SMY201U-SOSYAL MEDYA VE PROPAGANDA
Ünite 1: Sosyal Medya ve Propaganda
Sosyal Medyanın Tanımı, Genel Özellikleri ve Çeşitleri
Sosyal medya, çevrim içi sosyal ağlar ve çevrim içi topluluklar aracılığıyla fikirlerin ve bilginin paylaşılmasını sağlayan internet ve bilgisayar tabanlı teknolojilerin genel adıdır. Ayrıca sosyal medya etkileşimli katılımı mümkün kılan yeni medya formlarına yönelik genel bir tanımdır. Etkileşimli bilgi paylaşımına ve internet tabanlı teknolojik platformlara yapılan vurgu sosyal medyanın belirleyici özellikleri olarak sunulmaktadır. Dijital ve mobil teknolojilerin gelişmesi ile birlikte büyük ölçekli iletişim bireyler için daha önce hiç olmadığı kadar kolaylaşmıştır. Dolayısıyla söz konusu kolaylıklar medyayı yapısal olarak dönüştürmeye başlamıştır. Medyadaki bu yapısal dönüşümün bazı temel belirleyicileri vardır. Yeni medya çağı tam da etkileşimin, yeni medya fonksiyonlarının merkezine yerleşmesi sayesinde ortaya çıkmıştır. Yeni dönemle birlikte tek bir kişinin sanki bir yayın organı gibi pek çok insana rahatlıkla ulaşabilmesi mümkün hâle gelirken, yayınlanan mesajlar hakkında anında geri bildirim alınmaya da başlanmıştır. Eskiden vatandaşlar ve tüketiciler yayınlanan mesajlar karşısında fikirlerini çok sınırlı şekilde duyurabilirken, şimdi görüşlerini rahatlıkla çoğu insana iletebilmektedirler.
Yeni teknolojilerin sağladığı düşük maliyet ve yüksek ulaşılabilirlik daha önce örneği görülmemiş yeni medya tüketim yolları açığa çıkartmıştır. Böylece bireyler, az sayıdaki medya kuruluşları yerine çok farklı kaynaklardan bilgi toplayabilmekte ve edindikleri bilgiler hakkında diğer insanlarla iletişim platformları aracılığıyla diyalog kurabilmektedirler. İşte bu süregiden iletişim devriminin merkezinde sosyal medya yer almaktadır. sosyal medya bir çeşit dijital platforma sahiptir. Elbette dijital olan her medya zorunlu olarak sosyal medya değildir. Bu bakımdan sosyal medyayı geleneksel medyadan ayıran iki temel özellik bulunmaktadır. Birincisi, sosyal medya kullanıcı katılımı sağlayan çeşitli platformlara sahiptir. Facebook ya da Instagram gibi sosyal ağ siteleri, yayınlanan mesajları pasif olarak takip etmeye izin verse de sosyal medya hiçbir zaman tamamen pasif kullanıcılardan oluşmaz. En azından sosyal medya platformları kullanıcıların kendi profillerini oluşturmalarını zorunlu kılarak potansiyel bir etkileşim imkânı sağlar. Sosyal medyanın bu özelliği onu geleneksel medyadan keskin bir şekilde ayırır. İkinci olarak, sosyal medyanın katılımcı özelliğinin, etkileşimi bir unsur olarak medyaya dahil ettiği belirtilmelidir. Söz konusu bu etkileşim arkadaşlar, arkadaş çevreleri, aile üyeleri, tanıdıklar ya da aynı ilgili alanları ile uğraşanlar arasında kurulmaktadır. Sosyal medya çeşitleri arasında e-posta, elektronik mesajlaşma, forum web siteleri, eş bulma siteleri, sosyal ağ siteleri, oyunlar ve eğlenceler ile aplikasyonlar sayılabilir.
Propagandanın Tanımı ve Çeşitleri
Propaganda, kitle iletişim araçları kullanılarak hedef grupların belirli durum ya da konumdaki tepkilerini
önceden tasarlanmış amaçlar doğrultusunda şekillendirmeye yönelik bilinçli bir faaliyettir. Propagandanın hedefi kitlenin, seçmenlerin tutum, inanç ya da davranışını etkilemek olduğu için, kitleye ulaşacak her türlü iletişim aracı da propagandayı yaymanın mecrası olarak algılanmıştır. Sosyal medyanın seçmen davranışlarını etkileyen ve toplumsal hareketleri örgütleyen bir platform olduğu anlaşıldıktan sonra bu dijital platformlar üzerindeki propaganda faaliyetleri artmış ve yöntemleri çeşitlenmiştir. Özellikle sosyal medyanın nüfusun çoğunluğu tarafından kullanıldığı ülkelerde, birincil propaganda mecrası olduğu belirtilmelidir. Sosyal medya ve internetin sınır tanımayan özelliği nedeniyle propaganda faaliyetleri daha önce görülmedik bir düzeyde küresel bir olgu hâline gelmiştir.
Propaganda çok farklı kriterlere göre türlere ayrılabilmektedir. Konuyla ilgili sabit bir sınıflandırmadan bahsetmek mümkün değildir. Genellikle bir propaganda faaliyeti birden fazla çeşide denk gelecek şekilde de yapılandırılmıştır. Literatürde araştırmacı propagandayı hangi açıdan ele almak istiyorsa, söz konusu özellik öne çıkartılabilmektedir. Farklı siyasal rejimler, farklı ideolojik beklentiler ya da hedef kitlenin boyutu propagandanın özelliklerini belirlemede etkili olmaktadır.
