TAR112U-OSMANLI TÜRKÇESİ-II
Ünite 3: Arapça Tamlamalar
Arapça Tamlamalar
Osmanlı Türkçesinde bilhassa makam ve mevki isimlerinde, kitap isimlerinde, dinî, tarihî ve edebî metinlerde Arapça yapılı tamlamalar bulunmaktadır. Konuyu anlayabilmek için öncelikle harf-i ta‘rîf ve hurûfü’ş-şemsiyye ve’l-kameriye mevzularını bilmek gerekir.
Harf-i Ta’rif
Türkçe’de kelimeler iyelik ekleri ve bazı hal ekleriyle belirli hale getirilir. “Öğretmen ders yaptı” cümlesinde hangi ders olduğu bilinmezken “Öğretmen dersi yaptı” cümlesinde hangi ders olduğu belirli hale gelir. Aynı şekilde “Ev çok büyük” cümlesinde hangi ev olduğu bilinmezken “Eviniz çok büyük” dendiğinde hangi ev olduğu belirli hale gelir. Bu işlem İngilizcede “the” edatıyla yapılır, “a book” herhangi bir kitabı ifade ederken “the book” kitabın belirli olduğunu gösterir. Arapça’da ise
kelimeyi belirli hale getiren unsur harf-i ta’rif ( ل ا) ekidir.
Kelimelerin önüne getirilir. Gün anlamına gelen م ﻮﯾyevm
kelimesinin başına harf-i ta’rif (ل ا ) getirilirse م ﻮﯿﻟا el- yevm olur ki üzerinde konuşulan gün için kullanılır.
Osmanlıcada harf-i ta’rif Arapça tamlamalarda ve cümlelerde görülür. Birkaç istisna dışında kelimeler harf-i ta’rifli halleriyle kullanılmazlar. Dilimizde harf-i ta’rif halleriyle sık kullanılan kelimeler şunlardır:
ع اد ﻮﻟاel-vedâ, ن ﺎﻣﻻاel-amân, ن ﻻاel-ân, م ﻮﯿﻟاel-yevm
Güneş ve Ay Harfleri
Arapça’da kelimelerin başına “el” eki getirildiğinde bu ekteki lam bazen okunur, bazen okunmadan atlanır. Bu durum el takısı getirilen kelimelerin ilk harflerine göre değişir. Bazı harfler lam harfini okutmadan kendisine çeker, kendisine benzeştirir. Bunlara güneş harfleri yani
hurûf-ı şemsiyye denir. ﺲ ﻤﺸﻟا kelimesi el-şems değil eş-şems okunur. Kendine benzeştiren harflere hurûf-ı şemsiyye denirken diğerlerine ay harfleri yani hurûf-ı kameriye adı verilir.
Hurûf-ı şemsiyye harfleri şunlardır:
ت ث د ذ ر ز س ش ص ض ط ظ ل ن
Hurûf-ı kameriyye ise harfleri şunlardır:
ا ب ج ح خ ع غ ف ق ك م و ه ى
ﺲ ﻤﺸﻟاeş-şems=güneş (şemsî harf)
ن ﺎﺗﻮ ﻟاel-vatan =vatan (kamerî harf)
ﻚ ﻠﻤﻟاel-mülk=mülk ( kamerî harf)
ن ﺎﻣﺰﻟ اez-zamân=zaman (şemsî harf)
Arapça İsim Tamlamaları
Harf-i ta’rif ve şemsi kameri harfleri öğrendikten sonra Arapça isim tamlamalarını görebiliriz. Arapça tamlamalarda önce tamlanan (muzâf) sonra tamlayan (muzâfun ileyh) gelir. Tamlanan kelimenin son harfi
istisnalar hariç ötreli olur. Tamlayan kelimenin başında harf-i tarîf olur ve elifi hiçbir zaman okunmaz.
ﺲ ﻤﺸﻟارﻮ ﻧ nûrü’ş-şems: güneşin ışığı, güneş ışığı
ﻦ طﻮﻟاﺐ ﺣ hubbu’l-vatan: vatan sevgisi
Görüldüğü gibi Arapça tamlamalarda kelimelerin yerleri Türkçe’dekinin tersidir. Türkçe’de tamlayan önce tamlanan sonra gelir.
