SMY201U-SOSYAL MEDYA VE PROPAGANDA
Ünite 2: Sosyal Medyada Kullanılan Propaganda Stratejileri ve Teknikleri
Geleneksel Medya ve Sosyal Medyada Propaganda
Sosyal medyanın geleneksel medyaya kıyasla sahip olduğu bazı özellikler, propaganda tekniklerinin bireyler üzerinde daha etkili olmasını sağlayabilir. Bu özelliklerin neler olduğunu kısaca şöyle özetleyebiliriz.
Sosyal medya, geleneksel medyaya kıyasla daha interaktif bir yapıya sahiptir. Sosyal medyada karşılıklı eşzamanlı etkileşimin daha fazla olduğu söylenebilir. Sosyal med- yanın bu karşılıklı etkileşime izin veren doğası propagandanın gücünü arttırır.
Sosyal medyanın karşılıklı etkileşime izin veren doğası parasosyal etkileşimin de sosyal medyada daha güçlü bir şekilde ortaya çıkmasına sebep olabilir. Sosyal medya, geleneksel medyadan farklı bir şekilde kullanıcılarının hem içerik üreticisi hem de içeriklerin tüketicisi (üre-tü- ketici) olduğu bir platform sağlamaktadır.
Sosyal medya, geleneksel medyaya kıyasla daha hızlı ve ulaşılabilirdir. Sosyal medyanın geleneksel medyadan bir diğer farkı, içeriklerin ve bilgilerin sonsuz bir döngüye sahip olmasıdır. Ayrıca, sosyal medya geleneksel medyaya kıyasla içeriğe yönelik herhangi bir filtreleme uygulamamaktadır.
Sosyal medyada geleneksel medyaya kıyasla anonimitenin daha fazla olabildiği görülebilmektedir. Sosyal medyada mesajların gerek yazılı, gerek görsel, gerek sözel ve video içerikleri ile iletilmesi bireyleri ikna etme sürecinde daha etkili olabilir.
Yukarıda sayılan tüm özellikler değerlendirildiğinde sosyal medyanın propaganda tekniklerinin uygulanması için geleneksel medyaya kıyasla daha elverişli bir alan olduğu söylenebilir.
Sosyal Medyada Kullanılan Propaganda Teknikleri
Propaganda tekniklerinin sınıflandırılmasında propaganda kavramının farklı temellerde ele alındığı sosyal psikoloji ve iletişim literatürünün kavramsallaştırmaları dikkate alınmıştır.
Bir sosyal psikolog olan Cialdini, “Var olan en güçlü uyma prensipleri ve taktikleri nelerdir?” sorusunu sorar ve bu soruya cevap ararken gerçekleştirdiği sistematik gözlemleri daha sonrasında altı temel prensip olarak ortaya koyar. Uyma davranışı, bireyin diğer birey ya da grubun talebine bağlı olarak duygu, düşünce ve davranışlarını değiştirmesidir. Birey, grubun sosyal normuna, toplumun kurallarına uyma gösterir.
Cialdini, insanların evrimsel temelli hedeflerinin olduğunu ve bu hedefler temelinde sosyal etkinin bireyin davranışı üzerinde değişiklik gücü olduğunu söyler. Kaldı ki, insanlığın evrimsel iki amacı vardır: Üremek ve hayatta kalmak. Bu iki temel amacı gerçekleştirebilmek için sahip olduğu üç hedeften bahsedilebilir: Yakınlık kurma, tutarlı
olma ve doğru olma. Bu üç hedefe bağlı olarak ortaya konan altı prensibin her biri bireylerin düşünceleri, duygu ve davranışları üzerinde değişiklik yapılabilmesini sağlamak amacıyla değişimlenebilecek propaganda teknikleri olarak kabul edilebilir.
