SMY202U-SOSYAL MEDYA VE SİYASAL İLETİŞİM
Ünite 7: Sosyal Medya ve Kamuoyu Oluşumu
Kamuoyu Oluşumunda Medya Etkisi
Kamuoyu, belli bir zamanda, belli bir tartışmalı sorun/konuya yönelik, konu ile doğrudan ilgisi olan veya olmayan kişilerde veya gruplarda hâkim olan ortak kanaattir.
Medya, kamuoyunun gündemini gerçek dünyadan ve toplumsal koşullardan bağımsız oluşturamaz. Araştırmalar göstermektedir ki medyanın mevcut koşullar, tartışmalar, olaylar ve durumlar üzerinden kamuoyu oluşumunda, oluşan kamuoyunu güçlendirmede ve özellikle gündem oluşturmada etkili oldukları görülmektedir (Milburn,1998, s.251).
Kamuoyu Oluşumunda Medya Etkisine Yönelik Teorik Yaklaşımlar
Ana akım medya yaklaşımlarından ilki, güçlü medya etkisini destekleyecek şekilde geliştirilen etki tepki modeli veya şırınga/sihirli mermi kuramıdır.
Etki tepki modelinde mesajların sistematik bir şekilde gönderildiği, mesajların birçok kişinin dikkatini çektiği varsayılır. Mesajların ulaşmadığı kişilerin etkilenmediği varsayılır. Birey odaklı olan kuram, medya ile etkileşime geçen bireyin medyanın etkisinde kaldığını iddia eder.
Medyanın toplumsal etkisini, özellikle kamuoyunu şekillendirmedeki etkisini ele alan ilk ciddi kuram gündem belirleme modelidir. Gündem belirleme modeli E. McCombs ve Donald L. Shaw tarafından geliştirilmiş, medyanın kamuoyu oluşumunda etkisini anlamaya yönelik bir kuramdır.
Kamuoyu oluşumunda diğer önemli bir kuram olan suskunluk sarmalı kuramı, medyanın kamuoyu oluşumundaki sınırlılıklarına, özellikle bireysel yönden sınırlılıklarına odaklanır. Suskunluk sarmalı kuramı, sadece birbirini tanıyan grupların değil, toplumun da ortak uzlaşmanın dışına çıkan bireyleri dışladığını ve toplumdan ihraç etmekle tehdit ettiğini kabul eder.
Ana akım medya kuramları içerisinde yer alan ancak medyanın sınırlılıklarına odaklanan bilgi gediği modeli, belli bir toplumsal sistem perspektifinden medya etkisini ve toplumsal iktidar ilişkilerini açıklamaya çalışır.
Eleştirel Medya Yaklaşımları
Genel olarak medyanın kamuoyunu oluşturmadaki etkisini tartışan eleştirel yaklaşım Marksist kuramcılar, Frankfurt Okulu düşünürleri ve feminist kuramcılardan gelir. Bu kuramlar ana akım yaklaşımın tersine medyayı özerk yapılar olarak değil, belli bir sınıfın, zihniyetin, cinsiyetin temsilcileri ve rıza imalatçıları olarak görürler.
Bu yönüyle medya, yönetici sınıfların veya egemen güçlerin tek yönlü olarak, yukarıdan aşağıya kitleye kendi isteklerini, istedikleri şekilde “söyleme” imkânı vererek toplumsal egemenliğin bilinç yönetim aracı olabilirler. Bu yaklaşıma göre siyasal ve ekonomik sistem enformasyon, eğlence, spor, film, açık oturum ve çocuk programları adı
altında doğrudan veya dolaylı bir şekilde kendisini meş- rulaştırır ve pazarlar. Medyanın izleyiciye ulaşması daha kolay iken, izleyicinin geri iletişim imkânının her zaman mümkün olmaması, eğer iletişim kanalı ve geri bildirim sistemleri yeterince açık bir şekilde düzenlenmemişse, anti demokratik ve otoriter bir sistemi destekleyebilir. Bu noktada kitleler hem amaç hem de araç işlevini yerine getirebilir (Erdoğan,1997, s.242-3).
Geleneksel medyanın kamuoyu oluşumundaki olumsuz yönleri, sosyal medya için de geçerli olabilmektedir. Sosyal medya ve siyasal ortam ilişkisine bakıldığında tamamen bağımsız bir ortamdan bahsedilemez.
Sosyal Medyanın Kamuoyu Oluşturma Araçları
Sosyal Ağlar
Sosyal ağların kamuoyu oluşumundaki gücü sosyal ağların kullanıcılara sağladığı imkânlarla yakından ilişkilidir. Sosyal ağ siteleri, kullanıcılar tarafından sınırları belirlenmiş, web tabanlı bir uygulamadır. Sosyal ağların oluşumunda web uygulamalarındaki değişim ve ilerleme sosyal medyayı olumlu yönde etkilemiştir. Web 1.0, Web 2.0 ve Web 3.0 şeklinde değişim internetin kullanıcılara verdiği imkânlardaki değişim ve gelişimi gösterirken sosyal medyanın da bireyler üzerindeki etkisi ve bireylerin sosyal medya kullanımındaki değişimini göstermektedir.
