﻏﻤکﻴﯿﻦ = gamlı; şerm-gîn ﻣکﻴﯿﻦ ﺷﺮ = utangaç, sehm-gin = ﺳﻬﮭﻤکﻴﯿﻦ korkunç, korkulu. -mend, ﻣﻨﺪ : derd-mend ﺩدﻣﻨﺪ ﺩدﺭر= dertli; sûd-mend ﺩدﻣﻨﺪ ﺳﻮ= faydalı, yararlı; erc-mend ﺟﻤﻨﺪ ﺍاﺭر= şerefli, haysiyetli. -nâk, ﻧﺎﻙك : nem-nâk, ﻧﻤﻨﺎﻙك = nemli; sûz-nâk ﻧﺎﻙك ﺳﻮﺯز= yakıcı, hararetli, yakan; şerm-nâk ﻙك ﺷﺮﻣﻨﺎ = utangaç; derd-nâk ﺩدﻧﺎﻙك ﺩدﺭر= dertli; hatar-nâk ﻧﺎﻙك ﺧﻄﺮ= tehlikeli; elem-nâk ﺍاﻟﻤﻨﺎﻙك = elemli. -vâr, ﺭر ﻭوﺍا: ümid-vâr ﺍاﺭرﺍاﻣﻴﯿﺪﻭو = ümitli. -ver, ﺭر ﻭو : nâm-ver, ﺭر ﻧﺎﻣﻮ = namlı; hüner-ver ﺭرﻫﮬﮪھﻨﺮﻭو = hünerli; dâniş-ver ﺭر ﺩدﺍاﻧﺸﻮ= bilgili; kîne-ver ﻭوﺭر ﻛﻴﯿﻨﻪﮫ = kinci. -yâr, ﺭر ﻳﯾﺎ: dest-yâr ﺩدﺳﺘﻴﯿﺎﺭر = yardım eden; şehr-yâr ﺭر ﺷﻬﮭﺮﻳﯾﺎ= hükmeden, padişah; baht-yar ﺑﺨﺘﻴﯿﺎﺭر = bahtiyar. Yapıcılık Sıfatları: Bu eklerle, eden, edici, -li, -lı manalarına gelen sıfatlar yapılır. -kâr, ﺭر کﺎ : şîve-kâr کﺎﺭر ﺷﻴﯿﻮﻩه = işveli; hîle-kâr کﺎﺭر ﻫﮬﮪھﻴﯿﻠﻪﮫ = hileci, düzenbaz; günâh-kâr ﺎﺭر کﻨﺎﻫﮬﮪھک= günah işleyici; ısyân- kâr ﻋﺼﻴﯿﺎﻧکﺎﺭر = isyan edici; beste-kâr کﺎﺭر ﺑﺴﺘﻪﮫ = besteci. -gâr, ﺭر گﺎ : dâd-gâr ﺭر ﺩدﺍاﺩدگﺎ = adalet dağıtıcı, âdil; yâd-gâr ﺭر ﻳﯾﺎﺩدگﺎ= hatıra; hudâvend-gâr گﺎﺭرﺧﺪﺍاﻭوﻧﺪ = hükmeden. -ger, ﺮ گ : sitem-ger ﺳﺘﻤگﺮ = zulmeden, haksızlık eden; tüvân-ger ﺍاﻧگﺮ ﺗﻮ= zengin, güçlü; dâd-ger ﺮﺩدﺍاﺩدگ = âdil. Benzetme Sıfatları: Farsçada kelimelerin sonuna getirilen bazı eklerle benzetme sıfatları yapılır. Buraya Osmanlı Türkçesinde yaygın kullanılanlardan bazıları alınmıştır. -âsâ, ﺁآﺳﺎ : cennet-âsâ ﺎ ﺁآﺳﺟﻨﺖ = cennet gibi; mihr-âsâ ﺎﻣﻬﮭﺮﺁآﺳ = güneş gibi; peri-âsâ ﺁآﺳﺎ پﺮیی = peri gibi.
