• Bir işi en iyi şekilde yapmak için günlük üretimi Giriş en yüksek ortalama düzeye çıkaran yöntem
Başta sosyoloji olmak üzere birçok sosyal bilim çok kullanılmalıdır. sayıda önemli kavramı ekonomistlerden ödünç almıştır. • İşçiler, her iki el hareketlerini anında doğal Özellikle Karl Marks’ın çalışmalarının önemli bir kısmı, olarak yapabilir duruma gelmelidir. insanın toplumsal davranışını ekonomiye dayandırır. • İşçi, yapacağı işi en iyi ve hızlı şekilde yapılması Kısaca ifade etmek gerekirse ekonomi, toplumda malların konusunda özendirilmelidir. ve hizmetlerin sistematik bir biçimde üretim, tüketim ve • İşçinin performansı ile ücreti arasında yakın ilişki dağıtımı ile ilgilenir. olmalıdır. Fazla çalışan işçiye ek prim verilerek
Ekonomik Düzenin Sosyolojik Analizi motivasyon sağlanmalıdır.
Ekonomi, mallar ile hizmetlerin, üretimi, dağıtımı ve Hem sosyalist hem de kapitalist sistemlerde, insan doğası tüketimini örgütleyen sosyal bir kurumdur. Sosyolojide, gereği tembel olduğu, iş yapmak istemediği ekonomik düzenin farklı yönlerine odaklanan ve öngörülmektedir. Bu sistemler, iş verimliliğinin Taylor’un toplumsal hayatın farklı yönlerini anlamamıza yardımcı bilimsel yönetim anlayışının temelini oluşturan bilimsel olan üç farklı yaklaşım vardır: yönetim tesisi, uyum, iş birliği ve maksimum üretim ile artacağını savunmaktadır. Taylor’un bu görüşleri Fonksiyonalist Perspektif sendikalar tarafından büyük tepkiler almasına rağmen Toplumsal istikrarın devamlılığıyla ilgilenirler. Bu istikrar 1930 yılında gelişmiş ülkelerin tümünü sarmış ve hem şu 3 fonksiyonun yerine getirilmesiyle sağlanabilir: işveren hem de işçi açısından verimlilik patlaması
• Malların ve hizmetlerin dağıtımı: Kapitalizm yaşanmıştır. Proleterya olarak anılan işçi sınıfı, orta sınıf malların ve hizmetlerin dağıtımı ve üretimin haline gelmiştir. Daha sonraki yıllarda bu ilkelerle teşvikini en iyi şekilde sağlar. işçilerin sadece maddi unsurlarla motive edildiği • Gücün ve zenginliğin üretimi: Ekonomi ve siyasal anlayışının yanlış olduğu fark edilmiş ve endüstri kurumlar arasında toplumun kaynaklarının sosyolojisinde “insan ilişkileri” olarak anılan bir teori yönlendirilmesinde etkili olan sıkı bir ilişki vardır. ortaya atılmıştır.
• Yenilik: Kapitalist toplumlar yenilikçi Douglas McGroger “insan ilişkileri ekolünün” temel olduklarından değişen düzene aha çabuk ayak varsayımlarına göre; uydururlar. • İnsan doğuştan işten nefret etmez, iş bir doyum Çatışma Kuramı kaynağı olduğu sürece işçi işini severek yapar.
