Önemli Müslüman Filozoflar Düşünce ve Bilimin Kaynakları İslam dünyasında ilk olarak ortaya çıkan ve gelişen Kindi, ilk Müslüman filozof olarak kabul edilir. bilimler, İslam’ın iki kaynağı olan Kur’an’ı ve Hz. Felsefenin ve bilimin çeşitli dallarına ait, yaklaşık 277 eser Peygamber’in sünnetini anlamaya yönelik tefsir, hadis, yazmıştır. Eserlerinden bazıları “el-Felsefetü’-Ula” (İlk fıkıh, kelam ve tasavvuf gibi ilimlerdir. Bunlara “dini Felsefe, Metafizik), ”Risale fi’l-Akl” (Akıl Risalesi), ilimler” veya “İslami ilimler” adı verilmiştir. “Risale fi’r-Ruh” (Ruh Risalesi)’dir.
İslam düşüncesinin ve bilimin kaynaklarını İslami ve Bir diğer Müslüman filozof Batı’da Alfarabius adıyla yabancı kaynaklar olmak üzere ikiye ayırabiliriz. meşhur olan Farabi’dir. Özellikle mantık alanındaki çalışmalarıyla meşhur olmuştur. Ayrıca Farabi İslam İslami kaynaklar İslam dininin de kaynağı olan Kur’an ve dünyasında siyaset felsefesi ve müzik felsefesi yapan ilk Sünnet’tir. Yabancı kaynaklar ise Yunanca’dan ve bilgin olarak kabul edilir. Yaklaşık 110 eser yazmıştır. Sanskritçe’den Arapça’ya çevrilen felsefi ve bilimsel Bunlardan bazıları “Kitabu’l- Hiyal” (Teknik Geometri eserlerdir. Kitabı), Kitabu’l-Musiki el-Kebir (Büyük Müzik Kitabı)
Yabancı felsefi ve bilimsel eserlerin Arapça’ya tercümesi dir.
hareketi, Abbasi halifesi Me’mun’un Bağdat’ta 829 Avicenna adıyla Batı’da hem filozof hem de tabip olarak yılında açtığı Beytü’l Hikme ile başlamıştır. Burada çok meşhur olan İbn Sina da Farabi gibi bir Türk Sanskritçe’den bazı matematik ve astronomiye dair düşünürüdür. eserlerin çevrilmesinin yanı sıra Yunanca bilen Süryani ve Sabii dinlerine mensup mütercimlere, başta Aristo, Eflatun İbn Sina çağlar boyu Batı’da büyük bir filozof ve tıpta tek gibi Yunanlı bilginlerin ve filozofların eserlerinin otorite olarak kabul edilmiştir. Zihin hastalıkları tercümeleri yaptırılmıştır. konusunda psikiyatri yöntemini ilk uygulayan bilgindir. Önemli eserlerinden bazıları şunlardır : eş-Şifa (Felsefe Düşünce ve Bilimin Doğuşu Bilimleri), en-Necat (Felsefe Bilimleri), İsbatü’n-Nübüvve
İslam dünyasında düşüncenin ve bilimin ortaya çıkışının (Peygamberliğin Kanıtlanması)
dini ve siyasi-sosyal gerekçeleri bulunmaktadır. Özellikle Bir Azeri Türk’ü olan Suhreverdi ise İşraki felsefesinin 622 yılında Medine’ye hicretlerinden sonra coğrafi ve kurucusudur. Başlangıçta Meşşai felsefeyi benimsemiştir. nüfus olarak büyüyen İslam toplumu oluşunca, çeşitli dini Özellikle İbn Sina felsefesini takip etmiştir. Daha sonra bu meseleler ve toplumsal ihtiyaçlar ortaya çıkmıştır. Eğitim felsefeyi eleştirmiş ve İşraki felsefeyi geliştirmiştir. ve sağlık bu ihtiyaçların başlıcalarıdır. Hz. Muhammed bu ihtiyaçları karşılayabilmek için esirlerden Müslüman Suhreverdi, felsefe, mantık ve tasavvuf konularında otuza çocuklara okuma ve yazma öğretenleri hür bırakmıştır. yakın önemli eser yazmıştır. Bunların en önemlileri ise Ayrıca bazı Müslümanlar ve henüz Müslüman olmayan şunlardır: “Pertevname”, “Heyakelü’n Nur”, “Hikmetü’l- bazı kimseler tıp tahsili için İran’daki Cündişapur bilim İşrak”.
