Meslek, toplumdaki sanayileşme sonucu ortaya çıkan Giriş işbölümü ve uzmanlaşma düzeyiyle de ilişkilidir.
Toplumsal işbölümünde önemli bir yeri olan meslekler; İşbölümünün gelişmiş olduğu toplumlarda meslek sayısı üzerinde uzun yıllardır çeşitli tartışmaların yapıldığı, ve çeşitliliği de fazla görülmektedir. Meslek olgusunun teorilerin geliştirildiği, bireysel ve toplumsal boyutlarda biri teknik, diğeri de sosyal olmak üzere iki boyutundan etkilerinin incelendiği ve öne sürüldüğü bir konu sözedilebilir. Teknik boyut, sanayileşmeye bağlı olmuştur. Meslek, ilk bakışta bireye ait bir olgu olarak uzmanlaşma gerektiren bilgiyi kapsar. Sosyal boyut ise görülmekle birlikte aslında sosyal içeriği geniş olan bir toplum içinde kabul görme düzeyi ve diğer mesleklerle kavramdır. olan fonksiyonel ilişkidir. Meslekte süreklilik esastır,
Toplumun oluşturduğu temel kurumlar içinde en insanın geçici olarak yaptığı işlere meslek olarak önemlilerinden biri meslektir. Diğer bütün kurumların bakılamaz. Meslek, insanın hayatı boyunca duyacağı varlığının bu kurumun sürekli olarak başarı sağlamasına ruhsal tatmin ve tatminsizlik, mutluluk ve mutsuzluk ile bağlı olduğu söylenebilir. Meslek; insanlara yararlı mal ya kendini gerçekleştirme duygularında rol oynayan en da hizmet üretmek ve karşılığında para kazanmak için büyük etkenlerden biridir ve meslek, kişinin dünya yapılan, belli bir eğitimle kazanılan, sistemli bilgi ve görüşünü de etkiler. Mesleği sebebiyle kişi, kendi becerilere dayalı, kuralları toplumca belirlenmiş kültürüyle insanlık kültürü arasındaki bağlantıyı keşfeder etkinlikler bütünü olarak ifade edilebilir. ve bu durum, bireyin kendini insanlığın bir üyesi olarak kabul etmesini sağlar. Mesleklerin diğer bir özelliği de Meslek Olgusu ve Sosyolojik Açıdan meslek faaliyetlerinin kısa veya uzun, planlı veya plansız Tanımlanması bir eğitim sonucu öğrenilen faaliyetler olmasıdır.
Meslek; Arapça bir kavramdır ve “suluk” kelimesinden Meslekler sosyolojisi alanında, hem düz meslekleri üretilmiştir. Köküne bağlı olarak “yol, gidiş, usul, tarz, (occupation) hem de profesyonel nitelik taşıyan meslekleri tertip” gibi anlamlara gelmektedir. Başka bir tanımlamaya (profession) betimleyen ayrı ayrı kavramlar ve yaklaşımlar göre ise meslek; bir kimsenin yaşamını sürdürmek, kullanıldığı görülmektedir. geçimini sağlamak için seçtiği sürekli iş alanıdır ve sadece para kazanma yolu değil bireyin kendini gerçekleştirme Profesyonel Mesleği Tanımlamaya Yönelik yoludur. Psikolojik açıdan bireyle ilgili özellikleri bireyin Yaklaşımlar
ilgi, yetenek ve başarısını meslek hayatına yansıtması Nitelik Yaklaşımı bakımından; sosyo-ekonomik açıdan toplum içerisindeki statüsünü, prestijini, gelirini ve yaşantısını etkilemesi Profesyonel mesleklerin sosyolojik açıdan ele alınmaya bakımından önemlidir. başladığı tarih olan 1930’lu yıllardan 1960’lara kadar olan süreçte tanımlamaya yönelik yaklaşımlardan bir kısmı Ekonomik açıdan meslek, bir kişinin hayatını kazanmak “nitelik yaklaşımı” olarak adlandırılır ve yapıya odaklanan ve geçimini sağlamak için sürekli olarak üzerinde çalıştığı bir bakış açısı sunar. Profesyonel mesleklere ilişkin belirli iş veya fikir alanı olarak tanımlanırken sosyolojik anlamda niteliklerin bir listesini oluşturmaya yönelen bu “belirli faaliyet alanları etrafında yoğunlaşmış ve yaklaşımın altında yatan temel düşünce, genel bir uzlaşma biçimlenmiş insani ilişkiler bütünüdür.” Meslek; toplumda ile belirlenmiş birtakım kriterler geliştirmek ve bu kişinin temel rollerinin başında gelir ve kişinin saygınlığı, kriterleri profesyonel mesleği daha açık ve anlaşılır bir şahsiyeti, geliri, becerisi vb. birçok