SOS109U-TURİZM SOSYOLOJİSİ
Ünite 4: Turizmin Toplumsal Etkileri II
Turizmin Sosyoekonomik Etkileri
Turizmin etki boyutu sosyolojik açıdan üç şekilde değerlendirilmektedir. Bunlar turizmin sosyo-kültürel, sosyoekonomik ve çevresel etkileridir. Ekonomik katkıları nedeniyle turizm, devlet gelirlerini artırmanın kayda değer bir yoludur. Buna karşın turizmin ekonomik etkileri beklenen veya öngörülen ölçüde olumlu sonuçlar vermeyebilir. Turizmin sosyoekonomik etkilerinin incelendiği unsurlar olumlu ve olumsuz olmak üzere iki kategori altında karakterize edilmiştir: Turizmin olumlu sosyoekonomik etkileri şunlardır:
Çarpan Etkisi
Turizmin çarpan etkisi, turistler tarafından yapılan her bir birimlik harcamanın meydana getirdiği etkinin (marjinal değer), ekonomideki diğer sistemlerde yarattığı değişimleri açıklamaktadır. Turizmde çarpan etkisi, bir destinasyondaki doğrudan turist harcamalarının değerinin, dolaylı ve uyarılmış harcamalarla çarpılma düzeyi olarak ifade edilir. Kısaca turizmde çarpan etkisi; doğrudan, dolaylı ve uyarılmış etkiler olarak sınıflandırılmaktadır.
Doğrudan etki: Turistlerin konaklama, yiyecek, içecek ve ulaşım gibi birincil turizm işletmelerinden yapmış olduğu doğrudan harcamalarda meydana gelen artışın; gelir, çıktı, devlet gelirleri ve istihdamda meydana getirdiği değişimleri ifade etmektedir.
Dolaylı etki: Turizmin çarpan etkisi bazı faktörlerin meydana getirdiği değişimlerden etkilenmektedir. turist harcamalarından gelir elde eden bir işletmenin perakendecilerden, toptancılardan, üreticilerden, yeniden mal veya hizmet alımı hatta tesisin kirası gibi birçok gider, turistlerin artan harcamalarına bağlı olarak ikincil gelir veya sonuç olarak ortaya çıkmaktadır.
Uyarılmış etki: Gelirin büyük bir kısmı ise yerel ekonomi içinden çıktı oluşturabilmek için yeniden mal ve hizmetlere harcanacaktır Turist harcamalarındaki ilk değişikliklerin bir sonucu olarak kazanılan gelirlerin yeniden harcanmasıyla ilişkilendirilen etkiler, uyarılan etki olarak bilinmektedir.
Turizmin çarpan etkisi bazı faktörlerin meydana getirdiği değişimlerden etkilenmektedir.
Çarpanın uygulandığı turist harcamalarının başlangıç büyüklüğü: Turistlerin birincil işletmeler yerine yerel kültürel ürünleri satın alması düşük ithalat ve yüksek katma değer etkisi ortaya çıkmaktadır.
Destinasyonun turistik mal ve hizmet sağlama kapasitesi: Arzın kısıtlı olduğu durumlarda ihtiyaçlar yerel endüstri içinden sağlanamadığından turizmin çarpan etkisi azalacaktır.
Yerel ekonominin büyüklüğü: Destinasyon yerel ekonomisi büyükse hizmetler ülke içinde sağlanacağından çarpan etkisi yüksek olacak Yerel ekonominin küçük olduğu bir yapıda ise ihtiyaçlar dışarıdan sağlanacağından çarpan etkisi düşecektir.
Turist harcamalarının niteliği veya ilk harcamanın yarattığı katma değer: Yerliler için ilk turist harcamaları ne kadar yüksekse çarpan etkisi o ölçüde yüksek olmaktadır.
Turizmin diğer iç sektör bağlantılarının nitelik ve düzeyinin sızıntı üzerindeki etkisi: Turist taleplerinin endüstri olanaklarıyla karşılanması harcamalardaki sızıntıları azaltırken çarpan etkisini artırmaktadır.
Altı farklı çarpandan bahsedilebilir: Satış ve işlemler çarpanı, çıktı çarpanı, gelir çarpanı, istihdam çarpanı, devlet gelirleri çarpanı. Bu çarpanlara göre; turizm harcamalarının istihdam yaratırken hizmet sunan işletmelerin sayısında ve iş hacminde artış meydana getirir. Son olarak vergi kesintileri devlet gelirleri olarak ülke ekonomisine katkı sağlar.
