TAR112U-OSMANLI TÜRKÇESİ-II
Ünite 1: Mezîdünfîh Masdarlar II
Evvelki ünitede başladığımız ve beş tanesini gördüğümüz mezîdünfih masdarları bu ünitede anlatmaya devam edilecek ve kalan dört adet masdarın, masdar hali, ism-i fa‘il ve ism-i mef‘ul halleri işlenecektir.
İnfi‘âl ( ﺍاِﻧْﻔِﻌَﺎﻝلْ ) Bâbı
Bu masdar oluşturulurken kök harflerin ilkine (ﺃأ) ve (ﻥن) ikincisine (ﺍا) eklenmiştir. Genellikle dönüşlülük elde etmek üzere kullanılır. Bazen de edilgenlik sağlar. Her iki durumda da geçişsizdir. ﺏب َْﺍاِﻧْﻘِﻼ inkılab (değişmek) ﻗﻠﺐ kalb (çevirme, değiştirme)
ﻝل ﺍاﻧﺤﻼ inhilal (çözülme, dağılma) ﺣﻠﻞ halel (bozukluk, eksiklik) 1. İsm-i Fâ‘il İnfi‘al babının ism-i fa‘ili münfa‘il (ﻣﻨﻔﻌﻞ) dir. ﺼِﺮ ْ ﺤ َﻨ ْﻣmünhasır(bir şeye mahsus olan) ﺍاﻧﺤﺼﺎﺭر inhisar (bir şeye mahsus olma) ﻣُﻘَﻠِﺐْ münkalib (değişen) ﺍاﻧﻘﻠﺐ inkılab (değişme) ﻣُﻨْﺠَﺬِﺏبْ müncezib (çekilen) ﺍاﻧﺬﺍاﺏب incizab (çekilme) ﻣُﻨْﻔَﺼِﻞْ münfasıl (ayrılan) ﺍاﻧﻔﺼﺎﻝل infisal (ayrılma) 2. İsm-i Mef‘ûl İnfi‘âl bâbının ism-i mef‘ûlü yoktur.
İfti‘âl Bâbı ( ﺍاِﻓْﺘِﻌَﺎﻝلْ )
Bu vezne dönüştürülen kelimeler dönüşlü ve geçişsiz hale gelirler. Bazen de geçişli kelimeler elde edilir. Birinci aslî harfin önüne ( ﺃأ ), sonrasına ( ﺕت ) ve ikinci harften sonra (ﺍا) ilâvesiyle elde edilir.
ﺒﺎﺭر ِْﺍاِﻋْﺘ i‘tibâr ﻋﺒﺮﺕت ibret ﺍاﻕق ْ ﺮ َِﺍاِﻓْﺘ iftirâk (ayrılmak) ﻓﺮﻗﺖ firkat (ayrılık) ﺎﻉع ْ َ ﻨِﺍاِﻣْﺘ imtinâ‘ (çekinme) ﻊ ﻨﻣ men‘ (durdurmak) ﺍاِﻧْﺘِﻈَﺎﺭرْ intizâr (gözlemek ﻧﻈﺮ nazar (bakmak)
İfti‘âl bâbına giren sülâsî mücerred masdarların ilk harfine göre vezindeki ( ﺕت ) ‘de bazı değişiklikler meydana gelir. ﻅظ , ﺹص , ﺽض , ﻁط harfleri ile başlayan kelimelerde ( ﺕت ) harfi kalınlaşarak ( ﻁط ) harfine dönüşür.
ﺩد ﺍاِﺻْﻄِﻴﯿَﺎ ıstıyad (avlamak) ﺻﻴﯿﺪ sayd (avlanmak) ﺍاِﺿْﻄِﺮَﺍاﺏبْ ıztırab (acı, elem) ﺿﺮﺏب darb (vurma, çarpma) ( ﻁط ) harfi ile başlayan kelimelerde ise baştaki ( ﻁط ) harfi şeddeli okunur.