merkezine gönderilmiştir. Bir diğer önemli düşünür İbn Bacce’dir. Endülüs’ün ilk
Hz. Muhammed’in vefatının ardından iç savaşlar ve filozofu olan İbn Bacce felsefeye ve müziğe rağbet sınırların genişlemesi sebebiyle sorunlar ve ihtiyaçlar artış etmiştir. Farabi ve Aristo’nun eserleri hakkında yorum göstermiştir. Hz. Peygamber’in sözlerinin “hadis” adı eserler yazarak Meşşailik felsefesinin Endülüs’e girmesine altında derlenip toplanması, hilafet sorunu, ganimet sebep olmuştur. İbn Bacce ayrıca bir süre vezirlik yapmış, paylaşımı, Kerbela olayında ölen ve öldürülenlerin dini eğitim projeleri hazırlayarak eğitim reformunun açıdan sorgulanması başta gelen dini sorunlardır. Bu yapılmasını sağlamıştır.
sorunlar mezheplerin oluşmasına neden olmuştur. İbn Bacce’nin otuz civarında eseri günümüze kadar
Mezhepler dini düşünce akımlarıdır. Şiilik, Şafilik, ulaşmıştır. Kendi telifi eserleri arasından şunlar çok Hanbelilik bu mezheplerin bazılarıdır. meşhurdur: “Nefs Kitabı”, “Yalnızlaşmış İnsan’ın Yönetimi”, “Veda Risalesi”, “Aklın İnsana İttisali”, Çözümü dini olmayan bazı dini sorunlar da vardı ki bunlar “İnsani Gaye”. İslam dünyasında felsefi ve bilimsel düşüncenin ortaya çıkmasını sağlamıştır. Örneğin kıble yönünün belirlenmesi İbn Rüşd Batı’da Averroes ismiyle ünlenmiştir. Kendisi matematik ve astronomi, cami ve köprülerin yapımı Muhavvid Sultanı’nın arzusu üzerine Aristo’nun eserlerini geometri, sağlık sorunları ise tıp bilimini öğrenmeyi şerh etmiştir. Bu sebeple İslam dünyasında “eş-Şarih” gerektiriyordu. İlk çağlarda bu bilimler felsefeden ayrı (yorumcu) lakabını kazanmıştır.
olmadıkları için Müslümanlar matematik, tıp, gökbilimi Aristo’nun her bir eserine üç ayrı şerh yazmıştır. Bunlar aktarırken felsefeyi de aktarmışlardır. Böylece 8. yüzyılın büyük, orta ve küçük şerh’ler olarak bilinir. İbn Rüşd’ün ortalarından itibaren İslam dünyasına felsefi ve bilimsel önemli özgün eserlerinden bazıları şunlardır: “El- düşünce girmiş ve birçok filozof ve bilim adamı Külliyat”, “Faslü’l-Makal”, “Kitabü’l- Coğrafiyya”, yetişmiştir. “Tehafütü’t-Tehafüt”.
