yüzyıldan itibaren tutulmuştur ve İstanbul’da Başbakanlık Osmanlı Tarihi Araştırmalarına Giriş Osmanlı Arşivi’nde bulunurlar. Temettuat ve nüfus
Araştırmaya Giriş defterleri ise 19. yüzyıldan itibaren ise tutulmuştur ve bazı il nüfus müdürlüklerinde ve Nüfus İdaresi Genel Tarih araştırmalarına elkitapları olan İslâm Müdürlüğü’ndedir. Ansiklopedileri ile başlanır ve yetersiz oldukları yerlerde kaynakçalarına başvurulur. Osmanlı Resmi Tarihçiliği
Osmanlı Tarihinin El Kitapları Osmanlı tarihçiliğinin asıl ürünleri II. Bâyezid döneminden itibaren verilmeye başlanmıştır. Osmanlı tarihini genel olarak ele alan eserler: Şehnâmecilik: • Joseph von Hammer, Devlet-i Osmâniye Tarihi, • Johann Wilhelm Zinkeisen, Osmanlı İmparatorluğu Tarihi, Şehnâme yazıcılığı, Fatih devrinde başlamış, II. Bâyezid • Nicolae Jorga, Osmanlı İmparatorluğu Tarihi, devrinde devam etmiş ve Kanunî döneminde resmî bir • İsmail Hakkı Uzunçarşılı ve Enver Ziya Karal, Osmanlı müessese hâline gelmiştir. Fatih döneminde bir eser Tarihi, verilmemiş ancak II. Bâyezid’in emriyle İdris-i Bitlisî, • İsmail Hami Danişmend, İzahlı Osmanlı Tarihi Heşt Bihişt isimli eseri Farsça ve İbn Kemal Tevârîh-i Âl-i Kronolojisi, Osmân adlı eseri Türkçe olarak kaleme almıştır. • Mustafa Cezar-Midhat Sertoğlu başkanlığındaki bir heyet Şehnameciler sırasıyla Arifî Fethullah Çelebi, Şehnâme-i tarafından kaleme alınan Mufassal Osmanlı Tarihi’ Âl-i Osmân,Seyyid Lokman, Hünernâme, Selim Han- nâme (Şehnâme-i Selim), Şehinşah-nâme, Zübdetü’t- Önemli başvuru kitapları: tevârih (Tomar-ıNeseb-nâme-i Hümâyûn), Zafer-nâme , Talîkîzâde Mehmed Subhî Efendi, Şehnâme, Şehnâme-i • Bursalı Mehmed Tahir, Osmanlı Müellişeri, Hümâyûn (Yanık seferi) ve Eğri Seferi Şehnâmesi, ni • Mehmed Cemaleddin, Osmanlı Tarih ve Müverrihleri, ortaya koymuştur. Son şehnameci Hasan Hükmî ise bir • Franz Babinger, Osmanlı Tarih Yazarları ve Eserleri, eser ortaya koyamamıştır. İbrahim Mülhimî, Esirî, • Agâh Sırrı Levend, Gazavâtnâmeler ve Mihaloğlu Ali Kireççizâde Gubârî, Mahremî, Şemsî Ahmed Paşa gibi Bey’in Gazavâtnâmesi, şehnâme tarzında tarih kitabı hazırlayan müellişer de
Ayrıca, tarihleri çevirmek için Yücel Dağlı-Cumhure vardır.
