SYT105U-SPORDA LİDERLİK
Ünite 5: Spor Yönetiminde Modern Liderlik Modelleri
Giriş
Yaşanan hızlı geçişlere paralel olarak değişen insan davranışları, liderlik modellerinin çağa uygun hâle getirilmesini zorunlu kılmıştır. Bu noktada örgütlerin en önemli ihtiyacı değişen insan davranışlarına cevap verebilecek modern liderlik modelleridir. Spor endüstrisinin ulaşmış olduğu ekonomik ve sosyal boyutlar, tıpkı diğer endüstrilerde olduğu gibi modern yönetimsel paradigmaların kullanılmasını gerekli kılmaktadır.
Dönüşümcü Liderlik ve Spor Yönetimi Alanında Uygulamaları
Burns tarafından ortaya konulan dönüşümcü liderlik modeli, liderlik literatüründe çığır açıcı bir nokta olarak ifade edilebilir. Yönetimsel paradigmalarda yaşanan değişimlere paralel olarak organizasyonlar için daha fazla nitelik gerektiren işler önemli hâle gelmeye başlamıştır. Nitelikli eğitim ve öğretime sahip iş gücü giderek daha fazla önem kazanmaya başlamıştır. Bu durum örgütsel hiyerarşik yapıda önemli değişimleri beraberinde getirmiştir. Özellikle ast-üst ilişkileri organizasyonel anlamda önemli yapısal değişimlere uğramış, sorumluluk düz bir yapıda olan örgütsel hiyerarşide aşağıya doğru kaymaya başlamıştır.
Dönüşümcü Liderin Özellikleri
Dönüşümcü liderliğe ilişkin olarak literatürde sıklıkla üzerinde durulan dört ana özellikten bahsedilebilir. Öncelikle idealleştirilmiş etki olarak kavramsallaştırılan, liderin takipçilerine ilişkin misyon ve vizyon beklentilerini dile getirmesi ve rol model olarak hareket ederek beğenilerini kazanmasıdır. Dönüşümcü liderin bir diğer ana özelliği, açık şekilde dile getirdiği vizyonuna ilişkin takipçilerine duyduğu güveni ifade etmesi olarak ilham verici motivasyonudur. Entelektüel uyarım sayesinde dönüşümcü lider yaratıcı ve yenilikçi yaklaşımlar sunarak takipçilerine kendi kararlarını alabilmeleri için sorumluluklar verir. Son olarak bireyselleştirilmiş ilgi kapsamında, takipçilerinin bireysel ihtiyaçlarını, güçlü ve zayıf yönlerini göz önünde bulundurarak onlarla bireysel anlamda ilgilenmesidir.
Spor Yönetiminde Dönüşümcü Liderlik Uygulamaları
Dönüşümcü liderlik modeli ve etkileri birçok farklı disiplinde olduğu gibi spor bilimleri literatüründe çok sayıda araştırmaya konu olmuştur. Konuya ilişkin yapılan bilimsel araştırmalar ışığında dönüşümcü liderliğin spor yönetimi alanında etkilerini ortaya koymak, konuyu doğru şekilde anlamamıza olanak sağlayacaktır. Dönüşümcü liderliğin spor alanındaki yansımalarını incelemek üç ana faktörden dolayı önemlidir. Öncelikle, farklı disiplinlerde dönüşümcü liderliğin önemli etkilerinin literatür bağlamında tespit edilmiş olması, spor alanında bu etkileri incelemeye değer kılmaktadır. Özellikle dönüşümcü liderliğin takipçiler üzerinde olumlu performans çıktılarının tespit edilmiş olması sporda dönüşümcü liderliğin pozitif performansa ilişkin önemine işarettir. Son
olarak sporda liderlik modellerinin etkinliği bakımından öngörülerimizi güçlendirmek, konuya ilişkin bakış açımıza zenginlik katacaktır.
Spor alanında etkili liderlik özelliklerini tespit etmek için başarılı antrenörler ile derinlemesine görüşmeler yapılmıştır. Yapılan araştırma sonucunda etkili liderlik özelliklerinin birçoğunun dönüşümcü liderlik özellikleri ile aynı olduğu tespit edilmiştir. Bu sonuçlar paralelinde dönüşümcü liderliğin antrenörlerin başarılarında önemli bir bileşene işaret ettiği söylenebilir. Antrenörler, sporcular aracılığıyla takım hedeflerine ulaşmada en önemli görevi üstlenirler.
Dönüşümcü liderlik tarzının takipçilerin içsel görev motivasyonlarını artırdığı ve bu durumun oyuncu performansı üzerinde önemli etkileri olduğu tespit edilmiştir.
Dönüşümcü lider tarafından olumlu duyguların aktarılması, takipçilerin psikolojik iyi oluş düzeylerine pozitif yansımaktadır.