Felsefe Mektepleri Suhreverdi’ye göre, bütün peygamberlerin bahsettiği, İslam felsefi düşüncesinde felsefe yapmada farklı ekoller bütün filozofların bulmak isteyerek araştırdıkları ezeli bir ve akımlar oluşmuştur. Bunlardan bazıları medeniyet ve hikmet vardır; fakat bütün filozofların ezeli hikmete kültüre baskın bir şekilde etkili olmuştur. Meşşai mektep ulaştıkları söylenemez. Ona göre, Yunan filozoflarından bunlardan birisidir. Bu ekolün temel felsefe ve bilim Sokrat ve Eflatun bu hikmete yaklaşmış filozoflardandır. anlayışı Aristo’ya dayanır. En önemli temsilcileri Kindi, İşrakilik, Suhreverdi’ye göre bu ezeli hikmeti temel alan Farabi, İbn Sina, İbn Bacce ve İbn Rüşd’tür. bir felsefedir.
Meşşailere göre mantık çok önemlidir. Onlar dilbilimi, Anadolu Selçukluları devrinde İşrailik önde gelen bir bilgi ve varlık kavramlarını mantığa dayandırırlar. felsefe akımıydı. Osmanlı’da ise 16.yüzyılda canlılık göstermeye başlamıştır. Aristo mantığında ilk şekli ve içerik düzenlemesini kendi katkılarıyla Farabi yapmıştır. Farabi bütün mantık ilimini, Osmanlı bilginlerinden Katip Çelebi, İbrahim iki alana ayırmıştır. Birincisi “tasavvurat” ikincisi ise Kasapbaşızad, İsmail Ankaravi, İsmail Hakkı Bursevi ve “tasdikat”tır. Yirmisekiz Mehmet Çelebi İşrakiliği benimseyen kimselerdir. Tasavvurat; dış dünyadaki nesnelerin insan zihninde nasıl tasavvur edildiği, onların nasıl kavramlaştırıldığı, Dehrilik ise süreklilik sağlayamamış bir felsefe kavramlarla nesne arasındaki ilişkinin ne olduğu gibi mektebidir. Dehrilik zamana tapıcılık demektir. Yaşatan, konuları ele alır. Tasdikat ise önermeler ve dolayısıyla öldüren ve kederi belirleyen şeyin sonsuz zaman olduğunu kıyas yoluyla nesneler hakkında hüküm verme ve yargıda ileri süren bir düşünce akımıdır. İslam’dan önce cahiliye bulunma ile ilgilenen mantığın ikinci kısmıdır. dönemi Arapları arasında da olan bu düşüncenin kaynağı Zerdüştliğin bir mezhebi olan Zarvanizm’dir. Meşşailiğin bilgi kuramı, duyumcu ve akli bir bilgi kuramıdır. Mantığa ve klasik psikolojiye dayanır. Aristo Felsefeyi doğa bilimleri üzerinden kurmaya ve yapmaya gibi Meşşai filozoflar için de bir şeyi bilmek demek, o çalışan Müslüman bilginlerin felsefe anlayışlarına ise şeyin nedenini veya o şeyi, nedeniyle bilmek demektir. tabiat felsefesi akımı denebilir. İbn Türk ve Cabir İbn Hayyan’dan, Biruni ve İbnu’l Heysem’e kadarki bir çok Varlık kuramı ise metafiziğin veya daha dar anlamıyla Müslüman bilim adamının anlayışıdır. ontolojinin konusu olup en temel varlık sorunlarıyla ilgilenir. Bilim
Metafizik konusunda Meşşailer arasında iki farklı temel İslam’dan önce bilinen iki önemli sayı kuramı vardı: yaklaşım vardır: Birincisi, Kindi’nin temsil ettiği Fisagorcu ve Eflatuncu kuramlar. Müslüman metafiziktir. Buna göre metafizik, fiziğe ve geometriye matematikçiler ve bilginler de bu iki sayı kuramını dayanır. İkincisi, Farabi, İbn Sina ve İbn Rüşd’ün temsil kullanmışlardır. Genelde Müslüman matematikçiler ettiği metafiziktir. Buna göre metafizik mantığa ve geliştirerek Eflatuncu sayı kuramını benimsemişlerdir.
aritmetiğe dayanır. Cebiri matematik bilimleri içerisinde müstakil bir uğraşı
Metafizik hangi temel ilkelere dayanırsa dayansın, bütün alanı olarak tesbit eden Müslüman matematikçiler cebirde Meşşailerde metafiziğin kendi iç ilkeleri konusunda görüş iki farklı akım geliştirmişlerdir. Bunlardan birincisi birliği vardır. Bu metafizik ilkelerden birincisi geometrik cebir, ikincisi ise aritmetiksel cebir sistemidir.