Bir bireyin ya da kitlenin belirli bir sürece yönelik ikna edilmesini ve davranışta beklenen değişiklik ile uyma göstermesini sosyal psikoloji bağlamında açıklayan Cialdini’nin ikna prensipleri temelinde kavramsallaştırılan propaganda teknikleri şunlardır:
• Karşılıklılık normu, • Sosyal onaylama ihtiyacı, • Tutarlı olma ihtiyacı, • Çekicilik ve benzerlik, • Enderlik ilkesi, • Uzmanlık/otorite ilkesi.
Goebbels’in İlkeleri Temelinde Propaganda Teknikleri
İletişim literatürüne bakıldığında ise “propaganda teknikleri” başlığı altında yer alan sınıflandırmanın temellerinin Nazi Almanyası’nda “Halkı Aydınlatma ve Propaganda Bakanlığı” yapmış olan Goebbels’in ilkeleri temelinde şekillendirildiği görülmektedir.
Bakanlık yaptığı 1933-1945 yılları arasında Goebbels’in ilgili dönemdeki edimleri o dönemde bireylerin gerçekleşen katliamlara ses çıkarmaması, dış dünyayı tamamen düşman zannetmesi ve kimliklerini bir diğerini ortadan kaldırma düzeyinde korumaya çalışması sonuçlarını doğurmuştur. Goebbels’in propaganda teknikleri on temel kural altında toplanabilir. Bu kurallar sırasıyla şunlardır:
Sempati Kuralı
Mesajı veren kaynağın hedef tarafından olumlu değerlendirilmesinin verilen mesajın kabulünü daha da kolaylaştırdığına yönelik kuraldır. Propagandanın başarılı olabilmesi için kaynağın hedef tarafından sempatik algılanması önemlidir.
Sentez Kuralı
Hedefe verilen mesajın ögelerinin herhangi bir değerlendirmeden geçmeden önce, bir bütün olarak ele alınacağını belirtir.
Basitleştirme ve Tek Hedef Kuralı
Propagandada kullanılan mesaj oldukça basit ve tek hedefi içeriyor olmalıdır. Zira kitleleri harekete geçirebilmek için verilecek olan mesajın akılda kalıcı, basit olması ve yalnızca bir bilgi üzerinden devam etmesi gerekmektedir.
Abartma ve Çarpıtma (Büyütme ve Bozma) Kuralı
Propaganda temelinde kitleyi etkilemek amacıyla hedefe verilen bilgiler propagandayı gerçekleştiren kişinin amacına hizmet ettiği sürece abartılabilir, büyütülebilir ve çarpıtılabilir. Bu durum hem grubun bir arada tutulmasını sağlayacak şekilde iç grup ile ilgili, hem de “düşman”
olarak zihinde kavramsallaştırılması için çabalanan dış grup ile ilgili bilgilerde geçerlidir. Sosyal medyada neredeyse en sık kullanılan propaganda tekniklerinden birinin abartma ve çarpıtma olduğu söylenebilir.
Yineleme Kuralı
Hedefe verilen mesajın sürekli tekrarlanmasının önemli olduğuna yönelik kuraldır. Sosyal medyada dağılmakta olan propaganda malzemeleri ile birey sosyal medyanın doğası gereği yinelenerek karşılaşmaktadır. Keza sosyal medya multimedya içeriğe alan tanıdığı için propaganda malzemeleri farklı çeşitlerde bireyin karşısına çıkabilir.
Orkestrasyon Kuralı
Propagandayı gerçekleştirmesi planlanan kurum ve kuruluşların mesajlarını uyum içerisinde vermesi gerektiğine dair kuraldır. Böylelikle mesaj aslında bir kanaldan verilmekle beraber, farklı kanallardan veriliyormuşçasına algılanabilir.
Zamanlama Kuralı
Propagandanın uygulama zamanının seçilirken özenli olunması gerektiğine dair kuraldır. Kitlenin harekete geçme ihtimalinin olduğu düşünülen zamanda propagandanın uygulanmaya başlaması önemlidir.
Uyumlaştırma Kuralı
propagandanın toplumdaki diğer bireyler tarafından kabul edilen bir süreç olduğu bilgisini yerleştirmeyi amaçlar. Böylelikle grubun, toplumun birey üzerindeki normatif etkisinden yararlanmayı hedefler.