Hizmetkâr Liderlik ve Spor Yönetimi Alanında Uygulamaları
Yönetimsel paradigmalardaki değişimler çağın ruhu ile uyumlu olabildiği sürece işlevsel olabilir. Çağdaş ve insan odaklı değişimleri takip etmeyen yönetimsel modellerin zamanın etkisiyle geride kalmaya ve işlevselliğini yitirmeye başlar. Bu durum yönetimin en önemli unsurlarından biri olan liderlik modellerinde aynı şekilde ilerler. Yönetimsel süreçler içerisinde bütün paydaşları dikkate alarak çalışanların refahına odaklanmayan liderlik modellerinin günümüzde başarıya ulaşması oldukça zordur. Yeni nesil nitelikli insan gücünü yönetmede geleneksel emir komuta zincirine sıkı sıkıya bağlı liderlik davranışları çağın gerisinde kalmış onların yerini gelişim ve insan odaklı yaklaşımlar almıştır. Organizasyonlar içerisinde yeri doldurulamayacak en önemli kaynağın insan olduğunun anlaşılmasından itibaren, yöneltmeye ilişkin davranışsal modellerde farklılaşmıştır. Liderlik modellerinde yaşanan bu dönüşümler geleneksel, otokratik ve hiyerarşik modeller yerlerini çağın gereksinimlerine uygun modellere bırakmıştır. Bu anlamda ortaya çıkan bir diğer liderlik modeli hizmetkâr liderliktir.
Hizmetkâr liderlik kavramı ilk kez Greenleaf tarafından “Lider Olarak Hizmetkâr” adlı eserde tanımlanmıştır. Hizmetkâr lider önce hizmetkâr olmalıdır ve lider olarak hizmet etme arzusuyla davranmalıdır. Greenleafa göre hizmetkâr liderliğin en önemli özelliği kişiyi kendi çıkarlarının ötesine geçirmesidir. Hizmetkâr liderlik modelinde takipçilerin performanslarını en üst seviyeye çıkarmak için gerekli çabayı göstermelerinde insan odaklı bir tutum sergileyerek organizasyon içerisinde güvene dayalı güçlü ilişkiler kurulur. Bu durumun bir diğer pozitif etkisi liderin takipçiler tarafından desteklenmesidir. Hizmetkâr lider gücünü işleri halletmek için kullanmayan fakat çalışanları bu yönde teşvik ederek onları ikna eden davranışlar sergiler.
Hizmetkâr Liderliğin Özellikleri
Hizmetkâr liderliğe ilişkin genel anlamda süregelen literatürde ortak noktaları kapsayan bir dizi özelliklerin tanımı yapılmıştır. Greenleaf’in ortaya koyduğu çerçeveden hareketle belirlenen literatür tanımlamaları üzerinde durulan bazı ana özellikten bahsedilebilir. Takipçilerin yönetime katılmasına izin verme ve onlarla sağlıklı bir iletişim kurmanın yolu olarak dinleme oldukça önemlidir. Yine etkili iletişimin önemli bir unsuru olan empati kurabilme hizmetkâr liderlik özellikleri arasındadır. Makamsal güçten ziyade farklı birtakım yöntemleri kullanarak takipçileri amaçlar doğrultusunda davranmaya ikna etme hizmetkâr liderliğin bir başka önemli argümanıdır. Dönüşümcü liderlikte olduğu gibi takipçilerin kişisel gelişimlerine katkı sağlama hizmetkâr liderlerin özellikleri arasında kabul edilmektedir. Son olarak çeşitli durumlara ilişkin öngörü sağlamak ve olayların olası sonuçlarını tahmin edebilmek hizmetkâr liderlik davranışları arasındadır. Bu özellikleri bütünsel bir bakış açısıyla yaklaşacak olursak, hizmetkâr liderler alçak gönüllü davranışlar sergileyen, katılımcı bir bakış açısıyla takipçilerin gelişimlerine katkı sunan ve bütünün iyiliğine odaklanan kişilerdir.
