olmasa bile, kitle turizmi kültürünün başlangıcını ortaya Giriş koyan ve onun ruhunu taşıyan ilk topluluk olarak da
Turizm tarihi; serbest zaman çalışmaları, tarihî coğrafya, görülmektedir. Antik Yunan’da da festivaller, oyun eleştirel edebiyat, antropoloji ve sosyoloji gibi dalları içine yarışmaları ve kâhin ziyaretleri gibi amaçlarla seyahat alan bilimsel yelpazenin ilgi odağı olmuştur. Batı odaklı edildiğine dair kanıtlar bulunmaktadır. MÖ 776’da olduğu şeklinde eleştirilen tarihi akışa göre, Antik Yunan olimpiyat oyunları, Helenistik dünyanın dört bir yanından ve Roma medeniyetlerinde başlayan boş zaman gelen ziyaretçilerin odağı olmuştur. faaliyetleri, Rönesans Dönemi’nde turizmin ortaya çıkması ile devam etmiştir. 17. ve 18. yüzyıllarda spaların Batı toplumlarındaki bu gelişmelerin yanısıra diğer insan ilgi görmesi ve Grand Tur’un düzenlenmesi, bu çağda toplulukları da sofistike uygarlıklar kurmaktaydı. Pasifik turizmi şekillendiren temel olaylar olmuştur. 19. yüzyılda adaları keşfedilmeye ve deniz yoluyla gelenlerin ise Thomas Cook’un kurulması ve seyahatin organize bir yerleşkesi olmaya başlamıştı. Mayalar, Orta Amerika’dan hâl alarak uluslararası bir çehre kazanması ile turizm yeni Meksika’ya doğru yayılıp uygarlık merkezlerini birbirine bir boyut kazanmıştır. 20. yüzyılın ortalarında jet bağlayan yollar inşa ettiler. MÖ 200 ile MS 500 yılları uçakların hızlanması ve charter uçuşlarının konulması ile arasında Çin ve Orta Asya’daki yolcular, bugünün turizm, İngiltere ve Batı Avrupa kökeninden dışa açılmaya Afganistan ve Hindistan’ı gibi Orta Doğu’nun yolcuları ile başlamıştır. Aynı şekilde, seyahat üst sınıf ayrıcalığı iletişim hâlinde olmuşlardır. Bunlar Çin’de ve Akdeniz olmaktan çıkmış ve işçi orta sınıf arasında yayılarak bölgesinde yaşayanların ilk karşılaşmaları olmasa da tamamen kitlesel bir hâl almıştır. milattan sonraki ilk yüzyılda bu toplumların bağlantıları kuvvetlenmiştir. Birbirine 8000 km uzaklıkta olan Kitle Turizminin Tarih Öncesi Konfüçyüsçü akademisyenler ile Romalı senatörleri Daha ilk çağlarda avcılar ve toplayıcılar yerlerinden birbirine bağlayan yollar, patikalar ve deniz güzergâhları yurtlarından ayrılmış ve verimli avlaklar bulup daha iyi bulunmaktaydı ki bu ulaşım ağı İpek Yolu olarak yaşam koşullarına sahip olmak amacıyla geniş bölgeleri bilinmektedir. Bu ağ sayesinde klasik dönemde keşfe çıkmışlardır. İnsanlar, hayvan beslemeye ve bitki gerçekleşen seyahatler, dünya tarihinde bazı önemli yetiştirmeye başlayıp yerleşik hayata geçmiştir. Çeşitli gelişmeler için zemin hazırlamıştır. Bu dönemde, seyahat aletler üretip başka mallarla takas etmişlerdir. eden birçok kişinin temel amacı başta ipek olmak üzere ticarettir. Milattan önce yaklaşık 4000 yılında, Sümerler tarafından paranın icadı ve ticaretin başlaması modern seyahat Orta Çağda Turizm
çağının başlangıcı olarak düşünülmektedir. Sümerler, o Karanlık Çağ olarak da adlandırılan Orta Çağ boyunca dönemde parayı ticari işlemlerde kullanmış ve aynı (Batı Roma İmparatorluğu’nun 476’daki çöküşünden zamanda tekerleği de icat etmiştir. Bu nedenle, 1450’de Modern Çağ’ın başlamasına kadar olan süre) Sümerler’in modern seyahat işletmeciliğinin temellerini yalnızca maceraperest Avrupalılar ve mülküne el konulan attıkları düşünülmektedir. Yaklaşık olarak ilk seyahat kişiler seyahat etmiştir. Bunun temel nedeni ise bu rehberi sayılabileceği belirtilen MÖ 2000 yılına ait dönemde seyahat etmenin tehlikeli olmasıdır. Söz konusu Gılgamış Destanı, Sümer kralının bir tanrının emirleri ile tehlikeler seyahati zevkli bir faaliyet olmaktan çıkarmıştır. çıktığı seyahatleri anlatmaktadır. Seyahat faaliyetlerinin az olmasına neden olan bir diğer