İstikrar; üretim ve tüketim arasındaki dengeye verilen • Dışardan denetim ve ceza işin yapılması için tek isimdir. Fonksiyonalist yaklaşımın aksine, çatışma yol değildir, işçiler kendi kendilerini yönetme ve kuramları ekonomik düzenin istikrarsızlığını savunur. denetleme yollarını kullanırlar. Çatışmacı yaklaşımcılar, kapitalizmin kendisinin bir • Ödüllerin en önemlisi benliğin doyurulmasıdır. çelişki olduğunu belirterek uzun vadede kendi kendisini • Sorumluluktan kaçınma, hırs yoksunluğu, yok edeceğini iddia ederler. güvenliğe aşırı önem verme gibi özellikler doğuştan gelen özellikler değildir, sonradan Sembolik Etkileşim Yaklaşımı edinilir. Bu yaklaşım bireyler, gruplar ve ekonomi arasındaki • Örgütsel sorun çözümünde insanlar gerekli etkileşimi konu edinir. Birçok sembolik etkileşimci; donanıma sahiptirler. informel ve formel sosyalleşme araçları ile çalışma ve • Çağdaş endüstri toplumunda insanların kariyer sosyalleşmesi ile ilgilenir. Rol model olan aileler yeteneklerinin yüzde yüzü kullanılamamaktadır. ve arkadaşlar informel sosyalleşme aracı olarak gösterilirken; aile, arkadaş çevresi, medya, okul, iş çevresi Fordizm: Kitle Üretimi ise formel mesleki sosyalleşme aracı olarak gösterilebilir. Henry Ford; Taylor’un bilimsel yönetim anlayışını
uygulamış ve Fordist üretim modelinin kurucusu olmuştur. Endüstri Toplumunda İşin Örgütlenmesi Böylece sipariş usulü üretimden kitle halinde seri Bilimsel Yönetim Anlayışı ve İnsan İlişkileri Okulu üretimine geçilmiştir. Bu yeni üretim şeklinde her işçinin
Taylor, önce işin analizini sonra mühendisliğini yaparak yapacağı iş tanımlanmıştır. İşçi kendi işi dışında başka bir bilgiyi işin incelenmesine uygulamıştır. Taylor, yaşadığı işle ilgilenmemekte, yaptığı işin dışında görüş dönemin büyük sorunlarından olan işçi ve işveren bildirememektedir. Montajcı sadece montaj işinde, çatışmalarını verimliliği arttırarak çözüme kavuşacağını mühendis hangi konuda uzmansa motor, gövde veya belirtmektedir. Özellikle insanların istihdamına ilişkin elektrik gibi sadece o alanlarda yer almaktadır. Benzer sorunları irdeleyerek, bu sorunların çözümlerine ilişkin şekilde, iş makineleri de kitle üretimine uygun olarak faaliyetler geliştirmiştir. Bu çözümler şunlardır: üretilmiştir. Makineler niteliksiz işçilerin kullanabileceği şekilde tasarlanmış ve her işçiye, yerine yenisini kolaylıkla getirilebilecek iş tanımları verilmiştir. Endüstri
toplumuna yön veren Fordist üretim şekli ile fabrikalar • Kaliteden taviz verilemez. endüstri toplumunun kalbi olmuştur ve bu kapsamda • Bir üründen diğerine hızla değişim sağlanır. yetiştirilen işçilere kitle üretimin gerektirdikleri • Üretim sürecinde becerikli elemanlar vardır. öğretilmiştir. 20. yüzyılda sosyo-kültürel unsurların varlığı • Eğitime gerekli şekilde önem verilir. ile sürdürülebilen kitle üretimi 70’lerden sonra • İyi eğitimli işçileri elde tutmaya önem verilir. “bireysellik” olgusunun ortaya çıkmasıyla zayıflamıştır. • Ücret, şirketin ve bireyin performansına göre
Fordizmin Krizi kısmen değişir. 1970’li yıllarda dünyada yaşanan genel ekonomik kriz ile • Statü, engelleri azaltır. birlikte kitle üretiminde de kriz yaşanmıştır. Piyasalardaki • Yüksek bağlılığa dayalı iş uygulamaları vardır.