Spor Yönetiminde Hizmetkâr Liderlik Uygulamaları
Spor ortamlarında hizmetkâr liderlik üzerine yapılan araştırmalar sürekli olarak olumlu sonuçlar üretmiştir. Bu anlamda yapılan ilk araştırmada oyuncular tarafından hizmetkâr lider olarak algılanan antrenörler ile hizmetkâr lider olarak algılanmayan antrenörlerin içsel motivasyonlarının, zihinsel dayanıklılıklarının ve spor deneyimi tatminlerinin daha yüksek olduğu tespit edilmiştir. Hizmetkâr liderlik davranışlarının oyuncu performansları üzerinde pozitif etki yarattığı kanıtlanmıştır. Ortaya konulan bu sonuçlar spor yönetimine ilişkin liderlik modellerinin değerlendirilmesinde önemlidir. Özellikle farklı odaklara sahip liderlik modellerinin yer aldığı literatürde, hizmetkâr liderlik modeli çağın gereksinimlerine uygun bir modeldir. Araştırmaların bir başka önemli sonucu sporcuların daha geleneksel stillere göre hizmetkâr lider antrenörlük stilini tercih ettiklerinin ortaya konulmuştur. Ayrıca, gelişim ve barış için spor organizasyonunda, hizmetkâr liderlik davranışlarının takipçiler için özerklik, yetkinlik ve bağlılık gibi temel psikolojik ihtiyaçları karşılandığı tespit edilmiştir. Bu sonuçlar sporda hizmetkâr liderliğin sadece yüksek performans beklentisi olan alanlarda (oyuncu-antrenör ilişkisi) değil aynı zamanda kaynakların kısıtlı olduğu birtakım kuruluşlar içinde etkili bir model olduğunu göstermektedir.
Otantik Liderlik ve Spor Yönetimi Alanında Uygulamaları
Otantik liderliğin tanımlanabilmesi için öncelikle otantik kavramının doğru şekilde anlaşılması gerekmektedir. Bireyin benliğine ilişkin düşünceleri, inançları, ihtiyaç ve arzularının farkında olarak bunları davranışlarına yansıtması otantik kavramını açıklamaktadır. Kavrama
ilişkin olarak tarihsel felsefi perspektifteki bakış açıları dört ana özellik (öz farkındalık, tarafsız değerlendirme, ahlaki davranış; ilişkisel şeffaflık) üzerinde durmaktadırlar.
Otantik Liderlik Özellikleri
Otantiklik kavramına ilişkin yukarıda ortaya konulan kısa kavramsal çerçeveden hareketle, otantik liderliğin özelliklerini alt başlıklar altında incelememiz, konunun daha kolay anlaşılmasına yardımcı olacaktır. İlişkili bilimsel literatürde otantik liderlik kavramına ilişkin en çok vurgulanan dört ana özellikler aşağıda açıklanmıştır.
Öz Farkındalık
Otantik liderliğin en önemli özelliği özgünlük yani liderin kendi olmayı becerebilmesidir. Otantik liderlerin davranışlarına bu özgünlüğü yansıtmaları takipçileri tarafından fark edilir.
İlişkilerde Şeffaflık
Otantik liderler takipçileri ve çevresi ile olan ilişkilerde oldukça şeffaf ve açık görüşlüdürler. Özellikle takipçilerine kendilerinden ne beklediklerini açık şekilde dile getirirler. Anlık kazançlar adına ya da takipçilerden sempati kazanmak adına olayları manipüle etmezler.
Tarafsız Değerlendirme
Otantik liderin en önemli karakteristik özelliklerinden biri çevresine ve en önemlisi kendisine karşı dürüst olabilmesidir. Bu anlamda otantik lider herhangi bir karar almadan önce durumunu dengeli ve tarafsız bir şekilde özümseyerek değerlendirir. Özellikle kendisine ilişkin dürüst olabilen ve ahlaki etik değerlere sahip olmayı gerektiren otantik liderlik, karar verirken eldeki bilgiliyi tarafsız olarak değerlendirir.
İçselleştirilmiş Ahlak
Otantik liderlerin göze çarpan en belirgin özelliklerinden bir diğeri etik ve ahlaki değerlere olan koşulsuz bağlılıklarıdır. Otantik liderliğin doğasında ahlaki değerlere bağlılık vardır. Bu doğrultuda otantik liderlerin verdikleri kararlar da bu değerlere olan bağlılıklar tarafından şekillenmektedir. Koşullar ne olursa olsun, otantik lider sahip olduğu değerleri doğrultusunda hareket eder.
Spor Yönetimde Otantik Liderlik Davranışları
Daha önce değindiğimiz liderlik modellerinde olduğu gibi, yönetim paradigmalarındaki değişimler örgütler için çağın gereksinimlerine uygun liderlik modellerine olan ihtiyacı artırmıştır. İnsan davranışları ve ihtiyaçlarının kuşaksal olarak ciddi anlamda farklılaşması yönetimde uygulanacak yaklaşımların da farklılaşmasını zorunlu kılmaktadır. Çağımızın liderlik gereksinimlerini karşılamak için modern liderlik yaklaşımlarından biri olan otantik liderlik kavramı ile ilişkili farklı disiplinlerde yapılmış araştırmaların takipçiler üzerinde olumlu sonuçlar vermesi, spor bilimleri alanında otantik liderlik araştırmalarına olan ilgiyi artırmıştır.