“nedensellik” ilkesidir. Bu ilkeye göre varlığın ilk ve Geometri alanı da gelişme gösterilen bir alan olmuştur. gerçek nedeni Allah’tır. Geometride temel iki sistem vardır. Birincisi öglidçi
Meşşai metafiziğinin ikinci ilkesi ise, yaratılmışlık düzlem geometrisidir. İkincisi ise anti öglidçi geometridir. ilkesidir. Evren, Allah veya ilk Neden’in, bilgisinden Bunu ilk defa ünlü gökbilimci ve matematikçi Nasiruddin yarattığı mümkün varlıktır. Dolayısıyla Evren’in en temel Tusi temellendirmeye çalışmıştır.
niteliği yaratılmış olması, yani zamansal oluşudur. Batlamyus gökbilim sistemi Müslüman bilginlerin
Felsefenin İslam dünyasına geçmesiyle bazı kelamcılar ve benimsediği ilk gökbilim sistemidir. Birçok Müslüman ulemalardan felsefeye karşı bir tepki ve eleştiri gelmiştir. bilgin onun yer merkezli ( jeosantrik) evren anlayışını Özellikle İslam ve felsefenin uzlaşmaz olduğu dile benimsemiştir.
getirilmiştir. Gazali‘nin özellikle Aristo, Farabi ve İbn İslam dünyasında ilk fizik çalışmaları ise o günlerde Sina’nın metafiziğini ağır bir şekilde eleştirmesi üzerine, büyük ölçüde Aristo’nun ve diğer Yunanlı bilginlerin İbn Rüşd, filozofları savunmak amacıyla “Tutarsızlığın kuramsal fizik anlayışının etkisiyle gelişmiştir. Bu birinci Tutarsızlığı” adlı bir eser yazmıştır. anlayışa karşı, başta Biruni ve İbnü’l- Heysem gibi
İslam felsefesinin ikinci önemli mektebi, İşrakiyye’dir. Müslüman fizikçilerle gerçek anlamda tecrübi ve deneysel İşrakiyye bir çeşit “aydınlanma” veya doğuş felsefesidir. bir fizik anlayışı ortaya çıkmıştır. Özellikle optik alanında Kurucusu Şehabettin Yahya es-Suhreverdi’dir. büyük gelişmeler olmuştur. Işık kırılma ve yansımaları
kanunu keşfedilmiştir. İbn’ül Heysem görme olayını tam bir bilimsellikle açıklamıştır.
Kimya ise İslam’dan önce simyadan ayrı bir bilim değildir. İlk Müslüman kimyacı Cabir İbn Hayyan ile kimya, simyadan ayrılarak tecrübi ve kantitatif bir bilim haline gelmiştir. Bugünkü temel asitler ilk defa elde edilmiştir. Ardından Ebu Bekr Zekeriya er-Razi ve Biruni ile kimyada büyük gelişmeler katedilmiştir. Biruni maddelerin özgül ağırlığını tesbit etmiştir.
Kindi, İbn Sina ve İbn Rüşd gibi bilginler, tıp alanında büyük katkılar sağlamış olmakla birlikte büyük ölçüde Hipokrat’tan Galen’e kadarki Yunan-Helenistik tıp anlayışını benimseyip geliştirmişlerdir. İkinci bir anlayış olarak ise Ebu Bekr Zekeriya er Razi, Ali İbn İsa, Ali İbn Rıdvan, İbn’un Nefs ve Zahravi gibi tabipler empirik bir tıp sistemini geliştirip uygulamışlardır.