genel istikrarsızlık, küçük ve orta ölçekli firmaların Sürekli iyileştirmenin esas olduğu esnek üretim modelinde rekabete katılması, daha çok seçeneğe sahip nazlı tüketici fazla yükler kaldırılarak verimlilik arttırılmaya çalışılmıştır. ve artan stok kriz ortamının kızışmasının Yeni çalışma düzeninde başarıya farklı yollarla gidilebilir. nedenlerindendir. Petrol fiyatlarının artışı ile eski endüstri toplumuna son nokta konulmuştur. Post Endüstriyel Çağın İşleri ve Örgütleri
Enformasyon toplumunda artık para eden beden işçiliği Post-Endüstriyel Çağda İşin Örgütlenmesi değil bilgidir. Bu sebeple hizmet, bilgi ve enformasyonu
Standartlaşmanın Sonu içeren üretim söz konusu olmuştur. Yeni toplum merkezi Piyasaların kitle üretimine doyması, ucuzlayan ve imalattan bilgiye kaymıştır. Tarım toplumundan endüstri yaygınlaşan teknoloji, daha iyiye ve ucuza ulaşan bilinçli toplumuna geçişle imalat yok olmamıştır; ancak hem tüketici ve artan rekabet ortamı sebebiyle 1970’lerden istihdam hem de toplam hasıla açısından gerilemiştir. sonra işletmeler yenilenme yoluna girmiştir. Bireylerin Endüstriyel toplumdan enformasyon toplumuna geçerken yabancılaşmasına yol açan ve aşırı iş bölümü gerektiren de endüstriyel üretim gerilese de yok olmamıştır. Yeni kitle üretimi aydınlardan da tepkiler almıştır. Japonya’nın teknolojilerinin geliştirilmesiyle hiyerarşik yapılar mikro elektronik alanında yaptığı atılımların öncülüğünde, dağılarak iş dünyasının her yerinde her zaman yapılabilir işletmeler daha mobil örgütlenme biçimine yönelmişlerdir. hale gelmiştir. Yaratıcılığın son derece önem kazandığı Firmalar bürokratik formaliteleri en aza indirip, kitle üretim biçiminde, bilgi akışı ve paylaşımı hayati üretimi anlayışı yerine küçük ve orta ölçekli esnek üretim konulardan birisi olacaktır. Dolayısıyla, işletmeler için anlayışını ön plana çıkaran örgütlenme yoluna eğitim, küresel rekabet açısından önem kazanacaktır. Artık gitmişlerdir. 1970’lerdeki petrol krizi aynı zamanda eski örgütlerde bilginin tepede bulunan bir kişi tarafından endüstri toplumunun da krizi anlamına gelmektedir. Bu bireysel öğrenilmesi yetmemektedir. tarihten sonra, ürünlerin yaşam süreleri kısalmış, hizmet sektöründe patlama yaşanmış ve enformasyon teknolojisi İşletmelerin sürekli devinen ortamda ayakta kalabilmesi alanında gelişmeler başlamıştır. için, bilginin tüm seviyeler tarafından tam kapasite ile öğrenilmesi yükümlülüğü zorunluluk haline gelecektir. İşin Yeniden Örgütlenmesi: Esnek ya da Yalın Üretimi İleri düzeyde endüstrileşen ülkelerin gelecekte sadece
Kitle üretimindeki krizin ardından işin örgütlenmesi bilgi üreteceği üretim işini şu anda gelişmekte olan noktasında yeni arayışlar başlamıştır. Örgütsüz kapitalizm ülkelere devredeceği senaryoları kurulmaktadır. olarak adlandırılan üretim biçimi ortaya çıkmıştır. Esnek Enformasyon toplumuna geçiş ile eskiden süs olan bilgi üretim olarak da adlandırılan bu yapıda işgücünün niteliği artık zorunluluk haline gelmiştir. ve sendikaların fonksiyonları köklü bir değişime uğramıştır. Bir malın üretiminde en kaliteliyi en ucuza 70’li yıllarda üreticilikten çıkıp tüketime yönelen aile üretme endişesi ile enformasyon toplumunun uluslararası yapısıyla Amerika’da bilgi işlerinde bir patlama rekabeti önem kazanmıştır. Japonya’da ortaya çıkan bu yaşanmıştır. 