Barış ve turizm amacıyla yapıldığı düşünülen ilk yolculuk, etmen de bu dönemde derebeylerine ve onların MÖ 1480’de Kraliçe Hatşetsup’un Punt ülkesini topraklarına hizmet etmenin feodal sistemin merkezini (Afrika’nın doğu kıyısında olduğuna inanılmaktadır) oluşturmasıdır. Az sayıda olan seyahatler ise Avrupa’dan ziyaretidir. Bu turu anlatan metin ve rölyefler, en nadir başlıyor, deniz ve akarsular yoluyla gerçekleştiriliyordu. sanat eserlerinden biri kabul edilmekte ve Luksor Deir Bu seyahatlerin birçoğu ticaret odaklıydı. Yolların el-Bahri Tapınağı’nın duvarlarını süslemektedir. MÖ kesiştiği noktalarda düzenlenen ticaret fuarlarından bir 2700’lerde, Mısırlılar Nil Vadisi’ndeki taşları kullanarak kısmı her yıl düzenleniyor ve bir aydan uzun sürüyordu. firavunlar için büyük mezarlar inşa etmeye başlamıştır. Hanlar ve konaklama endüstrisi, tüccarlara hizmet etmek İnşa edilen bu piramitler, MÖ 1600’den 1200’e kadar üzere çoğunlukla bu fuarların bulunduğu yolların Yeni Krallık’ta çok sayıda ziyaretçiyi kendine çekmiştir. yakınında kuruluyordu.
Her ne kadar ziyaretçiler dua etseler de asıl ziyaret Orta Çağ’da Batı’yı etkisi altına alan, turizm açısından motivasyonları dinden ziyade merak, eğlence ve satın önemli bir diğer gelişme, kara veba salgınıdır. Bu salgın, alınan hediyeler olmuştur. Avrupa nüfusunun yaklaşık dörtte birinin ölümüyle
Turizmin modern hâlinin başlangıcı Yunan ve Roma sonuçlanmıştır. Salgın daha çok, nüfusun yoğunlaştığı uygarlıklarına aittir. Oldukça iyi ulaşım sistemleri ve büyük şehirlerde görülmüştür. İmkânı olan kişiler, güvenlikleriyle, Yunan ve Romalılar birçok tanrının evi şehirlerden kaçmış, öncelikli olarak taze okyanus havasını olan Atina’ya, Roma’ya ve sanat faaliyetlerinin, spor solumaya deniz kenarlarına inmiştir. Erken dönemde, müsabakalarının gerçekleştirildiği diğer şehirlere seyahat deniz kenarındaki tatil yerleri bu fenomene bir cevap etmiş ve seyahate yeni bir boyut kazandırmışlardır. olarak ortaya çıkmıştır.
Romalılar, keyif almak için seyahat eden ilk topluluk
Karanlık Çağ’ın sonlarına doğru, birçok kişi İngiltere’de söylemek mümkündür. Batılı girişimciler turizmin, geniş masallarıyla ünlü Canterbury’ye ve kuzeybatı çapta yönetilebileceğini ve kâr getirecek şekilde İspanya’daki Santiago de Compostela Katedrali’ne yapılan yapılandırılabileceğini ilk olarak fark etmiş ve turizm hac faaliyetlerine katılmıştır. 1388’den itibaren, endüstrisi için gereken koşulları yaratmışlardır. Çok İngiltere’de Kral II. Richard’ın hacılardan seyahat izni sayıda zenginin ulusal sınırların ötesine hareket etmesini taşımaları istemesi modern pasaportun öncüsü tetikleyen olay ise Rönesans olmuştur. Yeni fikirler, kilise sayılmaktadır. On dördüncü yüzyılda düzenlenen seyahat doktrininden bağımsız, kitaplar yoluyla hızla yayıldı. Bu rehberleri, hacılara içlerinden geçecekleri bölgeler ve durum, felsefi bir değişimi tetikledi. Kilise, güç karşılaşacakları hanlara dair bilgiler sağlamıştır. Yine de kaybetmesine rağmen, Michalangelo, Leonardo da Vinci gezginler hangi sınıftan olursa olsun, evler ve kalelerde ve Raphael gibi ünlü İtalyan sanatçıları destekledi. Bu ağırlanmıştır. Kilise manastırları ve darülacezeler de diğer sanat çalışmaları ise Grand Tur’u tetiklemiştir. konaklama seçenekleri arasındaydı. Söz konusu tesisler; Rönesans Dönemi’nde, keşif ve araştırma amacıyla yeni kıyafetler ya da doktor ve ilaç sağlamak, civarı yurtlarından ayrılan önemli seyyahları, Avrupa’nın göstermek için rehber ayarlamak ya da borç vermek gibi prensleri, soylular, müstakbel devlet adamları, diplomatlar geniş imkânlar sağlamaktaydı. 