ﺍاِﻁطﱢﻠَﻊْ ıttıla‘ (haberli olma) ﻋﻄﻠﻮ tulu‘ (doğma, doğuş) ﺍاِﻁطﱢﺮَﺍاﺩدْ ıttırad (birbirini takip etme) ﻁطﺮﺩد tard (uzaklaştırma) ﺩد,ﺫذ,ﺯز harfleri ile başlayan kelimelerde vezindeki ( ﺕت ) harfi ( ﺩد ) harfine dönüşür. ﺍاِﺯزْﺩدِﺭرَﺍاﻉعْ izdira‘ (ziraat etme, ekme) ﺯزﺭرﺍاﻋﺖ zira‘at ﺍاِﺯزْﺩدِﻳﯾَﺎﺩدْ izdiyad (artma, coğalma) ﺯزﻳﯾﺎﺩدﻩه ziyade ( ﺩد) harfi ile başlayan kelimelerde baştaki ( ﺩد ) harfi şeddeli okunur.
ﺍاِﺩدﱢﻳﯾَﺎﻥنْ iddiyan (borçlanma) ﺩدﻳﯾﻦ deyn (borç) ﺍاِﺩدﱢﺧَﺎﻝلْ iddihal (dahil olma) ﺩدﺧﻞ dahl (girme) ( ﺕت) harfi ile başlayan kelimelerdeki asli harf olan ( ﺕت ) ile vezindeki ( ﺕت ) şedde ( ﺕت ّ ) konularak bir kez yazılır. ﺍاِﺗﱢﺒَﺎﻉعْ ittiba‘ (tabi olma) ﺎﺑﻊ ﺗ tabi‘
ﺎﺭر ْ ﺠ َﱢﺍاِﺗ itticar (ticaret yapma) ﺭرﺕتﺠﺎ ﺗ ticaret
1. İsm-i Fâ‘il İfti‘al babının ism-i fa‘ili mufte‘il ( ﻣُﻔْﺘَﻌِﻞْ ) şeklindedir. ﺘَﺴِﺐ ْ ﻨ ْﻣُ müntesib (alakası olan) ﺍاﻧﺘﺴﺎﺏب intisab (mensup olmak) ﻊ ْ ِﻨ َﺘﻤ ْﻣُ mümteni‘ (çekinen) ﺎﻉع ﻨﺍاﻣﺘ imtina‘ (çekinme) ﻣُﺸْﺘَﻤِﻞْ müştemil (kavrayan) ﺍاﺷﺘﻤﺎﻝل iştimal (içine almak)
2. İsm-i Mef‘ûl İfti‘âl bâbının ism-i mef‘ûlü müfte‘al ( ﻣُﻔْﺘَﻌَﻞْ ) şeklinde gelir.
ﻣُﻜْﺘَﺴَﺐْ mükteseb (kazanılmış) ﺍاﻛﺘﺴﺎﺏب iktisab (kazanmak) ﻣُﻠْﺘَﻤَﺲْ mültemes (kayırılan) ﺍاﻟﺘﻤﺎﺱس iltimas (kayırmak) müzaaf ve ecvef ism-i fâil ile aynı şekildedir. misâlde mütte‘âl ( ﻣُﺘَﻌَﻞْ ) olur.
ﻣُﺘّﺤَﺪْ müttehad (üzerinde birleşilen) ﺎﺩدﺤ ﺍاﺗ ittihad ﻣُﺘَﻔَﻖْ müttefak (üzerinde ittifak edilen) ﻔﺎﻕق ﺗﺍا ittifak nâkısta müfte‘â ( ﻣُﻔْﺘَﻌَﺎ ) olur.
ﻣُﻘْﺘَﺪَﺍا muktedâ (kendisine uyulan) ﺍاﻗﺘﺪﺍا iktidâ (uymak) ﺘَﺒَﺎﺠ ْﻣُ müctebâ (seçilmiş) ﺍاﺟﺘﺒﺎ ictibâ (seçmek)
İf‘ilâl ( ﺍاِﻓْﻌِﻠَﻞْ ) Bâbı
İf‘ilâl bâbında ilk asli harfin önündeki ( ﺃأ ) zâiddir. Sondaki asli harf arasına bir zâid ( ﺍا ) alarak tekrar eder. Bu bâbdaki kelimeler geçişsiz olurlar. Çoğunlukla renk ve vücuttaki eksik ve kusurları bildirmeye yararlar. Osmanlı Türkçesi’nde diğer sülâsî mezîdünfihlere göre kullanımı oldukça azdır.