özelliği ile bireyin şekilde tanımlamada kullanmaktır (Dingwall,1976). Bu kişiliği ve sosyal hayatı ile yaşam tarzına da kaynaklık yaklaşım şu varsayımlara dayanır: eder. 1. Profesyonel meslekler, kendilerine özgü bazı İş ile meslek kavramlarını birbirinden ayırmak gerekir. İş; özelliklere sahiptirler. kişinin herhangi bir zamanda, bir meslek içinde olmasını 2. Profesyonel meslekler, toplumdaki işbölümünde ifade etmektedir. Meslek, iş faaliyetlerinin belirleyicisidir. pozitif ve önemli bir rol oynar. Her iş, bir meslek niteliğine sahip değildir. Bir kişinin gerçekleştirdiği faaliyet, iş niteliğinden diplomalı meslek Burada profesyonel mesleği karakterize ettiği düşünülen yani profesyonel meslek niteliğine doğru kaydıkça hem altı niteliğin içeriği hakkında bilgi verilecektir:
bilgi hem de sosyal yönelimler açısından birikimin arttığı • Genel, Sistematik Bilgi: Profesyonel olan ve görülmektedir. İş ile meslek arasındaki ilişkiyi açıklarken olmayan meslekler arasındaki en önemli ayrım, mesleki rol kavramına da yönelindiği ve bu kapsamda tutarlı bir sistem oluşturan bilgi birikiminden mesleki rol kavramının, benzer unvana sahip bütün işlerin kaynaklanarak ve onunla desteklenerek ortak özelliklerine odaklandığı ifade edilmektedir. Meslek, profesyonel mesleği karakterize eden yetenektir. kişinin kimliğinin en önemli kaynağı olup onun sosyal • Müşteriler Üzerinde Otorite: Müşteriler üzerinde çevresinden saygı görmesine, başkaları ile ilişki otorite, profesyonelleşme derecesi açısından kurmasına, toplumda bir yer edinmesine ve işe yaradığı meslekleri farklılaştıran ikinci faktördür. Bu duygusunu yaşamasına olanak veren bir etkinlik alanıdır. niteliğin açık bir şekilde tanımlanmış müşteri ya
da müvekkilin varlığı ve onlar üzerinde otorite • Etik kurallarının belirlenmesi, olmak üzere gerçekte iki boyutu vardır. • Popüler ve yasal bir destek kazanmak için politik • Kendi Çıkarlarından Çok Toplumun girişimlerde bulunulması. Çıkarlarına Yönelme: Genellikle profesyonelliğe yaklaşmış mesleklerde meslek topluluğunun Genel olarak bakıldığında profesyonel mesleği çıkarının hakim olduğu, buna karşılık tanımlamaya yönelik bu iki yaklaşımın birbiriyle tamamen profesyonel olmayan mesleklerin ise daha çok uyumsuz olmadığı, bir profesyonel mesleği hem kendi çıkarları ile hareket ettikleri kabul profesyonelliğe giden bir süreçte yer aldığını kabul edip edilmektedir. hem de onun bu süreçteki yerini belirleyen nitelikleri ile ilgilenmenin mümkün olabildiği düşüncesi ortaya • Dışsal Kontrol Yerine Öz Kontrol Mekanizması: çıkmaktadır. Profesyonel mesleklerin bir başka karakteristiği, bir profesyoneli ancak diğer profesyonelin Profesyonel Meslek Kavramı ve Tanımı eğitebilmesi ya da yargılayabilmesidir. Whitehead (1935); profesyonel mesleğin kökenlerinin • Mesleğin Profesyonel Olduğunun Toplum ve Plato, Aristo ve Stoacı öğretinin egemen olduğu Eski Yasalar Tarafından Onaylanması: Aslında Yunan’daki akademilerde ya da İskenderiye’deki büyük buraya kadar sözü edilen dört faktör, mesleğin kütüphanede gerçekleştirilen araştırmalarda toplum tarafından profesyonel olarak kabul bulunabileceğine inanır. edilmesi ile işlerlik kazanır. Profesyonel mesleğin aradığı onay, Greenwood tarafından şu Bunun tersine Carr-Saunders ve Wilson (1964) ise şekilde açıklanmıştır: “Her profesyonel meslek, profesyonel mesleğin başlangıcını antik dünyada bulma belirli bir alandaki otoritesini birtakım güç ve konusunda başarısızlığa düşmüşler ve Yunan ayrıcalıklar elde ederek onaylaması için toplumu hukukçularını birer uzmandan çok davacı ya da davalıların ikna etmeye çalışır. Toplumun bu güç ve sadece arkadaşları olarak görmüşlerdir.