Üçer, Tarih Çevirme Kılavuzu ve sözlük olarak da Vekayi’nüvislik/Vak’anüvislik Mehmet Zeki Pakalın, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, Midhat Sertoğlu, Osmanlı Tarih “Vaka yazan” anlamına gelen “vekayi’nüvis” unvanı nın
Lûgatı, Kâmil Kepeci, Tarih Lugati, Baykal, Tarih divân-ı hümâyûn’a bağlı devamlı bir memuriyet olarak Terimleri Sözlüğü, Fehmi Yılmaz, Osmanlı Tarih Sözlüğü, ortaya çıkması 16. yüzyılın son çeyreğinde Naimâ (1655- kullanılabilir. Diğer araştırmalar, Türk Tarih Kurumu’nun 1716) ile başlamış ve Raşid’den itibaren devamlılık çıkardığı Belleten ve Belgeler, İstanbul Üniversitesi kazanmıştır. Sonraki vekayi’nüvisler görev yılları ve Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, Marmara Üniversitesi eserleri için kitabın 185-187 sayfaların bakınız. Son Türklük Araştırmaları Dergisi, Ankara Üniversitesi Dil ve vak’anüvis olan Abdurrahman Şeref, Osmanlı saltanatının Tarih-Coğrafya Fakültesi Tarih Araştırmaları Dergisi, Ege ilgasına kadar görevini sürdürmüştür. Üniversitesi Tarih İncelemeleri Dergisi, Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi gibi yayınlarda bulunabilir. Özel Tarihler
Arşivlerin Kullanılması XVI. Yüzyıl Tarihçileri
Osmanlı tarihi araştırmalarında kullanılacak asıl kaynaklar Yavuz Sultan Selim’le birlikte bir hükümdarın dönemini arşiv ve kütüphanelerdedir. Osmanlıcanın yanı sıra el esas alarak yazılmış tarihler karşımıza çıkar. İdris-i Bitlisî, yazısı türleri olan divanî ve siyakat yazısı, rik’a yazısı ve İshak Çelebi, Keşfî, Şükrî-i Bitlisî, Ada’i-yi Şirazi, yazışma usulleri ve belge türleri de bilinmelidir. Arşivde Celalzâde Mustafa, Kalkandelenli Sücûdî, Hoca Sadedin araştırma yaparken neyi nerede bulacağını bilmek çok Selimname türünden tarih yazmış müellişerin en önemlidir. Araştırma yapılan arşivi tanık için ilk olarak önemlileridir. Süleymannâme türünde eser veren önde arşiv rehberleri kullanılır. Süleymaniye, Topkapı Sarayı ve gelen tarihçiler şunlardır: Matrakçı Nasûh, Bostan Çelebi, İstanbul’daki diğer kütüphanelerde bulunun el yazmaları Kara Çelebizâde Abdülaziz, Celalzâde Mustafa, Celalzâde vazgeçilmez müracaat kaynaklarıdır. Osmanlı arşivlerinin Salih Çelebi. Kanunî devrini de ihtiva eden genel Osmanlı en önemli kayıtları istatistikî bilgiler içeren tahrir tarihleri kaleme alanların önde gelenleri Hadîdî, Lütfi defterleridir. Bize, bir bölgede yaşayanların bilgilerini tek Paşa, Ramazanzâde Nişancı Mehmed Paşa’dır. Kanunî tek veren tahrir defterleri İstanbul’da Başbakanlık dönemindeki çeşitli seferler, devlet içindeki mücadeleler Osmanlı Arşivi’nde ve Ankara’da Tapu-Kadastro Genel de müstakil tarih kitaplarına konu olmuştur. Ayrıca Seyyid Müdürlüğü Arşivi’nde bulunmaktadır. Demografi Muradî’nin kaleme aldığı Gazavât-ı Hayreddin Paşa isimli çalışması için kullanılabilecek olan Avarız defterleri 17. hatırat da bu döneme aittir. Kıbrıs ve Yemen’in fethini konu edinen bu yüzyıla ait eserler de bulunur. III. Murad