İstihdam
Turizm birçok ülke için önemli istihdam fırsatı yaratmaktadır. Turistik faaliyetlerin farklı sektörlerde, farklı yapılara sahip olması istihdamı çeşitlendirmektedir. Turizmde istihdamın aşağıdaki özellikler çerçevesinde karakterize edildiği söylenebilir.
• İstihdam ve gelir etkileri yakın ilişkilidir. • Turizmin istihdam etkisi turist faaliyetlerine bağlı olarak çeşitlilik gösterir, küçük işletme sayısının çoğunlukta olması, serbest meslek alanındaki iş hacmini artırır. • Turizmde istihdam; düşük ücretli meslekler, yarı zamanlı işler ve geçici istihdamla karakterizedir. • Turizmde istihdam genellikle düşük beceri ve işlere kısmi dâhil olmayı gerektiren işlerle karakterizedir. • Turizmde istihdam büyük ölçüde mevsimseldir. • Turizmde istihdam yeterince açık olmadığından etkileri tam anlamıyla fark edilemeyebilir. • Turizmde istihdamın, turizme özgü bir cinsiyet yapısı vardır.
Gelir
Turizm, sağladığı gelirle yerel toplumları dezavantajlı gruplar, genç ve kadınlar gibi daha az tercih edilen gruplar açısından kayda değer bir kaynaktır. Turizm harcamaları, bir ülkede yapılan ek harcamalara neden olması bakımından geliri temsil etmektedir. Söz konusu gruplar açısından gelir olan harcamalar arasında; mal veya hizmet alımı, yabancı kaynak yatırımları, devlet yetkilileri tarafından yapılan harcamalar, turistlerin yaptığı harcamalar, turizm yatırımları, turizm sektörü ve sektöre bağlı diğer destek sektörlerinin de gelirini oluşturmaktadır. Turizm hizmet sağlayıcıları ve toplumlar için doğrudan gelire, hizmet sunan diğer tedarikçiler için dolaylı gelire, turizmde çalışan kesimlerin gelirlerini harcaması ise uyarılmış etki olarak ifade edilir.
Ödemeler Dengesi
Turizm talebinin uluslararası ölçekte ve yüksek düzeylerde seyretmesi birçok dünya ülkesi için turizmi
benzersiz bir ihracat aracı yapmaktadır. İhracat potansiyeli turizmin ödemeler dengesi üzerinde dikkat çekici pozitif bir etkisi bulunmaktadır. Turizm açısından ödemeler dengesi, bir ülkeye yönelik uluslararası turist hareketlerinden ve yatırımlardan meydana gelen sosyoekonomik işlemlerin, belli bir dönemde ülke ekonomisindeki yansımalarıdır. Ödemeler dengesi; mal ve hizmet ihracatı ile mal ve hizmet ithalatı oranlarının karşılaştırılmasıyla elde edilir. Ham madde, yakıt, gaz, kısmen işlenmiş ve işlenmiş mallar ve gıda maddeleri ülke giriş veya çıkışlarında kaydedilebildiğinden “görünen/somut” ticari ürünler olarak ifade edilmektedir. Bankacılık ve sigorta işlemleri, ulaşım ve özellikle turistik hizmetlerin tüketimi sırasında yapılan ancak kaydetmenin mümkün olmadığı ödemeler “Görünmeyen/soyut” olarak ifade edilirler. Turizmde faaliyetlerin ithalat ve ihracat açısından ülkeye, gelirlere, ödemeler dengesine katkısının tespiti; işletme ve devlet kayıtları, döviz alımları ve banka satış verileri üzerinden sağlanmaktadır.
Döviz Hareketliliği
Uluslararası desteğe ihtiyaç duyan birçok ülke için turizm, gerekli dövizin kazanılmasında en gerçekçi yollardan biri olarak görülmektedir. Ülkeler bu değerlerden düşük maliyetlerle yararlanırken döviz girdisi bakımından yüksek gelir sağlamaktadır. Ülkeler için turizmin önemli bir iktisadi kaldıraç görevi görmesi, ülke ekonomisine çeşitli şekillerde katkı sağlaması, sözü edilen sorunlara çözüm bulunmasını gerekli kılmaktadır. Bu bakımdan doğrudan veya dolaylı ithalat bir çözüm yolu olarak görülmektedir. Olanakların iyileştirilmesi için yapılan harcamaların ülke içinden sağlanamaması, turizmden elde edilen dövizin bu şekilde başka ülkelere akışına yol açmakta ve az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler, yabancı yatırımcıların teşvik edilmesi seçeneğine başvurmaktadır. Yabancı sermaye sahiplerinin döviz girdilerini ev sahibi ülke dışına aktarması, turizmin önemli sosyoekonomik katkılarından biri olan döviz getirisinin ülke ekonomisi üzerindeki olumlu etkisini düşürmektedir.
