SMY209U-SOSYAL MEDYA ARAÇLARI
Ünite 2: Sosyal Medya Okuryazarlığı
Giriş
Okuryazarlık; “harfleri ve sembolleri okuyabilme ve yazabilme durumu” olarak tanımlanır.
Toplumsal ve teknolojik gelişmeler; geleneksel okuryazarlığın önce görsel-işitsel ağırlıklı okuryazarlığa ardından da dijital okuryazarlığa dönüşmesine sebep olmuştur.
Sosyal medya okuryazarlığı; medya okuryazarlığının gerektirdiği medya metinlerini anlamlandırabilme, analiz edebilme ve eleştirel bakabilme becerilerinin yanı sıra dijital okuryazarlığın teknik bağlamda sağladığı yeterliliklere sahip olmayı gerektirmektedir.
Sosyal Medya ve Okuryazarlık
Sosyal medya platformları Web 2.0 dönemiyle oluşmuş, kısa sürede tüm dünyada yüksek oranlarda kullanıma ulaşmıştır.
Sosyal ağlar, kullanıcılarının güvenliğini sağlama noktasında yeterli gereksinimlere sahip olmadığından bireylerin sosyal medya okuryazarı olması gerekmektedir.
Sosyal medya okuryazarlığı, “sosyal medya platformlarını teknik bağlamda kullanmayı bilmenin ve sosyal ağ kaynaklı risklere karşı gerekli önlemleri almanın yanı sıra çevrimiçi bilginin bilinçli bir biçimde üretilmesi, işlenmesi ve paylaşılması ile sosyal ağlarda yer alan mesajları sorgulama, analiz edebilme ve değerlendirebilme yeteneği ve becerisi” olarak tanımlanabilir.
Sosyal Medya Okuryazarlığının Önemi
Bireylerin sosyal medya okuryazarı olması, dijital uçurumun kapanmasına yardımcı olabilir; dijital göçmenlere dijital yerlilerin becerilerini kazandırabilir.
Birey, sosyal medya platformlarının kullanım amaçlarını bilmeli, hedef kitlesini iyi belirlemeli, içerik üretmek için gerekli bilgi ve beceri altyapısına sahip olmalı, içeriklerinin nitelikli olmasının yanı sıra hukuk kurallarına uygun olmasına dikkat etmelidir.
Sosyal Medya Okuryazarlığı ve Alt Boyutları
Sosyal medya okuryazarlığı temelde üç boyuttan meydana gelmektedir. Bireyin okuryazar olabilme becerisine uzanan bu üç basamak; erişim, yeterlilik ve kullanım olarak sıralanabilir.
• Erişim; sosyal ağlara bağlanacak cihazlara sahip olmak ve sosyal medya platformlarına giriş yapabilmektir. • Yeterlilik, bireyin sosyal ağları kullanabilme becerisidir. • Kullanım ise bireyin sosyal medya uygulamalarını neden, nasıl ve nerede kullandığıyla ilgilidir.
Sosyal Medya Okuryazarlığının Temel Yeterlilikleri
Hobbs’a göre, dijital okuryazarlık ile medya okuryazarlığının beş temel yeterliliği bulunmaktadır:
• Erişim • Analiz ve değerlendirme • Üretim • Yansıtma • Eylem
Sosyal Medya ve Üretüketici (Prosumer) Kavramı
Web 2.0 teknolojisine geçişle birlikte kullanıcılar tüketimin yanında üretme imkanı da elde etmişlerdir.
1980 yılında Alvin Toffler’ın yarattığı prosumer kavramı; producer (üretici) ve consumer (tüketici) kavramlarının birleşmesinden oluşur.
Üre-tüketiciler, sosyal medya platformlarında içerik oluşturabilir, başka içeriklere katkı sağlayabilir ve etkileşim kurabilir, böylece sosyal medyaya ve geleneksel medyaya yön verebilirler.
Üre-Tüketici Kavramıyla Birlikte Ortaya Çıkan Problemler
Günümüzde internetteki ve sosyal medya platformlarındaki en büyük problem yanlış bilgi kirliliğidir. Üretilen bilgilerin kontrole tabi tutulmadan paylaşılabilmesi, çok hızlı biçimde yayılması dezenformasyon ve misenformasyon şeklinde sorunlar yaratmaktadır.
Dezenformasyon; “kasıtlı biçimde oluşturulmuş, olmayan bir durumu varmış gibi gösteren, bir kişiye, kuruma ya da bir duruma zarar vermek amacıyla gerçekleştirilen bilgi üretimleri” olarak tanımlanabilir.
Misenformasyon ise “bireyin, çeşitli amaçlarla kasıtlı biçimde oluşturulmuş dezenformasyon içeren mesajları herhangi bir kasıt olmadan, çoğunlukla bilinçsiz bir biçimde sosyal medya platformları aracılığıyla paylaşması, yanlış/yalan bilginin yayılmasına katkı sağlaması” olarak tanımlanabilir.