döneminde Mustafa Selanikî nin eseri Tarih-i Selanikî, Ruznâmeler ve Ruzmerreler Gelibolulu Mustafa Âli’nin yaradılıştan başlanarak 1595 XVIII. yüzyılda sır katipleri tarafından padişahların yılı Ekim’ine kadar Osmanlı tarihini anlatan eseri hayatlarının gün gün anlatıldığı ruznâmeler yazılmıştır. Künhü’l-ahbâr, Hoca Sadeddin Efendi’nin Tacü’t-Tevârih II. Mahmud’dan sonra ruznâmelere rastlanılmamaktadır. isimli eseri en önemli olanlardır.XVI. yüzyılın sonlarında Sır kâtiplerinin yanı sıra müelliflerin hadiseleri günlük meydana gelen ve kesintilerle uzun yıllar devam eden olarak kaleme aldıkları eserlere ise ruzmerre adı verilir. Osmanlı-İran savaşları ve Celali İsyanları’nı özellikle konu alan tarih kitapları da bulunmaktadır. 1593-1606 Sefaretnâmeler ve Osmanlı Elçileri arasındaki Avusturya savaşlarıyla ilgili de birçok tarih Osmanlı elçilerinin özellikle 18. yüzyıldan itibaren elçilik yazılmıştır. görevlerine dair yazdıkları eserlere “Sefaretnâme” adı XVII. Yüzyıl Tarihçileri verilir. İlk elçilik raporu Fatih döneminde yazılmıştır. En bilinenleri, Yirmisekiz Mehmed Çelebi’nin 1720-1721 Bu yüzyıl olaylarını ihtiva eden eserlerin en önemlileri, tarihli Fransa Sefaretnâmesi, Osmanlı İmparatorluğu’nun Edirneli Mehmed bin Mehmed (Er-Rûmî)’nin Nuhbetü’t- batıya bakışının değişmesinde önemli rol oynamıştır. Tevârih ve’l-Ahbâr’ı, Mustafa Sâfî’nin Zübdetü’t-Tevârih isimli eseri, Hasanbeyzâde Ahmed Paşa’nın Zeyl-i Tâcü’t- Islahat Risaleleri Tevârih’idir. Bu yüzyılda özel olarak, Genç Osman’ın Devlet düzenindeki aksaklıkları ve çözüm yollarını saltanat yılları ve sultanın darbe ile tahtan indirilerek göstermek için devlet adamlarının kaleme aldığı raporlara öldürülmesini konu alan eserler Genç Osman Hadisesi ıslahatnâme, ıslahat risalesi veya ıslahat layihası denilir. kategorisinde, Kazak yağmaları ve Lehistan’la savaşı konu Ayrıca nasihatnâme veya siyasetnâme kitapları olarak da alan eserler Osmanlı Devletinin Kuzey Politikaları bilinirler. kategorisinde, IV. Murad’ın 1635 Revan ve 1638 Bağdat seferlerini konu alan eserler IV. Murad’ın İran Seferleri XVI -XVIII. Yüzyıl Islahatnâmeleri kategorisinde , Girit seferi ve Uyvar Kalesi’nin fethini konu alan eserler Girit ve Uyvar Seferleri kategorisinde, Hemen hemen bu dönemdeki bütün layihalarda kanun-ı Kara Mustafa Paşa’nın 1678’deki Çehrin seferini konu kadime uyulmamasının düzenin bozulmasına sebep alan eserler Kamaniçe ve Çehrin Seferleri olduğu ileri sürülür. Köprülüler’in devlet otoritesini kategorisinde, İkinci Viyana kuşatması ve sonrasında 16 sağlamasıyla birlikte bir süre ihtiyaç duyulmamıştır. İkinci yıl süren savaşlar hakkındaki eserler İkinci Viyana Viyana kuşatmasında yaşanan bozgun ve ardından gelen Kuşatması ve Sonrası Kaynakları kategorisinde ele problemlerle birlikte XVIII. yüzyılda tekrar ortaya alınırlar. Yazar ve kitap isimleri için kitabın 188-191. çıkmıştır. İbrahim Müteferrika’nın 1731’de I. Mahmud’a sayfalarına bakınız. sunduğu Usulü’l-Hikem fi Nizâmi’lÜmem, yani Milletlerin Düzeninde Tutulacak İlmi Usüller isimli bir XVIII. Yüzyıl Tarihçileri nevi ıslahat projesi sunduğu eserinde “nizâm-ı cedid”, yani “yeni düzen” tabirini kullanarak, Osmanlı Osmanlı tarihçiliğinin en önemli eserlerinin bir kısmı İmparatorluğu’nun da XVIII. yüzyıl Avrupa’sında gelişen XVIII. yüzyılın ilk çeyreğinde kaleme alınmıştır. Kırım yeni askerlik düzenlerini mutlaka alıp uygulaması hanlığı ve hanları, Mora’nın fethi, Prut Seferi, Avusturya ile münasebetler, Patrona İsyanı ve 1736-1739 Savaşları, gerektiğini ifade eder.