ayrıcalıklara yönelik onayı formel ya da informel Orta Çağda baskın bir nitelik taşıyan din kurumu, yaşamın olabilir.” bütün alanlarında olduğu gibi meslekler alanında da • Ayırt Edici Bir Kültür: Sözü edilen bütün bu kendini göstermiştir. 1675 yılından itibaren sözcük dinsel niteliklere sahip olan profesyonel meslek, farklı anlamını yitirmiş ve “yeteri kadar nitelikli olduğunu ifade bir mesleki kültür geliştirir. Bu nitelikler, onun etme” anlamına gelmeye başlamıştır. diğer mesleki gruplardan farklı alt kültürünü oluşturur. “Profession” sözcüğü yani günümüzdeki profesyonel meslek kavramı da “yeteri kadar nitelikli olduğunu ortaya Nitelik yaklaşımı bir yandan genelleştirilebilir bazı koyacak şekilde davranma ya da bu gerçeği bilme” özellikler belirlemeye çalışırken bir yandan da anlamında kullanılmıştır. profesyonellerin toplumsal yaşamda edindikleri rol ve üstlendikleri fonksiyonlar üzerinde durarak onların diğer “Profession” ve “professional” gibi sözcükler, dinî nitelik meslek gruplarından farklılaştıklarını ileri sürmüştür. taşımayan yeni gruplar tarafından iyi oluşturulmuş otorite Nitelik yaklaşımına getirilen eleştirilerin sonuçta kendi amaçları için kullanıldıkça sözcüğün anlamı birleştikleri nokta, profesyonel meslekleri tanımlama değişmiş ve genişlemiştir.
yolunda atılması gereken adımın, onların profesyonel bir Profesyonel meslek tanımlarının birçok ortak noktaya meslek haline geldikleri sosyal ve tarihsel koşulları ile sahip olmaları, gözden kaçmayacak kadar açık olmakla aşamaları incelemek olduğudur. birlikte hemen hemen her tanımda dolaylı ya da dolaysız
Süreç Yaklaşımı şekilde sözü edilen özel bir bilgi çeşidine sahip olma ya da Süreç yaklaşımı, bir mesleğin profesyonel statüye ulaşmak bunu kullanma durumudur.
için geçirdiği tarihsel aşamalara ve profesyonel bir Profesyonel mesleğe ilişkin tanımların ortak özellikleri mesleği karakterize eden içsel süreçlere odaklanan bir şunlardır: yaklaşımdır. • Anlaşılması ve kullanılması güç fakat talep Profesyonel meslekleri tanımlamaya yönelik süreç edilen bir bilgi, yaklaşımı ile ilgili ileri sürülen çeşitli yaklaşımları dikkate • Yüksek eğitim düzeyi ve hayat boyu öğrenim alarak bir senteze ulaşmayı amaçlayan Ritzer, profesyonel bilinci, meslek olma yolunda şu süreçlerden geçildiğini • Piyasada ayrıcalıklı bir yer ve kontrol olanağı, belirtmiştir: • Bilgiye dayalı mesleki statü ve maddi ödüller,
• Mesleğin tam zamanlı hâle gelmesi, • Örgütlenme sayesinde kazanılmış topluluk, • İsim değişimi ile mesleğin özel olarak seçilmiş üyelik ve kurum kimliği duygusu, bazı kişilere ait bir nüfuz alanına sahip olması, • Bağlılık, sorumluluk ve meslektaşlık bilinci • Ulusal bir dernek kurulması, olarak sıralanabilir.
• Eğitim alanının açılması,
Mesleklerin Tarihsel Süreçte Geçirdiği Aşamalar Modern toplumda, artık çok az insan için yaşamı Meslekler, özel tarihsel ve kültürel sınırlar içinde ortaya çalışmadan sürdürebilmek söz konusu olduğundan genel çıktıklarından, meslek olgusunu, onu etkileyen bu tarihsel sosyal pozisyonun anahtar göstergesi olarak meslek, yeni ve kültürel süreçlerden ayrı olarak incelemek eksik bir bir önem kazanmıştır. Endüstri Devrimi ile birlikte bakış açısıdır. statünün yeni tanımlayıcı işareti, giderek sosyal açıdan önemli hizmetlerin sağlanmasında kullanılan entelektüel Endüstri Devrimi Öncesi becerilere dayanmaya başlamıştır.
Antik Yunan’da hukuk ve tıp alanında özel bir eğitim Yeni mesleki profesyonellik, büyük ölçüde endüstri olmadığı bilinmektedir. Hakimlik yapan kişiler, genelde devriminin bir ürünü olmakla birlikte aynı zamanda davalı ya davacının arkadaşları arasından seçilip dava eğitimli uzmanlık ve profesyonel etiğin önemine inanmış konusunu kendi görüşlerine göre yorumlamaları istenirdi. devlet ve uzmanlaşmış yüksek eğitim için artan istek Birçok profesyonel mesleğin antik çağlarda kökenleri sürecinde buna destek veren üniversitenin etkisiyle olmakla birlikte modern tarihleri, Orta Çağın son profesyonelleşmeyi amaçlayan beyaz yakalı mesleklerin dönemlerinde kilise ve lonca örgütlerinin egemen olması de bilinçli davranışlarının bir ürünüdür. ile başlar. Bilgi Toplumunun Yarattığı Dönüşümler 12. ve 13. yüzyıllarda Avrupa’da yayılan akım, meslek yapısının lonca ve üniversite gibi kurumlarda Son yüz yıl içinde yaşanan en önemli sosyal değişim; önce belirginleşmesidir. çiftçinin, ardından endüstri işçisinin önemini yitirerek egemenliği hizmet sınıfına bırakmış olmalarıdır. Bilgi 17. yüzyılın başlangıcında sözü edilen bu prestijli meslek toplumu, daha önce görülmemiş bir hızla “bilginin gruplarına iki yeni meslek daha eklendi: toplanması, işlenmesi ve dağıtılmasıyla ilgili faaliyetlerin arttığı” bir toplumdur. • Biri hizmet meslekleri (örneğin askerler), • Diğeri ise bilimsel buluşlarla ortaya çıkan bilim Freidson, daha yakın tarihlerdeki bir değerlendirmesinde adamları ve hümanist bilginlerdi. ise literatürde profesyonel mesleklerin çağımızdaki durumu ile ilgili üç konuda uzlaşma olduğunu ifade Orta Çağda profesyonel meslek olarak nitelenen etmektedir. Günümüzde profesyoneller; oldukça karmaşık meslekleri lonca teşkilatının ustalarından ayıran en önemli ve anlaşılması güç bir doğası olan teknik bilgi beceriye gösterge, profesyonel meslekler ile o dönemin üniversite sahip, eğitim almamış bir kişinin baş edemeyeceği kişisel benzeri kurumları arasındaki karşılıklı ilişkidir. ve teknik sorunları çözümlemek için ihtiyaç duyulan Üniversiteler, fakülteler şeklinde örgütlenmişlerdi. kişiler olarak anlaşılmaktadırlar. Profesyonel ve akademik kurum fonksiyonuna da sahip olan bu fakülteler, profesyonel faaliyette bulunabilme Perkin’in “profesyonel toplum” olarak adlandırdığı hakkını da kontrol altına alarak bir anlamda profesyonel günümüz toplum yapısında ön plana çıkan birkaç önemli monopoller yaratılmasının yolunu açmıştır. özellik bulunmaktadır. Örneğin Perkin’e göre gelişmiş ülkelerin modern toplumları, liyakata göre seçilen ve Marshalla göre Endüstri Devrimi öncesi toplum eğitimli uzmanlığa dayanan uzmanlaşmış mesleklerin yapısındaki mesleklerin genel özellikleri, profesyonellerin kariyer hiyerarşilerinden oluşur. o dönemdeki soyluların ‘’iyi yaşam’’ tarzlarıyla bağdaşan bir yaşam sürmeleridir. Profesyonel, ücret alabilmek için Günümüzde profesyonel meslekler; doğum, yaşamı çalışmaz; kendisine çalışması için ücret verilirdi. sürdürme, fiziksel ve duygusal sağlık, uyuşmazlık çözümü ve hukuk temelli sosyal düzen, finans ve kredi Statü profesyonel meslekleri, toplumdaki bir sorun alanı enformasyonu, eğitim ve sosyalleşme, fiziksel yapılar ve ile ilgili sorumluluğa sahiptiler; fakat bu sorumlulukları iyi çevre, askerlik, barışın sağlanması ve güvenlik, eğlenme tanımlanmamıştı, topluluğun tamamına yaygın değildi ve ve boş zaman, din gibi oldukça geniş bir alanda hizmet bilgi ile uzmanlıkla desteklenmemişti. vermektedirler. Endüstri Devrimi’nin Getirdikleri Mesleklere Yönelik Teorik Yaklaşımlar Profesyonel mesleklerin statü kategorisi olarak sergiledikleri görünüm, 19. yüzyılın sonlarından itibaren Mesleklerin ve profesyonel mesleklerin doğasını açıklamaya yönelik birçok teorik yaklaşım ileri sürülmüş dramatik bir biçimde değişmiştir. Bu değişim, statü olmakla birlikte bu yaklaşımlar arasında en etkili olanların profesyonelliğinden mesleki profesyonelliğe geçiş ile fonksiyonalist, çatışmacı ve kurumsal yaklaşımlar olduğu karakterize olmuştur. Klasik meslek modelinin, 19. belirtilebilir. yüzyılda İngiltere ve Amerika’da hem endüstrileşme ve kentleşme ile yaratılan piyasa olanaklarına hem de Fonksiyonalist modelin temel savı, profesyonel profesyonel dürüstlüğe ilişkin toplumsal güvenin mesleklerin toplumsal iş bölümünde pozitif ve önemli bir düşmesine tepki olarak ortaya çıkan profesyonel reform rol oynadıklarıdır. hareketlerinden kaynaklandığı belirtilmektedir.
Çatışmacı teori, profesyonel gücü daha çok profesyonel bireyin hem meslek içindeki hem de meslek dışındaki faaliyetleri çerçevesinde değerlendirmektedir.
Profesyonel mesleklere yönelik teorik yaklaşımlardaki değişim, analiz düzeyinde de kendini göstermiştir. Fonksiyonalistler daha çok tek bir mesleki grubun tarihi ve fonksiyonlarına odaklanmışken çatışmacı yaklaşımlar birçok mesleğin profesyonel meslek olma yolunda ilerlerken yaşadıkları tecrübeleri karşılaştırmalı olarak ve devletin rolünü de dikkate alarak incelemişlerdir.
Makro düzeydeki kurumlar olarak profesyonel meslekler; farklı norm, uygulama, ideoloji ve örgütsel biçimlerle ayırt edilebilir özellik taşıyan bilgi, uzmanlık, iş ve iş gücü piyasalarını temsil etmektedirler.
Devletler, toplumsal ihtiyaçlar ve talepler doğrultusunda kimi mesleki grupların oluşturulması ve güçlendirilmesi yönünde politikalar izleyebilmektedirler.
Son olarak profesyonel meslekleri toplumun başlıca kurumlarından biri olarak değerlendiren kurumsal teorinin de mesleklerin normatif ve ideolojik yapılar olarak kendilerine özgü koşullarına işaret etmesi önemli bir bakış açısıdır.