80’li yıllarda Amerika’da geleneksel üretim yeni üretim biçimiyle sanayileşmiş ülkeler üretim yapan endüstrilerin kriz yaşadığı görülmektedir. Artık biçimlerini tekrar gözden geçirmek zorunda kalmışlardır. katı, bürokratik Weberyen ve Taylorist görüş bu yeni Japonya’da üretim yapan Toyota firmasının üretim enformasyon toplumunda işlememektedir. Yaratıcılığı biçiminden esinlenilerek adlandırılan Toyotaizm anlayışı teşvik eden, standartlaşmış kitle üretimini empoze ile ürün farklılaşmasının arttırılması yoluna gidildiği etmeyen, emirlerin hep yukarıdan verilmediği, çalışanların görülmektedir. Bilgisayarların ortaya çıkmasıyla da da fikirlerinin alındığı üretim biçimi enformasyon standart üretim mantığı çerçevesinde tasarlanan toplumunun en önemli karakteristiğini oluşturmuştur. makinelerin yerini, yeni üretim biçimine uygun, esnek Bilgi üretimi, bireysel sorumlulukların daha fazla olduğu, makineler almıştır. Çalışan bireylerin makineyle ilişkisi bilgiyi üretenin yaratıcılığının ön plana çıktığı, çalışanların değişmiştir. Japonların kültüründen gelen yaptıkları işi karar sürecine katıldığı bir anlayışa dayanmaktadır.
layığı ile yerine getirme özellikleri yeni üretim biçimine de uymaktadır. Esnek ya da yalın olarak isimlendirilen bu yeni üretim biçiminin özellikleri aşağıdaki gibidir:
• Stok fazlalığı kaldırılır.
Modernist ve Postmodernist örgütler karşılaştırılırsa;
Modernist Örgüt Postmodernist Örgüt Bürokratik Demokratik Hiyerarşik Piyasa Koordinasyon odaklı Kontrol odaklı Yetki veren Yetki devreden Uzmanlaşan Yayılan
gibi özelliklerinin olduğunu görmekteyiz.
Üçüncü Sektör
Enformasyon toplumunun sosyal yapısını, kendi istekleri ile katılan gönüllü kuruluşlar, başka bir deyişle, üçüncü sektör oluşturmaktadır. Kar amacı gütmeyen bu kuruluşlar, işinde yeterince yetki ve mücadele fırsatı bulamayan çalışanların, saygı görme, ait olma, kendini gerçekleştirme gibi arzularını tatmin ederek enformasyon toplumuna katkı sağlamaktadır.
Çalışmanın Geleceği
“Çalışma” kelimesinin diğer dillerde sözcük anlamına ve kökenine bakıldığında sıkıntı, yorgunluk, acı, ızdırap ya da işkence aleti olarak kullanıldığı görülmektedir. Geçmişte kölelere özgü bir iş olan çalışma, modern çağ ile birlikte toplumsal merkezde yer edinmiştir. Pre-endüstriyel toplumlarda atadan kalma doğal ve sezgisel bir beceri olan çalışma, sanayileşmenin başlangıç yıllarında işçilerin tam gün çalışma isteği ile fabrikaların çökmesine yol açmıştır. İnsanlığın son 300 yılı endüstriyel toplumdan çalışma toplumuna yol almıştır. Çalışma, insanlara maddi ihtiyaçların karşılanması ya da zenginlik yaratmanın dışında kimlik kazandırmıştır. Bu yeni düzende çalışanlar işlerini evden yürütebilecek, kendi şirketinin hem ortağı hem de çalışanı olabilecektir. Bu gelişmeler ücretli çalışmanın sonunun geldiği konusundaki endişeleri arttırmaktadır. Çalışmanın sonunun geleceği görüşleri ortaya atılsa da, bazıları tarafından çalışma dünyasının değiştiği görüşü öne sürülmektedir. Değişen yeni düzen, çalışanların sürekli yenilenerek daha vasıflı olmaları gereksinimini ortaya çıkarmaktadır.