Gayrisafi Yurt İçi Hasıla Artışı (GSYH)
GSYH, genellikle bir yıllık dönem içerisinde bir ülkenin ürettiği mal ve hizmetlerin toplam değeri olarak tanımlanabilir. Turizmin GSYH’ye katkısı; belli bir dönemde bir ülkeyi ziyaret eden yerli ve yabancı turistlerin yaptığı harcamaların tespit edilmesi ve tespit edilen tutarın turizm sektörünün satın aldığı mal ve hizmetlerden çıkarılmasıyla ortaya konulmaktadır. Turizmin GSYH içindeki payı, uluslararası veya yabancı turist harcamaları üzerinden de belirlenmektedir.
Turizmdeki büyüme hızı ülkenin GSYH’sine önemli katkı sağlamaktadır. Büyüme hızının ülke GSYH içindeki payının dikkat çekici önemine rağmen, bu ülkelerin turizmden hak ettikleri payı tam olarak aldıkları söylenemez. Az gelişmiş birçok ülkede seyahat ve turizm hareketlerinin payının GSYH içindeki büyüme hızı, gelişmiş ülkelerin önemli bir kısmından fazla olmasına rağmen, gelir açısından aynı performansı elde
edememeleri; bu gelirlerin tekrar ülke dışına çıkartılarak ekonomiye dâhil edilmemeleri, destinasyon mal ve hizmet fiyatlarının uygunluğu ve hesaplamalardaki farklılıklar gibi nedenlerden kaynaklanmaktadır.
Altyapı ve Üstyapı Yatırımları
Destinasyona yönelik turistik hareketliliğin artması, kamu kurumlarını veya özel sektör müteşebbislerini destinasyona yatırım yapmaya yönlendirmektedir. Kamu kurumlarının yaptığı yatırımlar büyük ölçüde destinasyonun ulaşım, haberleşme, elektrik sistemleri gibi daha çok genel altyapının iyileştirilmesi ve gelecekte meydana gelebilecek olası sorunların en aza indirgenmesine yönelik önleyici yatırımları içermektedir. . Görünmez bir etkisi olmasına rağmen, bölgedeki turizmin sürdürülebilirliğinin sağlanabilmesi açısından altyapı olanakların iyileştirilmesi bölge turizminin ekonomiye katkısı açısından yatırımın önemli bir boyutu olarak değerlendirilebilir. Turistik talebin artmasıyla ilgili olarak gerçekleştirilen bu yatırımlar endüstride ilave iş alanları yaratarak istihdamı artırmakta, ekonomiye katkı sağlamaktadır. Turizm gelişiminin bir sonucu olarak artan altyapı ve üstyapı yatırımlarının ekonomiye katkılarının sürdürülebilir olabilmesi için her şeyden önce bölgenin turizmi için çekicilik oluşturan maliyetsiz kaynaklarının korunması gerekmektedir.
Turizmin yukarda açıklanan olumlu etkileri yanında olumsuz sosyoekonomik etkileri de bulunmaktadır:
Sızıntı
Turist harcamalarından elde edilen döviz kazançlarının bir kısmının harcamanın yapıldığı destinasyon ülkesinin dışındaki yatırımcı ülkeye veya başka bir ülkeye; yabancı yatırımcı kârları, malzeme, ekipman, sermaye ve tüketim mallarının ithalatı yoluyla dönmesi sızıntı olarak tanımlanır. Döviz kazançlarındaki sızıntılar, ekonomik gücün yetmediği yatırımlar için yabancı yatırımcıları teşvik etmek ülke ekonomisinin döviz kazançlarında sızıntıya yol açmaktadır. Uluslararası kitle turistlerinin yoğun ilgi gösterdiği, sahipliğini büyük ölçüde yabancı yatırımcıların yaptığı zincir otel işletmeleri gibi büyük turistik tesisler, döviz sızıntısına neden olan unsurlar arasında gösterilebilir. Sızıntının azaltılması, devlet gelirlerinin artmasında, küçük ve orta ölçekli yerel üreticilerin turizmin sosyoekonomik fırsatlarından daha fazla yararlanmasında etkili olmakta ve sosyoekonomik kalkınmayı desteklemektedir.