XVIII. Yüzyıl Osmanlı-İran Savaşları, Osmanlı-Rus Nizâm-ı Cedid Layihaları Savaşı (1768-1774), Osmanlı-Rus-Avusturya Savaşı (1787-1792) ve diğer gelişmeler bu dönemdeki III. ıslahatları bir program dahilinde yapmıştır. kategorilerdir. Yazar ve kitap isimleri için kitabın 191- Viyana’ya gönderilen Ebubekir Ratib Efendi 192. Sayfalarına bakınız. Avusturya’daki askeri sistemi ve diğer kurumları anlatan bir sefaretnâme kaleme aldı ve Askeri konuların yanı sıra XIX. Yüzyıl Tarihçileri idari, mali, siyasi alanlarda da yapılacak reformları içeren 72 maddelik bir ıslahat programı hazırlandı. II. Mahmud Bu yüzyılda, III. Selim dönemi ve tahttan indirilmesi ve döneminde yapılan büyük reformlara rağmen, bu dönemde bu dönemdeki Osmanlı-Rus ilişkileri, Fransa’nın 1798 yazılan ıslahat risalesi oldukça azdır yılında Mısır’ı işgali, ve bu dönemde Ferah Ali Paşa’nın Kafkaslardaki faaliyetleri ile Abaza ve Çerkesler, II. Kanunnâmeler, Devlet Teşkilatı ve Teşrifata (Devlet Mahmud döneminde 1821’de Mora’daki Rumların Protokolü) Dair Eserler ayaklanması, 1826 yılında Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılması, Osmanlı-Rusya arasındaki münasebetler ve XVII. yüzyıl başlarında Ayn Ali tarafından, merkez ve Osmanlı-Sırp münasebetleri konuları ile ilgili pek çok taşra teşkilatlarını anlatan , Osmanlı toprak düzeni, eser kaleme alınmıştır. kanunları ve maliyesiyle ilgili iki kitap, Divân’da timar ve zeamet sistemine dair kanun ve uygulamaları anlatan Diğer Osmanlı Tarihi Kaynakları Kavânin-i Âl-i Osmân der-Hulasa-i Mezâmin-i Defter-i Divân, maaş alan gruplar hakkında bilgi veren Risâle-i Vazîfe-horân ve Merâtib-i Bendegân-ı Âl-i Osmân
yazılmıştır. Nişancı Abdurrahman Paşa tarafından XVII. yüzyıl ortalarında Hezarfen Hüseyin Efendi'nin, 1670’li yıllarda kaleme aldığı bir kanunname derlemesi önemlidir. Ali Çavuş Kanunnamesi gibi tımar sistemine yönelik yazılmış değişik kanunname ve risaleler de vardır. Ebubekir bin Behram, devletin genel durumunu, devlet teşkilatını anlatır ve imparatorluk vilayetlerinin geniş bir şekilde tasvirini yapan bir eser yazmıştır. Osmanlı İmparatorluğu’nun teşrifat (protokol) kaide ve usullerine Fatih Kanunnâmesi’nden itibaren rastlanmaktadır ve Ni’metî Ahmed Efendi, Teşrifâtizâde Mehmed bin Ahmed, Naili Paşa, Mehmed Âkif Bey, Mustafa Münif Efendi, Esad Efendi, teşrîfât merâsimlerini ve kaidelerini anlatan eserler vermişlerdir.
Surnâmeler
Padişah çocuklarının doğum, sünnet ve düğün törenlerini anlatan edebi ve tarihi eserlere “surnâme” denir. Şenliklerde yapılan eğlence ve törenlerin teferruatlı olarak tasvir edildiği bu eserler sadece bir düğün ve şenlik tarihi olmayıp, dönemin adet, gelenek, görenek hatta iktisadi hayatına da ışık tutmaları bakımından tarihin kaynakları arasındadırlar.
Münşeât Mecmuaları
İçinde birden fazla kişinin yazışmaları toplanmış olan bu eserlerin çoğu edebidir ve müellifle ilgili birçok vesikayı da ihtiva ederler. Kâtiplere inşa (resmi yazışma) tekniğini öğretmek için hazırlanan ve kâtip el defterleri de denen bir diğer münşeât mecmuası türü de vardır. İdari ve siyasi vesikaları ihtiva edenler tarihçiler açısından en önemli olanlardır.
Biyografi Eserleri
Biyografiler içerikleri bakımından ulema, devlet adamlar (vezirler, kaptan-ı deryalar vs) veya şairlerin biyografileri olabileceği gibi, hepsini bir arada veren eserler de olabilirler. Bu eserler sadece hayat hikayelerini vermezler, dönemin hakkında örneğin ilim ve fikir hayatı gibi bilgiler de içerirler. Şairlerin biyografilerini ve bazı örnek şiirlerini ihtiva eden eserlere tezkire denir. Şuara Tezkireleri diye tanınan bu eserlerden dönemlerinin fikir, düşünce, edebî ve sosyal hayatı hakkında pek çok bilgiler edinilebilir. Genellikle Hz. Âdem’den kendi dönemlerine kadar önemli insanların, hükümdarların, hanedan mensuplarının ölüm tarihleriyle bazı önemli hadiseleri ihtiva eden vefayatlar diğer biyografik eserler gibi dönmelerini anlatan önemli kaynaklardandır.