ﺍاِﺻْﻔِﺮَﺍاﺭرْ isfirâr (sararmak) ﺻﻔﺮﺕت sufret (sarılık) ﺍاِﻋْﻮِﺟَﺎﺝجْ i‘vicâc (eğri olmak) ﻋﻮﺝج ivec (eğri, çarpık) ﻝل ْ ﺍاِﺷْﻬﮭِﻼَ işhilâl (şaşılık) ﺷﻬﮭﻞ şehel (şaşı olmak)
1. İsm-i Fâ‘il İf‘ilâl bâbının ism-i mef‘ûlü müf‘all ( ﻣُﻔْﻌَﻞّ ) şeklindedir. ﻣُﻐْﺒﻨَﺮّ muğberr (gücenmiş) ﺍاﺭرﺍاﻏﺒﺮ iğbirâr (gücendirme) ﻣُﺒﻨْﻴﯿَﺾّ mübyazz (beyazlaşan) ﺍاﺑﻴﯿﻀﺎﺽض ibyizâz (beyazlama)
2. İsm-i Mef‘ûl Bu bâbda ism-i mef‘ûl kullanılmamaktadır.
İstif‘âl Bâbı ( ﺍاِﺳْﺘِﻔْﻌَﺎﻝلْ )
Bu bâb sülâsî masdardaki ilk asli harften önce ( ﺃأ ), sin ve te harfi eklenmesi, ikinci asli harften sonra da ( ﺍا ) eklenmesi ile oluşturulur. Bu bâbdaki kelimeler çoğunlukla geçişlidir.
ﺍاِﺳْﺘِﺨْﺪَﺍاﻡمْ istihdâm (hizmette kullanma) ﺧﺪﻣﺖ hıdmet (hizmet) ﺍاِﺳْﺘِﻔْﺴَﺎﺭرْ istifsâr (sorma) ﻓﺴﺮ fesr (beyan etmek) ﺍاِﺳْﺘِﺒْﺪَﺍاﻝلْ istibdâl (değiştirmek) ﺑﺪﻝل bedel Bu bâbdaki kelimelerin bazıları talep etmek manasını taşır.
ﺍاِﺳْﺘِﻌْﻠَﻢْ isti‘lâm (bilgi talep etmek) ﻋﻠﻢ ilm (bilmek) ﺍاِﺳْﺘِﻤْﺪَﺍاﺩدْ istimdâd (yardım istemek) ﻣﺪﺩد meded (yardım) İstif‘âl bâbı bazı kelimelere, addetmek, saymak, kabul etmek anlamını katar.
ﺍاِﺳْﺘِﺨْﻔَﺎﻑفْ istihfâf (küçük görmek ﺧﻔّﺖ hıffet (hafiflik) ﺍاِﺳْﺘِﻌْﻈَﺎﻡمْ isti‘zam (buyuk saymak) ﻋﻈﻤﺖ azamet (buyukluk)
1. İsm-i Fâ‘il İstif‘âl bâbının ism-i fâ‘ili müstef‘il ( ﻣُﺴْﺘَﻔْﻌِﻞْ ) veznidir. ﻣُﺴْﺘﻨَﻬﮭْﻠِﻚْ müstehlik (tüketici) ﻙك ﺍاﺳﺘﻬﮭﻼ istihlâk (tüketmek) ﻣُﺴْﺘَﻠْﺰِﻡمْ müstelzim (gerekli) ﺍاﻣﺎﺳﺘﻠﺰ istilzam (gerekli olmak)
2. İsm-i Mef‘ûl İstif‘âl bâbının ism-i mef‘ûlü müstef‘al ( ﻣُﺴْﺘَﻔْﻌَﻞْ ) şeklindedir.