Arapça tamlama Okunuşu Anlamı هد ﺎﻌﺴﻟارا د dârü’s-sa‘âde mutluluk evi نﻮ ﻨﻔﻟاراد dârü’l-fünûn fenler evi ﺎﻄ ﺸﻟاﺲﻤ ﺷ şemsü’ş-şitâ kış güneşi ﻦﯿ ﻨﻣﺆﻤ ﻟاﺮﯿﻣأ emîrü’l- mü’minlerin mü’minîn emiri مﻼ ﺳﻻاﺦﯿ ﺷ şeyhü’l-islâm islâmın şeyhi ﺦﯾ راﻮﺘﻟات آﺮ ﻣ mir’âtü’t-tevârîh tarihlerin aynası ﺎﺴ ﻨﻟاﺮﺨ ﻓ fahrü’n-nisâ kadınların övüncü بﺎ ﺘﻜﻟاﺲﯿ ﺋر re’îsü’l-küttâb katiplerin reisi
Örneklerde görüldüğü gibi tamlamalarda harf-i ta‘rîfin elifi hiç okunmaz. Ayrıca tamlamalar Latin harfleriyle yazılırken iki kelimenin arasına tire, harf-i ta‘rîfin “le”sinden önce kesme işareti konmaktadır.
Tamlanan (muzâf) kelime ه veya ت ile bitiyorsa bu harfler
ة ile yazılır ve okunurdu.
رﺪ ﻘﻟاﺔ ﻠﯿﻟ1 Leyletü’l-kadr
اﺮ ﻌﺸﻟاةﺮ ﻛﺬﺗ Tezkiretü’ş-şu‘arâ
Tamlayan konumundaki kelime (muzâfun ileyh) ت ile
bitiyorsa bu te ha-i resmiye ‘ه’ olarak okunur.
ﮫ ﻣﺎﯿﻘﻟام ﻮﯾ Yevmü’l-kıyâme
ه ادﺎﻌﺴﻟارا د Dârü’s-sa‘âde
Arapça Sıfat Tamlamaları
Arapça sıfat tamlaması da isim tamlaması gibidir. Tamlanan (muzâf) ve tamlayan (muzâfun ileyh)dan oluşur. Sıfat tamlamasında tamlayan kelime sıfattır. İsim ve sıfat tamlamasını tamlayan kelimenin isim ya da sıfat oluşundan anlarız. Tamlayan isim ise isim tamlaması, sıfat ise sıfat tamlamasıdır.
كر ﺎﺒﻤﻟانﺎ ﻀﻣر Ramazânü’l-mübârek: mübarek ramazan
ﮫ ﻤﻈﻌﻤﻟال ود Düvelü’l-mu‘azzama: büyük devletler
Sıfat tamlamalarında tamlanan ve tamlayan kelimeler çeşitli yönlerden birbirine uyumludur.
Tamlama yapılırken sıfat, mevsûf olan birinci kelimeye uygun hale getirilir. Bu uygunluk şu yönlerdendir:
1. Cinsiyet (müennes-müzekker) ﮫ ﻔﯾﺮﺸﻟا ﺪﺟ ﺎﺴﻤﻟا ف ﺎﺻوا ب ﺎﺘﻛ Kitâbu Evsâfi’l-Mesâcidi’ş-
2. Sayı (teklik, ikilik- tesniye, çokluk) 3. Belirlilik-belirsizlik
Üç Kelimeden Oluşan Arapça Tamlamalar
Üç kelimeden oluşan Arapça tamlamalarda birinci kelimenin sonu ötreli, ikincinin sonu esreli, üçüncü kelimenin sonu esreli veya sükûnlu, ayrıca son kelimenin
başı harf-i ta‘rîfli yani elif-lam takılı olur. ك ﺮﺘﻟات ﺎﻐﻟناﻮﯾد Dîvânü Lügati’t-Türk gibi. Ancak üç kelimeli tamlamalar Osmanlı Türkçesinde yukarıdaki gibi okunmamış, ikinci ve üçüncü kelimeler Arapça tamlama gibi, birinci kelime ise Farsça terkipli okunmuştur. Böylece ilk kelime tamlanan, ikinci ve üçüncü kelimelerden oluşan Arapça tamlama bir bütün olarak birinci kelimeyi tamlayan olur.