-mânend, ﻣﺎﻧﻨﺪ : Kelimelerin sonuna geldiğinde sıfat yapar. Başa geldiğinde izafet (tamlama) yapılır ve kelime tamlanan isim şeklinde kalır; mânend-i kûh ﻩهﻣﺎﻧﻨﺪکﻮ gibi. Dîv-mânend ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺩدﻳﯾﻮ = dev gibi; perî-mânend ﻣﺎﻧﻨﺪ پﺮیی = peri gibi; kûh-mânend ﻣﺎﻧﻨﺪ کﻮﻩه = dağ gibi -sân, ﺳﺎﻥن : perî-sân ﺴﺎﻥن پﺮﻳﯾ = peri gibi; pîl-sân پﻴﯿﻠﺴﺎﻥن = fil gibi; bebr-sân ﺳﺎﻥن ﺑﺒﺮ = aslan gibi; merdüm-sân ﺩدﻣﺴﺎﻥن ﻣﺮ = insan gibi. -sâr, ﺭر ﺳﺎ : şerm-sâr ﺭر ﺷﺮﻣﺴﺎ = mahcup, utangaç; perî-sâr ﺭر پﺮﻳﯾﺴﺎ= peri gibi. -vâr, ﺭر ﻭوﺍا : dîv-vâr ﺍاﺭر ﺩدﻳﯾﻮﻭو = dev gibi; bende-vâr ﺍاﺭرﻭو ﺑﻨﺪﻩه = köle gibi; bülbül-vâr ﻮﺍاﺭر ﺑﻠﺒﻠ= bülbül gibi; perî-vâr ﺭر پﺮﻳﯾﻮﺍا= peri gibi. -veş, ﻭوﺵش : mâh-veş ﺵشﻭو ﻣﺎﻩه = ay gibi; bülbül-veş ﺵش ﺑﻠﺒﻠﻮ= bülbül gibi; deryâ-veş ﺵش ﺩدﺭرﻳﯾﺎﻭو = deniz gibi; mihr-veş ﺵش ﻣﻬﮭﺮﻭو= güneş gibi. Renk Bildiren Sıfat Yapma Ekleri: Bunlar renk edatları olarak da adlandırılan eklerdir. Sonuna geldikleri isme renk durumu verirler. -gûn, ﻮﻥنک : gül-gûn ﻥن کﻠکﻮ = gül renkli, penbe; nîl-gûn ﻥن ﻧﻴﯿﻠکﻮ= çivit mavisi, açık laciverdi; şeb-gûn ﻥن ﺷﺒکﻮ= gece renkli, siyah; lâle-gûn ﻥن کﻮﻻﻟﻪﮫ = lale renkli, kırmızı; ab-gûn ﻥن ﺁآﺑکﻮ= su renkli, mavi. -fâm, ﻓﺎﻡم : Anber-fâm ﺮﻓﺎﻡم ﻋﻨﺒ= anber renkli, kül rengi, gri; zer-fâm ﻡمﺯزﺭرﻓﺎ = altın renkli, sarı; benefşe-fâm ﻓﺎﻡم ﺑﻨﻔﺸﻪﮫ = menekşe renkli, mor; pîrûze-fâm ﻓﺎﻡم پﻴﯿﺮﻭوﺯزﻩه = firuze renkli, mavi; siyeh-fâm ﻓﺎﻡم ﺳﻴﯿﻪﮫ = siyah renkli; kebûd-fâm ﺩدﻓﺎﻡم کﺒﻮ= mavi renkli, gök renkli; gül-fâm کﻠﻔﺎﻡم = gül renkli, penbe. -î, یی : Hâk-î یﺧﺎک = toprak rengi; lâciverd-î ﺩدییﻻﺟﻮﺭر = laciverd renkli; sünbül-î ﺳﻨﺒﻠی = sünbül renginde; yâkut-î ﺗیﻳﯾﺎﻗﻮ = yakut renkli, kırmızı; gül-î کﻠی = gül rengi, penbe. -e, ٥ : sebz-e ﺰﻩهﺳﺒ = yeşillik; zerd-e ﻩه ﺯزﺭرﺩد= yumurta sarısı, safran; gülgûn-e ﻧﻪﮫ کﻠکﻮ= penbe gibi. Liyâkat Sıfatı Yapan Ekler: Bu ekler lâyıklık, yakışırlık, uygunluk bildiren sıfatlar yapmakta kullanılır. -vâr, ﺭر ﻭوﺍا : sezâ-vâr ﺭر ﺳﺰﺍاﻭوﺍا = münasip, yaraşır; râh-vâr ﺍاﺭر ﺭرﺍاﻫﮬﮪھﻮ= yola uygun; bende-vâr ﺍاﺭرﻭو ﺑﻨﺪﻩه = köle gibi; şâh-vâr ﺍاﺭر ﺷﺎﻫﮬﮪھﻮ= şâh gibi, şâha layık; şîr-vâr ﺭرﺷﻴﯿﺮﻭوﺍا = arslan gibi. -âne, ﺁآﻧﻪﮫ : şâh-âne ﺷﺎﻫﮬﮪھﺎﻧﻪﮫ = şâha yakışır; dost-âne ﺳﺘﺎﻧﻪﮫ ﺩدﻭو= dostça; fakir-ane ﺍاﻧﻪﮫ ﻓﻘﻴﯿﺮ = fakirce, fakir gibi; merd-âne ﺩدﺍاﻧﻪﮫ ﻣﺮ = mertçe, yiğitçe; dilîr-âne ﺍاﻧﻪﮫ ﺩدﻟﻴﯿﺮ = kahramanca, kahraman; tıfl-âne ﻁطﻔﻼﻧﻪﮫ = çocukça; şîr-âne ﺍاﻧﻪﮫ ﺷﻴﯿﺮ= aslan gibi.