ﻣُﺴْﺘَﻔْﻬﮭَﻢْ müstefhem (anlaşılan) ﻓﻬﮭﻢ fehm (anlama) ﻣُﺴْﺘَﺸْﻬﮭَﺪْ müsteşhed (şahit gösterilen) ﺷﻬﮭﺎﺩدﺕت şehâdet ﻣُﺴْﺘَﺤْﺴَﻦْ müstahsen (beğenilen) ﺣﺴﻦ hüsn (güzellik) Şimdi mezîdünfîh masdarların tamamının anlamlarını, ism-i fâil ve ism-i mef’ûllerini bir arada görelim:
Mezîdünfîh bâbların oluşturduğu masdarların anlamları
Okunuşu Masdar Anlamı if‘al ﺍاِﻓﻌَﺎﻝلْ geçişli
tef‘il ﺗﻔﻌﻴﯿﻞ geçişli
mufa‘ale ﻣُﻔَﺎﻋَﻠَﻪﮫ işteş, geçişsiz, geçişli infi‘al ﺍاِﻧْﻔِﻌَﺎﻝلْ geçişsiz, dönüşlü, edilgen ifti‘al ﺍاِﻓْﺘِﻌَﺎﻝلْ dönüşlü, geçişsiz if‘ilal ﺍاﻓﻌﻼﻝل geçişsiz
tefa‘‘ul ﺗﻔﻌﻞ dönüşlü, geçişsiz, bazen geçişli, yapmacıklık tefa‘ul ﺗﻔﺎﻋﻞ işteş, dönüşlü, geçişsiz, bazen geçişli, yapmacıklık istif‘âl ﺍاِﺳْﺘِﻔْﻌَﺎﻝلْ geçişli
İsm-i Fâ‘illeri
Masdar İsm-i Fâ’il
ﺍاِﻓْﻌَﺎﻝلْ İf‘âl ﻣُﻔْﻌِﻞْ muf‘il
ﺗﻔﻌﻴﯿﻞ Tef’îl ﻣُﻔَﻌﱢﻞْ mufa‘‘il
ﻣُﻔَﺎﻋَﻠَﻪﮫ Mufâ‘ale ﻣُﻔَﺎﻋِﻞْ mufâ‘il
ﺍاِﻧْﻔِﻌَﺎﻝلْ İnfi‘âl ﻣﻨﻔﻌﻞ munfa‘il
ﺍاِﻓْﺘِﻌَﺎﻝلْ İfti‘âl ﻣُﻔْﺘَﻌِﻞْ mufta‘il
ﺍاِﻓْﻌِﻼَﻝلْ İf‘ilâl ﻣُﻔْﻌَﻞّ muf‘all
ﺗَﻔَﻌﱡﻞْ Tefa‘‘ul ﻣُﺘَﻔَﻌﱢﻞْ mutefa‘‘il
ﺗَﻔَﺎﻋُﻞْ Tefâ‘ul ﻣُﺘَﻔَﺎﻋِﻞْ mutefâ‘il
ﺍاِﺳْﺘِﻔْﻌَﺎﻝلْ İstif‘al ﻣُﺴْﺘَﻔْﻌِﻞْ mustef‘il
İsm-i Mef‘ûlleri
Masdar İsm-i Mef’ûl
ﺍاِﻓْﻌَﺎﻝلْ İf‘âl ﻣُﻔْﻌَﻞْ muf‘al
ﺗﻔﻌﻴﯿﻞ Tef’îl ﻣُﻔَﻌﱠﻞْ mufa‘‘al
ﻣُﻔَﺎﻋَﻠَﻪﮫ Mufâ‘ale ﻣُﻔَﺎﻋَﻞْ mufâ‘al
ﺍاِﻧْﻔِﻌَﺎﻝلْ İnfi‘âl - -
ﺍاِﻓْﺘِﻌَﺎﻝلْ İfti‘âl ﻣُﻔْﺘَﻌَﻞْ mufte‘al
ﺍاِﻓْﻌِﻼَﻝلْ İf‘ilâl - -
ﺗَﻔَﻌﱡﻞْ Tefa‘‘ul ﻣُﺘَﻔَﻌﱠﻞْ mutefa‘‘al
ﺗَﻔَﺎﻋُﻞْ Tefâ‘ul ﻣُﺘَﻔَﺎﻋَﻞْ mutefâ‘al
ﺍاِﺳْﺘِﻔْﻌَﺎﻝلْ İstif‘al ﻣُﺴْﺘَﻔْﻌَﻞْ mustef‘al