Yayılma Kuralı
Bir propagandanın yayılabilmesi için içinde bulunduğu sosyal bağlamda bir değeri olan ögeleri kullanması gerekir. O toplumun tarihi art alanı, sahip olduğu mitler, toplumdaki hâlihazırda var olan ön yargıların kullanımı propaganda malzemesinin kabul edilebilirliğini ve yayılmasını kolaylaştıracaktır.
Devamlılık ve Süreklilik Kuralı
Propaganda birden fazla kanaldan sürekli olarak devam etmelidir. Propagandanın her ne kadar birincil bir hedef kitlesi olsa da farklı hedef kitlelerine yönelik bir şekilde mesajların içeriğinin basitleştirilmesi ya da karmaşıklaştırılması önemlidir. Bireylerin propaganda malzemesine sürekli maruz kalması ve o bilginin daimi ulaşılabilir olması önemlidir.
Sosyal Medyaya Özgü Manipülasyonlar: Siber Takımlar ve Troller
Oxford Üniversitesi’nden Bradshaw ve Howard (2019), “Bilgisayar Temelli Propaganda Araştırma Projesi” kapsamında son üç yıl içerisinde her yıl en azından bir partinin görüşlerini sosyal medya hesabından paylaştığı 70 ülkede bilgisayar temelli propagandanın gerek hükûmetler, gerek politik partiler gerekse sosyal medyada bunu bir görev olarak yerine getiren “siber takım” ve
troller tarafından bilgilerin nasıl manipüle edildiğini çalışmış ve raporlandırmışlardır.
2017 yılında 28, 2018 yılında 48 ve 2019 yılında 70 ülkenin sosyal medya temelli propaganda tekniklerini kullandıkları görülmekte ve her bir ülkeye dair elde edilen içeriklerin analizlerine bağlı olarak sosyal medyada kullanılan manipülasyonlar yazarlar tarafından belirli başlıklar altında toparlanmaktadır. Bradshaw ve Howard’a (2019) göre, kullanılan sosyal medya platformları gün geçtikçe çeşitlense de sosyal medya manipülasyonları en fazla Facebook üzerinden gerçekleştirilmektedir. Yapılan içerik analizine göre siber takımların, trollerin ve propagandayı gerçekleştiren diğer kurumların kullandığı sosyal medya manipülasyonları şu başlıklar altında ele alınabilir:
a. Sosyal medya paylaşımlarına yorum yapmak b. Bireyleri hedef alma c. Hükûmetlerin sponsor olduğu hesaplar, web sayfaları ve uygulamalar d. Sahte hesaplar ve bilgisayar temelli propaganda e. İçerik oluşturma
Bu başlıkların belki de en önemlilerinden biri, bireylerin kendi kimliklerini gizledikleri sahte hesaplar üzerinden devam ettirilen bilgisayar temelli propagandadır. Bazen bot hesaplar ile bazen de bireyin kendisinin kullandığı hesaplar ile haberlerin sosyal medyada daha hızlı dolaşımı sağlanabilir ve propaganda materyali hedef için daha ulaşılabilir kılınabilir. Bu hesaplar genellikle sahte haberlerin yayılmasında, belirli haberlerin abartılmasında, var olmayan bir popülerliğin sağlanmasında da kullanılmaktadır.
Öte yandan, bazı siber takımlar ise politik propagandanın gerçekleştirilebilmesi için içerik oluşturmaktadır. Bu tür içerikler genellikle multimedya eklentileri de içinde barındıran, görselleri ve sembolleri de ayrıca detaylı bir şekilde düşünülmüş mesajlar olmaktadır. Özellikle politik herhangi bir mesaj vermediği düşünülen ancak aslında politik mesajların incelikli bir şekilde metnin içine yedirildiği bazı astroloji bloglarına Rusya ve Sırbistan’da rastlanılmaktadır.