SMY203U-DİJİTAL YAYINCILIK
Ünite 2: Dijital Medya ve Türkiye’de Yeni Nesil Habercilik Kültürü
Dijital Medya
Dijital Medya hiperteks özelliği ile haberler arası bağlantıların kurulduğu, telekomünikasyon ve internet özelliği ile de herkesin her yerden erişim sağlayabildiği, içeriğin sayısallaştırılabildiği iletişim platformu şeklinde genel bir tanıma sahiptir. ENIAC adındaki ilk bilgisayarın askeri amaçlarla 1946 yılında geliştirilmesiyle dijital çağ başlamıştır.
Aynı şekilde 1960’da Arpanet askeri projesinin doğması ile TCP/IP protokolünün oluşumu hızlı ve güvenli veri akışını mümkün hale getirmiş; Arpanet’in topluma açılması ile de internet ortaya çıkmıştır. İnternetin habercilikle buluşması ise 1990’lı yıllarda mümkün olmuştur. Bu birliktelikten doğan gazetecilik biçimine çevrimiçi habercilik anlamında “çevrimiçi gazetecilik” adı verilmiştir. İlk çevrimiçi gazetelerin tarihsel gelişimine bakıldığında ilk örneklerin Amerika’da ortaya çıktığı görülmektedir. 1995 yılında The Washington Post, Times, Mirror, Tribune gibi gazeteler ilk örneklerin görüldüğü gazetelerdir. Türkiye’de de aynı yıl Aktüel dergisi ilk internet yayını yapmaya başlayan yayım olma özelliğini göstermiştir. Milliyet, 1997 yılında da Hürriyet ve Sabah gazetelerinin internet ortamında da varlık gösterdikleri görülmektedir. Türkiye de dijitalleşen haber platformlarının dünya ile eş zamanlı şekilde gelişme kat ettiği ülkelerden biri olmuştur. Günümüz iletişim teknolojilerinin sunduğu avantajlar arasında en önemlisi istatistiksel olarak verilere ulaşabilme imkânıdır. Arama motorları, elektronik postalar, interaktif tartışma ve geri bildirim platformları kişiler arası veya kurumlar arası etkileşimi arttırmaktadır. Haber, bu teknolojilerle daha hızlı bir biçimde yayılmaktadır. Kullanıcılar diledikleri yerde diledikleri zaman haber mecralarına mobil ulaşım sağlayabilmektedir.
Baudrillard’a göre dijital teknolojiler “yersiz-yurtsuz sanal bir kültürel evren” yaratarak gerçekliği yeniden tasarlamaktadır. Bu kavramı, Appadurai, Featherstone ve Latouche tarafından insanın mekânla ilişkisinin topraktan (veya yerelden) koparılması şeklinde açıklanmaktadır. Thompson’un “delocalization” (yersizleştirme) Giddens’ın ise “displacement” (mekânsızlaştırma) olarak tanımladığı küreselleşme sürecinde Robin ve Morley yerlerin artık ulusal kimliklerimizin destekçisi olmadığını düşünmektedir. Giddens’a göre ise yerellik, küreselleşmenin etkisiyle artık ulus ötesi etkiler taşıyan bir varoluş kültürünü yansıtmakta; belli bir mekânda belli bir zamanda oluşmuş mahalli kültür teknoloji ile birlikte ulus aşırı, kozmopolit ve anonim hale gelmektedir.
Geleneksel gazetecilik dijital iletişim olanaklarının sunduğu avantajlardan dolayı basılıdan dijital ortamlara büyük bir hızla yönelme durumu içindedir. Bunun en temel nedeni kâğıt ve baskı maliyetlerinin özellikle Türkiye açısından son zamanlarda ciddi oranda artış göstermesidir. Ayrıca daha fazla reklam alabilmek de bu süreçte önemli hale gelmiştir ki dijital versiyonlarda sınırsız sayıda reklam almak mümkündür.
John Pavlik’e göre, dijital medya günümüzde gazeteciliği dört şekilde değiştirmektedir. Bunları aşağıdaki şekilde sıralamak mümkündür:
1. Haber içeriğinin doğası acımasızca değişmektedir. 2. Gazetecilerin işlerini yapma şekli bu dönemde tamamen değişmektedir, dijital yetenekler ön plana çıkmaktadır. 3. Basın odası ile basın endüstrisinin yapısı temelden değişmektedir. 4. Dijital medya; haber örgütleri, hükümetler, kaynaklar, okuyucular gazeteciler, rakipler ve reklamcılar arasındaki ilişkileri yeniden düzenlemeyi de gerektirmektedir. 5. Dijital dünya dil bariyerini de ortadan kaldırmaktadır.
Dijital Medya’nın Tarihsel Gelişimi
Politik olarak bakıldığında Amerika’da ortaya çıkan ilk dijital iletişim çalışmalarının temel çıkış noktasını Ruslara karşı üstünlük kurmak oluşturmaktadır. 1957’de Rusların uzaya Sputnik adlı uyduyu göndermeleri uzay yarışında Amerikan üstünlüğünü gölgede bırakmıştı. Bu sebeple Amerika, birbirinden habersiz çalışan Amerikan üniversitelerindeki uzmanları dijital ağlarla birbirine bağlamayı denemiş ve bu hususta devrim niteliğinde gelişmelere imza atmıştır. İlk olarak 1960’lı yıllarda Amerika’da geliştirilen dijital bağlantılı sistemler esasen birçok birimin eş zamanlı olarak çalışmasını hedeflemiştir. İleri Araştırma Projeleri Ajansı (ARPA: Advanced Research Project Agency) şeklinde ifade edilen bir dijital medya ortamı Los Angeles, California ve Utah üniversiteleri ile Stanford Araştırma Enstitüsü arasındaki koordinasyonu sağlamak için kurulmuş bir düzenektir ve bugünkü anladığımız manada internetin atasıdır.
İnternet ve bilişim teknolojilerinin geliştirdiği en önemli araçlardan biri de QR kod sistemidir. Bu sistem gazete, dergi ve web sitelerinde görüntü tabanlı artırılmış gerçeklik uygulamalarından biridir. Özellikle cep telefonu, tablet gibi mobil İletişim araçları için kolay erişim yöntemi olarak görülen QR kod uygulaması ilk olarak 1994 yılında Denso Wave isimli Japon bir firma tarafından geliştirilmiştir. Son yıllarda oldukça popüler hale gelen QR kod uygulaması sayesinde video, web sayfası, ses, metin, uygulama gibi dijital ortamda bulunan içeriklere erişim sağlamak oldukça kolay hale gelmektedir. QR kod kullanımının sağladığı en önemli avantaj güncellenmiş bilgiye kısa sürede erişim sağlayabilmektir. Bu sebeple başta dijital haber platformları olmak üzere QR kodları, kitap, dergi gibi basılı materyaller için de oldukça önemli bir fonksiyon haline gelmektedir.
Dijital medyanın kullandığı en popüler araçlardan biri olan sanal gerçekliğin uygulama olarak ortaya çıkması 2. Dünya Savaşı’nın sonuna denk gelmektedir. “Sensorama” adlı ilk sanal gerçeklik simülatörü 1962 yılında Morton Heilig tarafından icat edilmiştir. Sensorama adlı bu
sistemde, kulla nıcı 3D renkli görüntü, stereo ses, hareket, koku, hatta rüzgâr etkisini titreşimli bir koltuktan denemiştir.
Yeni Nesil Habercilik Uygulamaları ve Örnek Haber Siteleri
Bilgi ve haber keşmekeşinin içinde gerçeği yakalayabilmek için filtreleme, etiketleme ve tasarım gibi araçlar hayati bir gereklilik haline gelmiştir. Journo (2016) ve Al Jazeera Türk’te yer alan haberlere göre veri akışının büyüklüğüne istinaden tüm haberleri takip etmenin olanaksızlığı yeni bir takım takip araçlarının ortaya çıkmasını zorunlu kılmaktadır. Bu sitelerde yer alan haberler “yeni nesil haber organizasyonları”nın öne çıkan özellikleri aşağıdaki araçları:
• Video-Haber • Sanal Gerçeklik Uygulamaları • 3d Animasyonlar • Oyunlar • İnteraktifler • Grafikler • Zaman Çizelgeleri
Yeni nesil haber sitelerinin sahip olduğu özellikleri şunlardır:
• Sosyal ve mobil videolar yeni nesil haber organizasyonları arasında sıkça yer almaktadır. • Metin, grafik, seslendirme ve müzik ile içeriği güçlendirilen süreleri 1 ile 5 dakika arasında olan videolar bulunmaktadır. • Videolar özgün renk, grafik ve metin içeriği ile servis edilmektedir. • Sosyal/mobil videoların 3 farklı türü bulunmaktadır: “Haber Hikâyeleri”, “Açıklayıcı Video” ve “Video Sunum”. • Tüm bu öne çıkan unsurlar haberde birer marka olma çabasıyla yapılmaktadır. • Bu sitelerin bir özelliği de interaktifleri kullanmalarıdır. • İnfografikler de kullanılmaktadır. • Haritaların kullanılması da öne çıkan bir diğer özelliktir. • Testler vardır. • Gifler vardır. • Çizelgeler vardır. • Haber oyunları bulunmaktadır. • Sanal gerçeklik uygulamaları mevcuttur.
Algoritmik Habercilik
Algoritmik şekilde üretilen metinler çoğunlukla insan gazeteciler tarafından yazılan bir metinden ayırt edilemez durumda olup; editöryal olanaklardan çok daha fazla bir sayıda ve çok daha kısa bir zamanda oluşturulur. Bu habercilik biçiminin temel amacı zamandan ve insan emeğinden tasarruf etmektir. Yani, geleneksel habercilikteki maddi kaynak, zaman ve mekân sorunsalı
algoritmik habercilikte ortadan kalkmaktadır. Algoritmik gazetecilik, medya kuruluşlarının, düzenli okuyucularının ilgi alanlarına göre içeriklerini geliştirmelerine imkân sağlamaktadır. Muhabir ve editörler için, bilindik raporlamalardan kurtarmak için bir çıkış yolu olarak sunulan algoritmik gazetecilik, bu kuruluşların yaşadıkları finansal zorluklar ışığında editöryal ekibin daha karmaşık görevlere yönelmelerini de mümkün kılmaktadır.
Drone Haberciliğinin Sunduğu Olanaklar
Drone’ların gazetecilik alanında bir teknoloji olarak kullanılması 2011’den sonra yaygınlık göstermiştir.
Önceleri sıcak hava balonu, helikopter veya uçaklar habercilikte kullanılıyorsa da yüksek maliyet içermesinden dolayı yaygınlaşamamıştır. Bu durum Drone’ların yaygınlaşmasına neden olmuştur. Drone’ların gazetecilik alanında neden tercih edildiği sorusu avantajlar ve dezavantajlar dikkate alındığında dört başlık altında toplanmaktadır.
Avantajlar:
• Haber toplama faaliyetini kolaylaştırıp, güçlendirmesi • Haber içeriğinin kuvvetlendirilmesi ve haber anlatımına dair sunduğu imkânlar • Alternatif medya ve gazetecilik deneyimlerine yeni kanallar eklemek • Ekonomik olması
Dezavantajlar:
• Drone’ların görüntülemeyi havadan yapması nedeniyle görüntüleme alan ve erişim kapasitesinin sınırlı olabileceğine yönelik riskler • Ulusal güvenlik riski • Kamu sağlığı ve güvenliği riski • Özel yaşamın korunması riski • Bilgi alma özgürlüğünün, basın özgürlüğünün ve ifade özgürlüğünün korunabilmesi riskleri
Dijital Medya Bağlamında Gazeteciliğin Geleceği İle İlgili Senaryolar
Haberciliğe dair mevcut sorunlar:
1. Kâğıt maliyetleri ve dijitaldeki sınırsız olanaklar 2. Doğrulama süzgecinden geçirilmeden sunulan haberler 3. Hükümetlerin medya sektörü üzerindeki etkisi 4. Mahremiyet ihlâlleri 5. Şeffaf olmayan algoritmalar 6. Medyanın giderek ticarileşmesi ve bunaltıcı sayıda reklam içeriği 7. Bütçe kesintileri yüzünden işini kaybeden gazeteciler
Haberciliğe dair mevcut sorunların giderilmesine ilişkin çözüm senaryoları:
Senaryo 1. Bu senaryoda, Facebook, Twitter, Google, Apple, Ali Baba gibi sosyal medya platformları ürettikleri
ücretsiz ve nitelikli görsel içerik sayesinde en çok tercih edilen haber mecraları haline gelmektedir.
Senaryo 2. Küçük topluluklar oluşturup kitle fonlaması ile haberin üretimi yapılmaktadır.
Senaryo 3. Yerel ya da ulusal medya organizasyonları, Facebook, Twitter ve Google gibi küresel aktörlerle iş birliği yapmaktadır.
Senaryo 4. Gazetecilerin raporla yetinmeyip derinlemesine analizler yapan kişiler olması beklenmektedir.
Türkiye’deki Yeni Nesil Haber Platformlarına Örnekler ve Kültürel Durum
Türkiye’nin yakın tarihi bağlamında dijital medya geçmişine bakıldığında dünyadaki gelişmeleri çok kısa bir sürede kendisine adapte ettiği görülmektedir.
Anadolu Ajansı
Anadolu Ajansı, sitesinde bir takım yeni nesil habercilik uygulama ve yöntemlerini kullanmaktadır. Bunlardan ilki zaman tüneli aracıdır. Bu yöntemle günlük akış bütüncül şekilde ve tek bir yerden takip edilebilir durumdadır. Sitede yer alan 60 Saniyede Bugün adlı bölüm ise kısa haber videolarının olduğu bölüm olup, gündeme ilişkin konuların kısa bir geçmişini bütüncül şekilde sunan bir uygulama olarak karşımıza çıkmaktadır. Ayrıca sitede yakın dönem siyasi gelişmeleri harita ve maketleri kullanarak simülasyon tekniği ile anlatan haber içerikleri de yer almaktadır.
Medyascope
Medyascope’da ise soundcloud üzerinden Medyascope Podcast hizmeti verildiği görülmektedir. Politika, kadın, sanat, spor, hukuk, sinema, kent yaşamı, okuma kültürü, ekonomi vb. şekilde tematik podcast (internet radyosu) programları sunulmaktadır. Sayfada yer alan haberler görsel işitsel ve sadece sesli şekilde birlikte verilmektedir. Sitede infografiklerin de haber dosyaları içinde kullanıldığı görülmektedir.
Journo
Gazetecilerin dayanışması ve gönüllü katkılarıyla yola çıkan ve ücretsiz olarak dağıtılan Journo dergisi medya merkezlerinde ve de işsiz gazeteciler arasında ilgi ile karşılandı. Journo gazetecilere, medya çalışanlarına ve gazeteci adaylarına yönelik bir internet yayını sunmaktadır. Journo’nun temaları arasında haber üretim teknolojileri, gazetecilerin sorunları, medya ekonomisi ve medya gelir modelleri öncelikli olarak yer almaktadır. Site, Avrupa Birliği’nin hibe desteklerinden faydalanırken diğer taraftan TGS sahipliğinde ve editoryal bağımsızlığa sahip, özerk bir yayın konumundadır. Site, işsiz ya da serbest gazetecilerin içeriklerine telif de ödemektedir. Journo, haber sitesinde yer alan haber metinlerinin arasında resimleştirilmiş sözler ve renklendirilmiş sözler veya alıntılar kullanılmaktadır.
Teyit.org
Teyit.org adlı site incelendiğinde ise infografiklerin tüm içeriklere bütünleşmiş şekilde yoğun bir şekilde kullanıldığı görülürken akıllı yönlendirmeler içeren Smart Art grafiklerinde etkili bir biçimde kullanıldığı söylenebilir. Dosyalar bölümünde yer alan haberlerde ise oldukça çeşitli haritaların (termal, coğrafi, demografik vb.), istatistiksel verilerin, tabloların, diyagramların kullanıldığı görülmektedir. Ayrıca site kendi sunucularından sunulan özgün video içerikleri de kullanıcılarla buluşturmaktadır. Ayrıca Teyit.org’a iletilen şüpheli haber ihbarlarının ne aşamada olduğu, sonuçlanma durumu gibi hususlar da bu sayfada takip edilebilmektedir.
Doğruluk Payı
Doğruluk Payı adlı sitede yer alan menüler incelendiğinde Hükümetre adlı bölümünde Türkiye’de görev yapan hükümetin siyasi vaatleri tematik olarak sınıflandırılmış; takip edilmiş ve takip edilmeye devam etmektedir. Bu takipler istatistik yöntemiyle takipçilere sunulmaktadır. Ayrıca takip edilen vaatlerin gerçekleşme süreleri, zamanlamaları (erken mi geç mi durumu) zaman akışı (time line) şeklinde verilmektedir.