Haber Siteleri
Haber siteleri, okuyucunun belli isimlere veya konulara kolayca ulaşmasına imkân veren, okuyucuya teknik açıdan kolaylık sağlayan, okuyucunun kendi ilgi düzeyini destekleyen, eleştirel yorumlara ulaşabilme imkânı sunan sosyal medya araçlarıdır.
İnternet ortamında haberlerin eşik bekçileri tarafından gözden geçirilmesi, ayıklanması ve sınırlanması daha zordur (Kara, 2006, s. 28-30). Eşik bekçiliği, kitle iletişiminde hangi bilgilerin ne şekilde yayınlanacağına karar veren kişi veya kurumlardır; belli eşiklerden ve belli kontrollerden geç(e)meyen bilgiler kitlelere ulaşmaz.
Webloglar/Blog
Sahibinin düşüncelerini yansıtan Webloglar aracılığıyla sıradan kullanıcılar, milyonlarca insanın ulaşabileceği, yazılanları cevaplayabileceği, yorumlayabileceği, her türlü şekil ve içerik yönünden editöryal işlemi kolayca yapabileceği bir ortam bulmaktadır. Webloglar sayfaların sahibi tarafından düzenli olarak güncellenmekte, krono- lojik olarak en son yazılanlar üstte sıralanmakta, yorum linki ile karşılıklı iletişim imkânı sağlanmaktadır. Blogların yaygınlaşmasından sonra diğer teknolojik yenilik “vlog”lar olmuştur.
Wikiler
Sosyal medyada wikiler, kullanıcıların özgür bir şekilde yeni sayfalar oluşturmalarını, düzenlemelerini, birbirine bağlayabilmelerine olanak sağlayan yazılımlardır. Kullanıcıların sayfa düzenleme ve içerik oluşturmada
etkili oldukları bir alandır. Daha çok bilgi özellikle de ansiklopedik bilgi vermeyi amaçlayan sitelerdir.
Sosyal Medyanın Kamuoyu Oluşumundaki Olumlu Etkileri
Anthony Mayfield’e göre sosyal medyanın katılım, açıklık, görüşme, topluluk oluşumu, bağlantılık özelliği kamuoyu oluşumunda önemlidir. Katılım özelliği sosyal medya platformlarına herkesin katılımına ve kullanıcıların geri bildirimde bulunmasına imkân vermektedir.
Çok Yönlü, Etkileşimli İletişim
Sosyal medya geleneksel medyadan kalite, ulaşım, sıklık, kullanılabilirlik, doğrudan olma ve devamlılık bakımından farklılaşır. Geleneksel medyanın tek yönlü iletişim modeli yerine çok yönlü, etkileşimli iletişim imkânı verir. Sosyal medyanın, geleneksel medyadan ayrılan en önemli özelliği olan iletişimde interaktif etkileşim, kamuoyu oluşum sü- recinin hem hızlı hem de aktif oluşumuna izin verir.
Bireyselleşme, Kitlesel Öz İletişime Geçilmesi
Sosyal medyanın bir diğer özelliği ise paylaşımlarda bireyselleşmeyi mümkün kılmasıdır. Kullanıcılar istedikleri kişilerle istedikleri her an veri alışverişinde bulunabilmekte; bireylere ya da belirli gruplara özel-genel iletiler gönderme-alma imkânına sahip olabilmektedir.
Kamuoyunun Serbest Oluşması
Kamuoyunun serbest oluşması tezi geleneksel medya araçları ile biraz daha zorlaşırken, sosyal medyanın bilgiyi yayınlamada veya erişiminde lisanslama veya başka ücret ve benzeri süreçlerde bağımsız olması kamuoyu oluşumunun serbest oluşabileceği düşüncesini güçlendirmektedir. Sosyal medya, kullanıcılara istedikleri zaman iletişimi başlatabilme, dondurabilme veya sonlan- dırma imkânı vermektedir.
Yeni Kamusal Alan
Sosyal medya geleneksel medyaya göre daha geniş kitlelere ulaşma imkânı sağlamaktadır ve burada sansür ve filtreleme söz konusu olmadığı için daha özgür bir platform sunulabilmektedir. Sosyal medyanın kamusal nitelikteki konuşma ve tartışmaların gerçekleşmesi için yeni bir kamusal alan olduğu söylenebilir.
Kamusal Alan, toplumun ortak çıkarını gözetmek amacıyla ve kamu çıkarını önceleyen bir saikle oluşmuş; düşünce, söylem ve eylemlerin belirlendiği, tartışmaların yürütüldüğü, açıklık ve bilgilenme sürecinin önemli olduğu toplumsal mekânlardır.
Geleneksel Siyasetin Dönüşmesine İmkân Vermesi
Sosyal medya geleneksel siyasetin, uluslararası ilişkilerin, diplomasinin de kurallarını ve sınırlarını değişime zorlamaktadır.