م ﻼﺴﻟا ب ﺎﺑ ن ورد Derûn-ı Bâbü’s-selâm “Bâbüsselâmın içi”
Arapça Tamlamalarda Değişiklikler
Yukarda anlatılan Arapça isim ve sıfat tamlamalarında ilk kelime (tamlanan-muzâf) nin sonu ötrelidir. Ancak bu hareke bazı durumlarda üstünlü (fethalı) veya esreli (kesreli) okunabilir.
Tamlamanın Üstünlü Okunduğu Yerler
İlk kelime (tamlanan-muzâf) nin üstün okunduğu yerler:
ﺪﻌ ﺑba‘d (sonra), ﻞ ﺒﻗkabl (önce), ق ﻮﻓfevk (üst), ﺖ ﺤﺗtaht
(alt), ﻦ ﯿﺑbeyn (ara), ﺐ ﺴﺣhasb (göre) kelimeleri tamlanan durumunda ise üstünlü okunur.
هد ﺎﻌﻟاق ﻮﻓ fevka’l - ‘âde: olağanüstü
ن ﺎﻓﻮ ﻄﻟاﻞ ﺒﻗ kable’t-tûfân: tûfandan önce
ﻦﻣ min edatı tamlanan ise üstünlü okunur:
ﻢ ﯾﺪﻘﻟاﻦﻣ mine’l-kadîm: eskiden beri
Elif-i maksûre (ى) ile biten kelimeler tamlanan olduğunda
elif-i maksûre ى si okunmaz, ondan önceki harf üstünlü okunur:
ص ﻮﺼﺨﻟاﻰﻠ ﻋ ale’l-husûs
ﺪﺑ ﻻاﻰﻟ ا ile’l-ebed
ﺮﻌ ﺸﻟاﻰﻨ ﻌﻣ ma‘ne’ş-şi‘r
Yâ (ﺎ ﯾ) ünleme edatı bir tamlamanın başına geldiğinde tamlamanın sonunu üstün okutur.
ﷲ ل ﻮﺳرResûlullâh ﷲ ل ﻮﺳرﺎ ﯾYâ Resûlallâh
Tamlamanın Esreli Okunduğu Yerler
Arapça tamlamalarda genel kaide olarak tamlanan ötreli okunur. Ancak esreli okunduğu yerler de vardır. Bunları şöyle sıralayabiliriz:
Zincirleme tamlamalarda ikinci kelime (muzâfun ileyh) den itibaren kelime sonları esreli okunur.
Şerîfe.
Sonu tek ى ile biten kelimeler tamlanan (muzâf)
olduğunda sondaki ى harfi okunmaz ye den önceki harf esreli okunur:
ت ﺎﺟﺎﺤﻟاﻰ ﺿﺎﻗ Kâdi’l-hâcât: İstekleri yerine getiren Allah
ﻰ ﺘﻔﻣم ﺎﻧﻻا Müfti’l-enâm: Halkın müftüsü, şeyhülislâm
Arapça’da önemli bir yere sahip olan harf-i cer dediğimiz ön edatlar tamlananın önüne geldiklerinde tamlananın sonunu esreli okuturlar.
Önce harf-i cerleri sıralayalım:
ب bi: Türkçe’de e/a, da/de, ile anlamlarında
ﻦﻋ an: Türkçe’de den/dan anlamında
ﻰ ﻓ fi: Türkçe’de de/da, içinde anlamında
ل li: Türkçe’de için, dolayı, yüzünden anlamlarında
ﻦﻣ min: Türkçe’de den/dan, dolayı, sebebinden anlamlarında
ك ke: Türkçe’de gibi, sanki anlamlarında olup benzerlik ifade eder.
Sıralanan bu harf-i cerler Arapça’da çok sık kullanılır. Bunlar önlerine geldikleri tamlamanın sonunu esreli okutur: