SOS203U-SOSYAL ANTROPOLOJİ
Ünite 3: Sosyal Antropoloji: Kuram ve Yöntem
Antropolojik Araştırmada Farklı Yöntem ve Teknikler
Antropoloji disiplini içinde etnografi, genellikle, hem bir toplumsal grubun davranışlarının dolaysız biçimde gözlenmesini, hem de buna bağlı olarak yazılı bir betimleme üretimini ifade etmek için kullanılan özel bir terimdir. Etnografi, bir insan grubunu ya da bir grubun kültürünü anlama ve betimleme için gösterilen bilimsel çabaların bütünü olarak niteliksel çalışmaya dayalı bir çabadır. Etnografik bir araştırmada farklı yöntemler kullanılması farklı bakış açıları oluşmasına ve verilerin zenginleşmesine ve çeşitlenmesine katkıda bulunur.
Katılımcı Gözlem
Genelde etnografi yöntemlerinin merkezinde görülen katılımcı gözlem, üzerinde araştırma yapılan kişilerin toplumsal yaşantısına katılarak veri toplama yoluyla yapılır ve araştırmacı çalıştığı toplumsal gruptaki kişilerin eylemleri, etkileşimleri ve dili üzerine derinlemesine düşünür ve bunu yorumlar. Katılımcı gözlemin başlıca amacı, inceleme nesnelerinin öznel dünyalarına girmek ve bu dünyalara onların bakış açısıyla bakmak ve anlamaktır.
Açık Katılımcı Gözlem
Katılımcı gözlem, inceleme konusu olan kişilerle yapılan bir anlaşma çerçevesinde gerçekleştirilir. Resmi biçimde ifade edildiği takdirde sosyolog, inceleme konusu olan kişilere bunun bir sosyal bilim araştırması olduğunu açıkça belirtir ve araştırmanın yapılabilmesi için izin vermelerini ister. Söz konusu anlaşmanın açıkça konuşulmaması durumunda ise araştırmacı, grup dışından birisi olarak kendi kimliğini açıklar.
Örtük Gözlem
İncelenmekte olan toplumsal birimin açıkça farkında olmadan ve onu onaylayan bir tutuma sahip olmadan yerine getirilen bir katılımcı gözlem türüdür.
Katılımcı Olmayan Gözlem
Araştırmacının, araştırması aracılığıyla incelemeye konu olanları izlediği, onlara ilişkin bilgiler edindiği, ama incelenen durumun içinde aktif olarak yer almadığı bir tekniktir.
Etnografik Mülakat
Araştırmacılar, insanların tecrübelerini nasıl yorumladıklarını bizzat onlardan duyma arzusuyla ve buna ek olarak, zaman zaman araştırma çabalarının sonuçlarının çalışılanlarla alakalı ve yararlı olmasını sağlama çabası ile etnografik mülakata yönelmişlerdir. Etnografik mülakatın araştırmacıya katılımcılarla “yakın ve kişisel” ilişki kurabilme imkânı tanıması, onun tercih edilmesinin en önemli nedenleri arasındadır.
Etnografik Saha Notlarının Yazımı
Etnografik bir araştırmada deneyimler, araştırmaların ortaya çıkış hikâyeleri olmalarının yanında, çalışmanın bir parçası olarak sosyal değişimi izlememizi de mümkün
kılabilir. Bu değişimi takip edebilmek, çalışmaların çoğalması kadar deneyimi paylaşma ve yazmayla da sağlanabilir. Sahadaki deneyimin kayıt altına alınması da belli bir sistematik ve disiplin içerisinde not alma süreçleriyle mümkün olabilir. Alan notları, saha çalışmasında toplanan verileri içerir.
Saha notları sadece kişinin gözlemlerini aktardığı gazetecilik türü notlar olmamalıdır, aynı zamanda araştırma sürecine dahil olurken ortaya çıkan anlık düşüncelerin, soruların veya somut süreçlerin analizini de içermelidir.
Emerson ve arkadaşları, etnografik bir çalışmada sahada notlar alırken dört hususun dikkate alınması gerektiğine işaret eder:
1. Gözlenen ve ‘veri’ ya da ‘bulgu’ olarak kabul edilen şey, gözlem sürecinden ayrılamaz. 2. Alan notu yazarken, araştırmacı çalıştığı insanların verdikleri yerel anlamlara ve mesele yaptıkları şeylere özel bir dikkat göstermelidir. 3. Alan notları, başka insanların hayatlarına ve yapıp ettiklerine dair daha geniş ve daha tutarlı anlatılar yazılabilmesi, değerlendirmeler yapılabilmesi için elzem kaynaklar ve önemli bir temel sunar. 4. Bu tür alan notları, insanların gündelik yaşamlarını ve faaliyetlerini oluşturan sosyal ve karşılıklı süreçleri detaylandırmalıdır.
Saha notları en az üç deneyim hakkında bilgi verir:
1. Sözlü etkileşimler (Katılımcıların kendi arasındaki ve araştırmacı ile araştırılan kişiler arasındaki etkileşimler) 2. Uygulamalar (Katılımcılar arasında çeşitli rutinler, ritüeller, davranışlar ve etkileşimler) 3. Gözlemlenen etkileşimler ve uygulamalar arasındaki ilişkiler
Berg ve Lune’a göre, tam ve ayrıntılı etnografik saha notları oluşturmanın dört ilkesi olmalıdır: şifreli notlar, ayrıntılı betimlemeler, analitik notlar ve öznel değerlendirmeler. Etnografik alan notları hem yereldeki seslerin duyulmasına aracılık etmelidir hem de bunu analitik ve bilimsel bir dile tercüme edecek şekilde aktarabilmelidir.
Etnografik Araştırma ve Etik Sorunlar
Etnografik araştırma yöntemi, sahada araştırmacı ve katılımcılar arasında yoğun, uzun süreli ve yakın bir ilişkiyi gerektirmesi nedeniyle oldukça kendine özgü bir yöntemdir. Araştırmacının katılımcılarla bu kadar yakın ve yoğun bir ilişki içinde olması, bu ilişkilerden kaynaklanacak bazı etik sorunlar da ortaya çıkabilmektedir. Bu nedenle, etnografik bir araştırmada etik kodlar ve yol haritası oldukça önemli bir yer tutmaktadır. Araştırmanın hedef ve değerlerini, araştırmanın yürütüldüğü koşulları ve ilgili kişilerin değer ve çıkarlarını göz önünde bulundurarak etik olarak uygun
şekillerde hareket etmeye çalışmak bizzat etnografın sorumluluğundadır.
Murphy ve Dingwall etnografik bir araştırmadaki temel ilkeleri şu şekilde özetlemiştir:
• Kötü Niyetli Olmama: Araştırmacıların katılımcılara zarar vermekten kaçınması gerekliliği. • Fayda sağlama: İnsanlar üzerindeki araştırmaların, sadece araştırmanın iyiliğini gözetmekle kalmayıp, bazı olumlu ve tanımlanabilir yararlar üretmesi gerekliliği. • Özerklik veya hür irade: Katılımcıların değerlerine ve kararlarına saygı duyulması gerekliliği. • Adalet: Her konuda eşit olan insanlara eşit muamele edilmesi gerekliliği.
Etnografik bir araştırma yapılırken araştırmacılar mümkün olduğunca objektif olmalı ve etnosentrik olmaktan kaçınmalıdır. Etnosentrizm, kendi kültürünü merkeze alarak başka kültürü yargılamak, aşağılamak ve ötekileştirmek anlamına gelmektedir.
İnsan araştırmalarındaki etik sorunlar üzerine geliştirilen ilk metin olan Nürnberg Kodu’ndan beri katılımcılardan araştırmanın konusu hakkında tam ve aydınlatılmış onamlarının alınması etik bir araştırmanın olmazsa olmazı olarak görülür. Aydınlatılmış onam, genellikle katılımcılara, araştırma konusunda kapsamlı ve doğru bilgiler vererek, araştırma için rıza göstermelerini sağlamayı amacıyla hazırlanır.
Antropolojik Kuramlar
Her bir antropolojik kuram, araştırmalarını kendine özgü kavram ve açıklama çerçevesi ile gerçekleştirmektedir:
Yapısalcı Antropoloji
Yapısalcı yaklaşımın temelini, toplumsal gerçekliğin genelde dalgalanan ve değişen görünüşlerinin arkasında yatan temel yapıları görebileceğimiz düşüncesi oluşturur. Antropolojide yapısalcılık analizleri Levi-Strauss’un akrabalık sistemleri ve mit üzerine yaptığı çalışmalarla ün kazanmıştır. Levi-Strauss, görünüşte hayret verici sosyal ve kültürel fenomen çeşitliliğinin, bu fenomenlerin ortak ilişkilerinin altında yer alan birkaç basit ilkenin ortaya çıkarılmasıyla anlaşılabileceğini savunmuştur.
Yapısal İşlevselci Antropoloji
Ana konu toplumsal devamlılık ve istikrardır. Antropoloğun görevi, adetlerin bireyin (biyolojik) ihtiyaçlarına nasıl hizmet ettiğini keşfetmek değil, sosyal yapıların zaman içinde nasıl devam ettiğini anlamaktır. Buna göre toplumsal yapı, ilgili toplumun temel çerçevesini oluşturduğu düşünülen açıkça tanımlanabilir ve doğrudan gözlemlenebilir bir dizi sosyal kurumun eklemlenmesi veya bütünleşmesi anlamına gelmektedir.
Eleştirel Antropoloji
Eleştirel etnografinin belirgin özelliği sosyal adalete ve aktivizme yönelmesidir. Yapısal eşitsizlikler ve insanların günlük gerçekleri arasındaki bağlantıları vurgulayan eleştirel realist felsefeye dayanır. Eleştirel etnografi, belirli alanlardaki adaletsizlik ve eşitsizlikleri ele almak için etik bir sorumlulukla başlar.
Dijital Antropoloji
Dijital iletişim araçlarının devasa düzeyde gelişmesinin ardından, çevrim içi etnografi gibi yeni yöntemler ortaya çıkmıştır. Çevrim içi dünya çapındaki gruplar, topluluklar ve bireyler arasında etkileşimin hızla genişlemesiyle dijital etnografi, netnografi, çevrim içi ve sanal etnografi kavramları öne çıkmıştır. İnternet ve çevrim içi etkileşim, coğrafi veya mekânsal olarak fiziksel bağlar yoluyla değil, iletişim araçları kanalıyla mümkün olmaktadır.
Yorumlayıcı Antropoloji
İnsan yaşamının ve kültürün toplumsal yaşamın maddi boyutlarından veya zihnin doğuştan getirdiği yapılardan ziyade, anlam sistemlerinin bir ürünü olduğunu kabul eder. en güçlü temsilcisi Clifford Geertz’dir.
Feminist Antropoloji
Feminist metodoloji ve feminist politika; her türlü iktidar, güç, otorite ve tahakküm ilişkilerinin nasıl mümkün olduğu ve bunlarla nasıl mücadele edileceği ile ilgilenmiştir. Pek çok feminist bilim insanı etnografik yöntemi, feminist araştırmaya ideal olarak en uygun yaklaşımlardan biri olarak tanımlar çünkü etnografinin bilgiye olan bağlamsal ve deneyimsel yaklaşımı pozitivizmin sahte nesnelliklerinden kaçınmak için çok önemlidir. Etnografinin empati ve duyarlılık gibi özelliklerinin de eşitlikçi ve karşılıklı demokratik bir ilişkiye izin verdiği düşünülmektedir Antropolojideki feminist yazarlar, kadınların etnografisine özel olarak odaklanarak kadınların sorunlarına dikkat çekmişlerdir.
Ekolojik Antropoloji
İnsan nüfusunun nüfus dinamikleri, sosyal örgütlenmesi ve kültürü ile yaşadıkları ortamlar arasındaki ilişkilerin incelenmesi olarak tanımlanabilir. Çoğu durumda, üretim sistemleri nüfus dinamikleri, sosyal örgütlenme, kültür ve çevre arasındaki önemli bağlantıları analiz eder. Entelektüel bir çaba olarak, çağdaş ekolojik antropoloji açıkça Julian Steward ve Leslie White’a atfedilebilir.
Otoetnografik Yaklaşım
Otoetnografi, etnografik alan çalışması ve yazı bağlamında kendini gözlemleme ve düşünümsel araştırmayı içeren bir araştırma biçimi veya yöntemidir. Bu terim, kişinin yerli, üye veya katılımcı olarak ait olduğu bir grubun düşünümsel değerlendirmesine veya anlatıcının öznel değerlendirmelerinin düşünümsel muhasebesine atıfta bulunan çifte bir anlama sahiptir. Deneyim ve öznellik araştırmanın merkezinde yer almaktadır.