İçinde bulunduğumuz çağ ise post-truth (hakikatötesi) olarak görülür; bu da “hakikat ile yalan arasındaki sınırların bulanıklaştığı, duyguların ve inançların gerçeklerden daha çok itibar gördüğü bir dönem” olarak ifade edilir.
Sosyal Medyada Doğru Bilgiye Ulaşma Yolları
Bunun ilk adımı, bireyin sosyal medya okuryazarı olmasıdır. Ayrıca bireyin teyit kültürüne sahip olması içeriklerin yalan/yanlış olup olmadığını değerlendirmesini sağlar. Bireyler teyit için akıl süzgecinden geçirmeyi, güvenilir bilgi kaynaklarından kontrol etmeyi ve doğrulama platformlarını kullanabilir.
Sosyal Medya Kaynaklı Riskler ve Korunma Yolları
Sosyal medya kaynaklı riskler; bireylerde fiziksel, sosyal ve psikolojik problemlere yol açan riskler ile sosyal medya bağımlılığı, siber zorbalık, sosyal medyada çocuk istismarı başlıkları altında ve sosyal medyada karşılaşılabilecek dijital güvenlik tehditleri bağlamında değerlendirmek mümkündür.
Sosyal Medya Kaynaklı Fiziksel, Psikolojik ve Sosyal Problemler
Kas ve iskelet problemleri, çeşitli göz rahatsızlıkları, yeme bozuklukları ve obezite, uyku problemleri, depresyon, netlessfobi, pubbing, nomofobi, photolurking, telebaskı, hayalet titreşim sendromu, stalking, gelişmeleri kaçırma korkusu, karpal tünel sendromu, nintendinitis, sosyal çevre problemleri, mesleki ve akademik başarıda düşüş vb. pek çok problem sosyal medya kaynaklı problemlerdendir.
Sosyal Medya Kaynaklı Problemlerden Korunmaya Yönelik Öneriler
Sosyal medya kaynaklı problemlerden kaçınmaya yönelik bazı öneriler şu şekilde sıralanabilir:
• Bireyin sosyal medya okuryazarı olması • Dijital cihazların uzun süre kullanılmaması veya hareketsiz kalınmaması • Uyku saatlerinde ya da uyumadan hemen önce sosyal medyanın kullanılmaması • Bireyin sosyal medya platformlarında karşılaştığı içeriklerin gerçek hayatı yansıtmadığını bilmesi • Bireyin arkadaşlarıyla iletişim kurmak ya da vakit geçirmek için yüz yüze ortamları tercih etmesi
Sosyal Medya Bağımlılığı
Sosyal medya bağımlılığı, “sosyal medya platformlarını aşırı zaman geçirerek günlük rutinlerini aksatacak, hayati görevlerini erteleyecek, bireylerarası iletişimini durduracak derecede ve sosyal aktivitelerini engelleyecek ölçüde kullanma ile sosyal ağlara sürekli bağlı kalmak için yoğun bir istek duyma hâli” olarak tanımlanmaktadır.
Sosyal medya bağımlılığı birey üzerinde ciddi psikolojik ve fiziksel zararlara yol açmaktadır hatta intihar etme eğilimini artırmaktadır.
Sosyal Medya Bağımlılığından Korunmaya Yönelik Öneriler
Sosyal medya bağımlılığına karşı öneriler şöyledir:
• Sosyal ağlarda geçirilen zamana sınırlama getirmeli • Sosyal medya platformlarında vakit geçirilmediğinde dijital cihaz/bildirimler kapatılmalı • Sosyal ağların zararları hakkında bilgi edinmeli • Tıbbi tedavi için uzmanlara başvurmalı
Siber Zorbalık
Dijital platformlar üzerinden bireyin karşıdaki kişiye zarar vermek için bilinçli şekilde gerçekleştirdiği olumsuz davranışlardır. Mahrem verilerin üçüncü kişilerle paylaşılması, sahte hesap ile taklit edilmesi, bireyi küçük düşürecek paylaşımlarda bulunmak, bireyin sosyal ağ parolalarının ele geçirilerek şantaja uğratılması gibi davranışlar örnek olarak verilebilir.
Siber Zorbalığa Karşı Alınabilecek Önlemler Nelerdir?
• Birey sosyal medya okuryazarı olmalı • Gerçek hayatta tanınmayan kişilerle sosyal ağlar aracılığıyla iletişim kurulmamalı
• Sosyal ağ hesaplarına ait parolalar sıklıkla değiştirilmeli • Ebeveynler çocuklarıyla siber zorbalık üzerine konuşmalı
Genellikle anonim hesaplar üzerinden yapılan siber zorbalık konusunda hem yapanlar hem de maruz kalınanlar tarafından siber zorbanın yakalanmayacağı algısı oluşturmaktadır.
Siber zorbalık 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’na göre suç sayılmakta, hapis cezası yaptırımı bulunmaktadır.
Sosyal Medyada Çocuk İstismarı
UNICEF’e göre “isteyerek ve kasten çocuğa zarar verilmesi eylemi” olarak tanımlanan çocuk istismarı, beş tür altında sunulmaktadır: fiziksel istismar, cinsel istismar, duygusal istismar, ekonomik istismar ve ihmal.