Aşırı Bağımlılık
Turizm kapsamında aşırı bağımlılık, iki açıdan değerlendirilebilir. Ülkelerin genellikle turizm sektörüne ve mevsimsellik gibi belli bir turizm türüne olan aşırı bağımlılıktır. Büyümeyi turizm yoluyla sağlamaya çalışan ülkeler için bu yaklaşımın turizmin kırılgan yapısı ve olumsuz gelişmelere duyarlılığı nedeniyle büyük risk oluşturmaktadır. Covid-19 salgınında tüm dünyada turizm hareketlerinin neredeyse durma noktasına gelmesi bağımlılık riskine önemli bir örnektir.
Fırsat Maliyeti
Başka bir sektöre yatırımdan vazgeçilerek turizme yapılan yatırımların sosyoekonomik faydalarının analiz edilmesi gerekmektedir. Özellikle gelişmekte olan ülkeler açısından oldukça önemli bir konu olan fırsat maliyeti analizinin, kıt kaynakların daha verimli olabilecek alanlar yerine nispeten daha düşük fayda sağlayan turizmde yatırıma dönüştürülmesi, elde edilebilecek verimin feda edilmesinin yanı sıra kıt kaynakların israfına da yol açabilmektedir. Bölgedeki tarım hayvancılık gibi diğer üretim faktörlerinin turizme kayması, zamanla bu üretim faktörlerinin yok olmasına neden olabilmekte ve fırsat maliyetine yol açabilmektedir. Turizm gelirlerinde artış görülmesine rağmen, diğer üretim faktöründeki düşüş nedeniyle mal ve hizmetlerde dış alım yapılmasına ve fırsat maliyetine yol açabileceği söylenebilir.
Enflasyon
Turistik hareketlerdeki artışın turistik harcamaları artırması, bir yandan turizm bölgesinin gelirini artırırken diğer yandan bölgedeki mal ve hizmet fiyatlarında artış turizmde enflasyon etkisi veya enflasyonist baskı meydana getirebilmektedir. Turizmin enflasyonist baskısı çeşitli şekillerde meydana gelebilir. Perakendecilerin satışlarda kâr marjlarını arttırmak istemesi, kiralamalarda yüksek gelir elde etme amacı, bölgeye yatırımların artmasıyla ilişkili olarak arsa ve birincil konut fiyatlarının artması, turistik mal ve hizmet üretimi için harcama giderlerinin gelirden yüksek olması enflasyonist baskıya temel oluşturan unsurlar arasında sıralanabilir.
Turizmin Çevresel Etkileri
İnsan faaliyetleri bir yandan doğal çevreyi etkilerken diğer yandan doğal çevreden etkilenmektedir Turizm genellikle çevresi üzerinde hem olumsuz hem de olumlu etkiler yapmaktadır. Turizmde çevre kavramı sıklıkla destinasyonun doğal ve fiziksel özelliklerine gönderme yapmak için kullanılmaktadır. Doğal çevre, doğal kaynaklar, vahşi yaşam, üretim çevresi ve yapay çevre olmak üzere beş unsur turizm çevresini karakterize eden bileşenlerdir. Bir destinasyona yönelik turistik hareketliliğin artmasıyla, vahşi yaşamı, doğayı ve çevreyi korumaya yönelik önlemlerin artması; milli parklar ve doğa koruma alanlarının oluşturulması; anıt ve tarihi yapıların özgün formlarının korunmasına yönelik yaklaşımların benimsenmeye başlaması turizmin çevre üzerindeki en dikkat çekici olumlu etkileri arasındadır. Turizmin neden olduğu çevresel ve ekolojik hasar şunları kapsamaktadır: Turistik gelişimin büyüklüğü, hızı, turist hacmi, kaynakların kullanım yoğunluğu, çevrenin özellikleri, destinasyon çevresinde uygulanan planlama ve yönetim pratikleri, yerel toplumun çevreye karşı tutumu, turist türleri ve faaliyetleri, turizm gelişiminin fiziksel çevreye uygun bir biçimde gerçekleştirilmesi şeklindedir. Ticari kaygılarla mimari tasarımın destinasyonun fiziksel görünümüne uygun yapılmaması görüntü kirliliğine yol açmakla birlikte kanalizasyon sistemlerinin yetersiz
olması nedeniyle destinasyonun deniz ve göllerinin de kirlenmesine, yol açabilmektedir.
Turizm gelişiminin destinasyonda yasa dışı yapılanmaya, yetersiz atık arıtma sistemleri nedeniyle kaynakların kirlenmesine, yabani hayvanların göç etmesine, gecekondu yerleşimlerinin artmasına neden olmakta ve böylece büyük çevresel sorunları beraberinde getirmektedir.