12 ve 14. yy. arasında ve zengin vatandaşların oğulları izliyordu artık. Bunlara, kiliseler ayrıca katedral inşa etme programı başlattı. Bu yaverler, hizmetkârlar ve arabacılar eşlik ediyordu. hareketle birlikte, bu dönemde bugün de Avrupa’da Gelecekteki mesleklerine hazırlık olsun diye, “geleneksel seyahat ürünü olan Notre Dame, Chartres, Le Mans gibi bir Avrupa kültürü turu atmaya” gönderiliyorlardı. Tarihi büyük katedraller inşa edildi. kayıtlar, o dönemdeki İngiliz aristokrasisinin seyahat Orta Çağ’da bu gelişmelerin yanı sıra bazı bilimsel, üstündeki etkilerine de dikkat çekmektedir. I. Elizabeth, teknolojik ve ruhani değişimler de ortaya çıkmıştır. 571’de sarayda çalışmak isteyen gençleri Avrupa ana karasına Hz. Muhammed (S.A.V.) Mekke’de dünyaya gelmiştir. giderek klasik kültür üzerinde çalışmaya teşvik etti. Üst Kuran’ın yazılması ve Mekke’ye dönüş, günümüzde hâlâ sınıf mensupları da bu uygulamayı kopyaladı. Rönesans’la devam eden güçlü dinî hareketlilik ile sonuçlanmıştır. başlayan bu üst sınıf seyahatler, İtalya’nın ötesine geçerek Milyonlarca hacı her yıl Mekke’yi ziyaret Batı Avrupa’yı da dolaştığı için Grand Tur olarak etmektedir. Müslüman gezginler ise Orta Çağ’ın anılmaya başlandı. Grand Tur, seyahate eğitim temasının ilerleyen yıllarında, yol bağlantılarından en çok eklenebileceğini göstererek ona yeni bir boyut faydalanan gezginler olmuştur. Tüm gezginlerin içinde en kazandırmıştır. Orta Çağ’daki temel seyahat nedenleri önemlisi olarak gösterilen İbn Battuta, Orta Doğu ve ticaret ve hac faaliyetleri iken burada odak, kültürel Orta Asya’daki yol ve han ağlarından, Moğol zenginleşmeye kaymıştır. Tura katılanlara mentor ya da egemenliğinin sağladığı durağanlıktan ve Akdeniz, Afrika koruyucu eşlik ederdi. Sadece sanat, edebiyat, müzik ve ve Asya’ya dağılmış ticari merkezlerin zenginliğinden diğer kültür ögelerini gözlemlemeleri değil, aynı zamanda, faydalanmıştır. İbn Battuta, 1325 yılında Mekke’ye eve döndüklerinde edindikleri bilgiden de faydalanmaları hacca çıkmıştır. İbn Battuta aynı zamanda Hindistan, bekleniyordu. Çin, Kuzey Afrika, Mısır, Filistin, Suriye ve Pers Belirlenen güzergâhlar genç beyleri, Batı ve Güney topraklarını dolaşmıştır. İbn Battuta arkasında İslam Avrupa’da dolaştırıyor, Marsilya’dan İtalya’nın batı dünyasının en önemli eserlerinden birini (Rıhle) sahillerine, Roma ve Napoli üzerinden kuzeye, Venedik’e bırakmıştır. Müslüman bir medeniyet olan Abbasilerde ise götürüyordu. Beyleri vardıkları yerlerde rehberler 750 ve 1258 yılları arasında, hükûmetin emperyalist karşılıyordu. Çok geçmeden, turizmin bu ilk biçimiyle bağlantılarının gerektirdiği seyahatler yaygın olarak geçinen bir dizi sektör ortaya çıktı. Yolcular, gümrük görülmekteydi. Diplomatların görevleri ile resmî ve özel barakasının olduğu kent kapısından geçip de tozlu yol yazışmaların taşınması uzun yolculukları gerektirmiştir. giysilerini değiştirir