Çocuğa ait mahrem görüntüler paylaşmak, çocuğu müstehcenliğe tanık etmek, çocukla müstehcen içerikli konuşmalar yapmak, çocuğu tehdit ve şantaja maruz bırakarak özel görüntülerini paylaşmasını istemek, sosyal medya platformlarında en sık rastlanan eylemlerdir.
“Cyber grooming” şeklindeki davranış, bir yetişkinin kimliğini gizleyip kendini çocuk olarak tanıtması ve sosyal ağlar aracılığıyla tanıştığı çocukların güvenini kazanma yoluyla onları istismar etmesidir.
Ebeveynlerin çocuklarına ait fotoğraf ve videoları bilinçsizce paylaşmasıyla “sharenting” olarak adlandırılan durum oluşmaktadır. Ayrıca çocukların görüntülerini paylaşarak ekonomik kazanç elde etmek ekonomik istismar olarak ifade edilir.
Çocuğunu maddi kazanç kapısı olarak gören ebeveynin çocuğunu temel gereksinimlerinden yoksun bırakması ise ihmaldir.
Sosyal Medyada Çocuk İstismarına Karşı Ebeveynlere Yönelik Öneriler
Ebeveynler çocuğunun mahremiyetini korumalıdır. Çocukların sosyal ağ kullanımları takip edilmelidir. Çocuklarla sosyal ağlardaki tehlikeler konusunda konuşulmalıdır.
Sosyal Medyada Dijital Güvenlik Tehditleri ve Alınabilecek Önlemler
Dijital güvenlik, kullanıcıların dijital ortamlardaki bilgi güvenliğinin sağlanması olarak tanımlanabilir.
Sosyal medya okuryazarı olmak, bireyi dijital güvenlik tehditlerine karşı büyük ölçüde korumaktadır.
Dijital cihazların güvenliği antivürüs uygulamaları ile ortak bilgisayarlardan kaçınmakla sağlanabilir.
Sosyal medyada dijital güvenlik konusunda bazı önlemler alınabilir.
Güçlü parolalar kullanılmalı; parolalar kişisel olarak saklanmalı; iki faktörlü kimlik doğrulaması kullanılmalı;
güvenilir olmayan sayfalardan çevrimiçi alışveriş yapılmamalı; çevrimiçi alışverişlerde sanal kart, sanal limit ve “3D Secure” seçenekleri kullanılmalı; tanınmayan kişilerle iletişim kurulmamalı ve onlardan gelen bağlantılara tıklamamalıdır.
Sosyal Medya Okuryazarı Birey Nasıl Olmalıdır?
Sosyal medya okuryazarı bireyin özellikleri şu şekilde sıralanabilir:
• Sosyal medya platformlarına kendi becerileri ile erişebilmek • Sosyal ağlarda verimli ve kaliteli zaman geçirmek • Sosyal medya platformlarına kayıt olurken üyelik sözleşmelerini ayrıntılarıyla okuyarak hareket etmek • Sosyal medya platformunun hangi amaca hizmet ettiğini bilmek • Sosyal ağların olumlu özelliklerini kendisine ve çevresine maksimum fayda sağlayacak şekilde kullanmayı bilmek • Sosyal ağların doğru ve etkin kullanılmadığında zararlı olduğu bilmek • Sosyal medya platformlarının dezenformasyona açık ortamlar olduğunu bilmek • Sosyal ağlarda karşılaşılan içerikleri eleştirel biçimde analiz edebilmek • Bireyi hıza sürükleyen sosyal medya platformlarına karşı “yavaşlama hareketine” katılmak • Gerçek ve sanal dünya arasındaki farkın bilincinde olmak • Kendisinin ve çevresinin dijital güvenliğini sağlamak • Dijital cihazlarının ve sosyal medya hesaplarının güvenliğini nasıl sağlayacağını bilmek • Dijital ortamlardaki görev, hak ve sorumluluklarının bilinciyle hareket etmek • Sosyal ağları sadece tüketmek için değil aynı zamanda bilgiyi ve teknolojiyi üretmek için de kullanmak • Diğer kullanıcıların hak ve özgürlüklerini ihlal etmemek, siber zorbalık yapmamak ve dijital nefret söylemi gerçekleştirmemek • Olumsuz durumlara karşı nasıl tavır alacağını bilmek • Teknolojiyi kullanmayı bilmek ve teknolojik gelişmeleri takip etmek • Reklam içeriklerine karşı duyarlı olmak • Sosyal medya platformları aracılığıyla dayatılan güzellik algılarına karşı dikkatli davranmak • Çevrimiçi çocuk istismarına karşı dikkatli olmak • Sosyal medya platformları aracılığıyla özel bilgileri üçüncü şahıslarla paylaşmamak • Dijital ayak izi kavramı hakkında bilgi sahibi olmak • Çevresindekilere sosyal medya okuryazarlığı noktasında doğru rol model olmak.