Sosyal Medyanın Kamuoyu Oluşumundaki Olumsuz Etkileri
Sosyal medya politik bilgilendirmeyi kolaylaştırıyor, karşılıklı etkileşime imkân tanıyor, demokratik kültürün
gerçekleşmesinde ve zenginleşmesinde yeni imkânlar ve araçlar sunuyor olsa da benzer ölçüde, politik kutuplaşmaya, sahte/yalan/ırkçı/dışlayıcı algı ve duygulara yönelen ve kısa sürede topluma yayılabilen bilgi kirliliğine de yol açabilmektedir.
Sosyal Medya Dezenformasyon ve Yanlış Bilgi
Dezenformasyon, çevrim içi ortamda karşılaşılabilecek ve muhtemelen dünyanın gerçek durumu hakkında yanlış algılamaya yol açabilecek bilgilenme sürecini ifade eder.
Dezenformasyon süreci politikacılardan, elitlere, trollere, botlara, sahte haber sitelerine, partizan medya organlarına, ana akım medyaya, yabancı hükûmetlerden, sıradan kullanıcılara kadar birçok kaynaktan beslenmektedir.
Troller
Sosyal medyada trollerin kontrol edilmeleri çok zordur. Troller medya zincirini değiştirmeye çalışırlar, genellikle yerel haber yayınlarıyla yeni hikâyeler eklerler. Bu hikâyeler daha sonra orta büyüklükteki veya ulusal haber kuruluşlarında haber niteliği kazanır. Trol, sosyal medyada kullanıcıların hizmet almasını, bilgilenme sürecini bilerek, kasten ve belli bir amaçla engellemeye çalışan kişi veya gruplardır.
Botlar
Bilgilenme sürecini olumsuz etkileyen diğer oluşumlar botlardır. Botlar, sosyal medyada içerik oluşturan yazılım parçalarıdır.
Sahte Haber Siteleri
Sosyal medyada bilgi kirliliği yayan bir diğer oluşum sahte haber siteleridir. Sahte haber siteleri haberler ve görseller hakkında gerçek olmamakla birlikte gerçekmiş izlenimi veren, görselliği taklit eden sitelerdir. Haber sitelerinde gerçek olup olmadığına bakılmaksızın yayılan bilgiler kamuoyu oluşumunu olumsuz etkilemektedir.
Komplo Teorisyenleri
Komplo teorileri genellikle kontrol veya statü kaybetme endişesi ile hareket eden, güçlü bir grup insanın, faaliyetlerini ve amaçlarını gizleyip toplumu manipüle ettiği inancına dayanır. Gerek geleneksel gerekse sosyal medyanın komplo teorilerini güçlendirdiği görülmektedir.
Hiper Partizan Medya
Partizan sosyal medyanın günümüzde dezenformasyonun birincil üreticisi ve dağıtıcısı olduğu iddia edilmektedir. Son on yılda bütün dünyada geniş hiper partizan haber sitesi ve blog ağlarının ortaya çıkışı bu iddiayı güçlendirmektedir (Faris vd., 2017). Bu hiper partizan medya oluşumları, yanıltıcı bir bakış açısı oluşturmak için tekrarlanan yanlış bilgi akışı, mantık hataları, gerçeği çarpıtma yaklaşımlarını çokça kullandığı görülmektedir. Bu tür siteler sık sık yanlış bilgilendirmeler, söylentiler, komplo teorileri üretmekte ve ana akım medyaya saldırılarda bulunmaktadır (Marwick ve Lewis, 2017).
Politikacılar
Politikacılar da çeşitli şekillerde dezenformasyon üretimine katkıda bulunmaktadır. Politikacılar, dezenformasyonun en büyük paylaşanları olmasa da en etkili olanlarıdır. Politikacılar konumlarını destekleyen bilgileri paylaşarak dikkat, popülerlik ve destek kazanmak (Marwick ve Lewis, 2017), sosyal medyada daha çok sayıda takipçi çekmek, çevrim içi ağlarda kalarak merkezi konumda varlığını devam ettirmek amacıyla de- zenformasyon üretebilmektedir.
Sosyal Bölünme ve Kutuplaşma
Dezenformasyonun önemli olumsuz çıktılarından birisi siyasî kutuplaşmaya yol açma ihtimalini güçlendirmesidir. Sosyal medyada dezenformasyon demokrasilerde politika yapmanın kalitesini ve demokrasinin genel kalitesini azaltma eğilimindedir. Hangisinin diğerine yol açtığı tartışmalı olsa da, her ikisinin birbirini besleyip kısır bir döngüye yol açtığı söylenebilir.
Politik Katılım Duygusunu Zayıflatma
Başlangıçta sosyal medya, politik katılımı ve kamuoyu oluşumunu olumlu yönde etkilemenin aracı olarak görülse de günümüzde katıksız partizanlık veya trollükler ile sosyal medyada yaşanan deneyimler, insanları siyasetten uzaklaştırabilmektedir.