değiştirmez, daha yol yorgunluğunu Aynı yıllarda, en çok seyahat edenler ise tüccarlar ve bile atamadan, kâr peşinde koşan birtakım kişilerin hacılardı. Müslüman hacılar uzun yolculuklar yapmış ve ziyaretine maruz kalıyorlardı. Avrupa’nın birçok büyük arkalarında, tüccarların üstü kapalı şekilde kaleme aldığı şehrinde, Grand Tur konuklarına yönelik oteller ve yazılardan farklı zenginlikte yazılar bırakmışlardır. Selçuk hizmetler gelişmiştir. Türklerinde yönetim kademelerinden birinde bulunan Nâsır-ı Hüsrev’in kaleme aldığı Safarnāmé Müslüman hac Endüstri Devriminin ürünleri, turizmin çehresini sonsuza deneyiminin ilk kaydıdır. kadar değiştirmiş ve günümüzde “kitle turizmi” olarak bilinen turizm çeşidini ortaya çıkarmıştır. Bu dönemde, Modern Çağda Turizm buhar sistemi icat edildi ve deniz taşımacılığında Modern turizm, önceki şekli ile kıyaslandığında bambaşka kullanılmaya başlandı. Buharlı lokomotif sisteminin bir hâle bürünmemiştir. Bir diğer deyişle, modern turizm, icadını takiben ise ilk demir yolu inşa edildi. önceki turizm şekillerinden yalnızca belirli bir derecede Endüstrileşmiş şehirler birbirine bağlandı. Demir yolu farklılık göstermektedir. Turistlerin geçmiş ve şimdiki taşımacılığından aile seyahati gibi sebeplerle faydalanılsa zamandaki motivasyonları arasında keskin ayrımlar ya da bile, bu taşımacılık dinlence seyahati için kullanılmıyordu. seyahat şekilleri arasında belirgin farklar bulunmaz. Thomas Cook 1840’ta, demir yollarından toplantı Modern öncesi zamanla kıyaslandığında turizmin oldukça organize bir hâl aldığı ve rasyonel bir yapıya büründüğünü
katılımlarına yönelik faydalanılması fikrini üretti. Cook aynı zamanda, düşürülmüş fiyatlar sunarak seyahat makbuzları düzenledi ve paket turlar oluşturdu.
Aynı dönemde, Henry Ford, yürüyen bantlı üretim sistemiyle arabayı seri üretime geçirerek düşük fiyatlara mal etmeyi başarmıştır. Bu durum, işçilerin de araba sahibi olabilmesiyle sonuçlanmıştır. Model T’nin kitlesel üretimi milyonlarca insana bireysel seyahat özgürlüğünün kapılarını açmıştır.
Romantizm ve Turizm
Romantizmin hedefi ötekinin ve bayağı ya da kaba olarak görülen günlük yaşam dünyasından farklı bir hâlin arayışıdır. Bu yaklaşım, bireyleri, kendilerinden kültürel ve fiziksel bakımdan farklı olan toplumları ve gerçek ile hayali olanı aramaya teşvik etmiştir. Romantizm, kendinden birkaç yüzyıl önce ortaya çıkan Rönesans gibi, bireylerin öznelliğinin yeniden inşa edilmesine yardım etmiş, bir insanın nasıl ya da ne hissedeceğini belirlemiştir. Ancak eğitimli ve aristokrat kesimle sınırlı kalan Rönesans’tan farklı olarak romantizm farklı toplumsal sınıflara ve eğitime sahip bireyleri etkilemeyi başarmıştır. Romantizmin hayranları, Endüstri Devrimi süresince orta sınıftan daha geniş kitlelere yayılmış, 18. ve 19. yüzyıl kitle turizminin ilk kuşağını yaratmıştır.
Romantizm bakış açısıyla, 19 yüzyılın başlarında, son derece düzenli ve kurallara bağlı bir serbest zaman aktivitesi olan termal spa’ların izleyen dönemlerdeki dönüşümü anlaşılabilir. Dinlenme tesisleri odaklı bu tatil anlayışı, sonunda İngiliz işçi sınıfının deniz kenarındaki kitlesel tatiline geçiş yapmıştır. Romantikler, bazı eski yapı, alan ve kültürlerin, insan mükemmelliğine bir örnek temsil ettikleri için ziyaret edilmesi gerektiği fikrini savunuyordu. Kültürel miras olarak gördükleri zenginliklerini öğrenmek, taklit etmek ve örnek almak istiyorlardı.