Alan yazında propagandanın çeşitleri şu şekilde sınıflandırılabilmektedir:
• Konusuna, • Kaynağına, • Amaçlarına, • Kapsamına, • Düzlemine, • Stratejisine göre.
Konuya göre propaganda siyasal, sosyolojik, ekonomik ya da askeri gibi alanlara ayrılabilir. Propaganda konusundan sonra en yaygın şekilde kaynağı bakımından ayrıma tabi tutulur. Kaynağına göre beyaz, kara ve gri propagandadan bahsedilmektedir. Beyaz propaganda çeşidinde propaganda yapanın kim olduğu bellidir ve propaganda büyük ölçüde gerçeklere dayandırılmaya çalışılarak halka güven verilir. Kara propagandada ise kaynağın aksi istikametten geldiği izlenimi uyandırılmaya çalışılır. Propaganda mesajı, kültürel ve siyasal toplumsal dokuya uygun hale getirilerek olabildiğinde yerelleştirilir. Gri propagandanın kaynağı ise farklı kaynaklardan çıkıyormuş gibi gösterilir. Genellikle belirli bir konu ya da kişi hakkında iftiralar, yalanlar ya da dedikodular gri propagandanın içeriğini oluşturur. Konu ve kaynak dışında propagandanın düzlemi de önemlidir. Düzlemsel olarak propaganda dikey ve yatay olarak ikiye ayrılır. Dikey propagandada kitle iletişim araçları tek bir merkezden halkı pasif bir şekilde etkilemek için kullanılır. Yatay propaganda ise bir grup içinde sanki grup üyeleri arasında bir eşitlik varmış izlenimini yaratan propaganda çeşididir. Amacına göre propaganda karışıklık ve bütünleşme olarak ikiye ayrılabilir. Karışıklık propagandası genellikle siyasal
iktidara karşı halk arasında hoşnutsuzluğu yükseltmek için kullanılır. Bütünleşme propagandası ise daha yaygın ve sürekli bir şekilde yapılan ve temelde halkın belirli bir siyasal-ekonomik sisteme bağlılığını güçlendirmeyi hedefleyen propagandalardır.
Propaganda Teknikleri
Walter Lipmann ve Noam Chomsky gibi yazarlar propagandanın temel işlevini kitle iletişim araçlarının kullanımı ile siyasal iktidarı meşrulaştırmak olduğunu ifade etmektedirler. Geleneksel medyanın kontrolü sadece elitler tarafından yapılabileceğinden, propagandanın amacının da elitlerin çıkarlarını korumak olduğunu belirtirler. Geleneksel propaganda çalışmaları bu tür önermeleri kabul etse de sosyal medya çağında internetin merkezi kontrol olmayan yapısı propaganda üretim süreçlerine bakışı değiştirmiştir.
Propaganda teknikleri genellikle hedef kitleyi ikna etmeye yarayan psikolojik koşullanmalara atıfla tarif edilir. Dolayısıyla ikna aşamasında kullanılacak olan söylemin rasyonel gerekçelendirmelerden ziyade insanın psikolojik ve bilişsel özelliklerinin sebep olduğu yanlış algılara dayanması gerekir. Kalıplaşmış imajların içinde insanların kişiliklerinin yok edilmesi temel propaganda tekniğidir. Bunun dışında propagandacının rakiplerine lehte ya da aleyhte isimler takması da bir başka tekniktir.
Propaganda içinde yaratılan kurgusal gerçeklik sürekli olarak tekrarlanarak dinleyicilerin zihinlerinde taze tutulur. Tekrar en önemli propaganda aracıdır. Tekrarlanan sloganların insanların bilincinde sanki gerçekmiş gibi algılanması insanın temel psikolojik yanılgılarının ana kaynakları arasındadır. Tekrar tekniği özellikle aşılama tekniği ile birlikte kullanılabilir. Çünkü her tekrar halk nezdinde bir karşılık bulmayabilir. Ancak bir toplumun eğilim gösterdiği bir önyargı tekrarlandığında aşılama olgusu ortaya çıkar ve tekrarlanan mesaj daha kolay bir şekilde dinleyiciyi etkiler. Bunun yanında propagandacı tekrarlanan iddialarını tartışmaktan kaçınır.
Propagandanın içeriğinin olumlu çağrışımlar uyandıran kelimelerle birlikte kullanılması da sık rastlanan bir yöntemdir. Propagandacıların bir başka önemli tekniği de toplum tarafından kabul görmüş kişilerin tanıklığına başvurmalarıdır. Milli sporcuların ya da sevilen sanatçıların belirli bir siyasal kampanyayı desteklemesi bu bağlamda ele alınabilir. Benzer şekilde siyasal liderler propaganda sırasında olumlu siyasal simgelerle kendilerini özdeşleştirmeye çalışarak, o simgeye yüklenen anlamı kendilerine transfer etmeye gayret ederler. Propaganda yöntemlerinin sayısını çoğaltmak kolaydır. Örneğin istatistiki bilgileri seçici ve yanıltıcı bir şekilde kullanmak çok yaygındır. Bu durumlarda veriler bağlamından kopartılır, eksik söylenir ve sebep ile sonuç arasında zayıf bağlantılar kurulur. Yanlış yönlendirici analojiler kullanmak da bu tür propaganda faaliyetlerine örnek olabilir.
İstatistiki veriler ya da yanlış analojiler, gündemi saptırmak için kullanılabilir. Özellikle siyasal liderler avantajlarına olmayan konuları değiştirmek için saptırma yöntemini sıklıkla kullanırlar. Dolayısıyla gündem belirleme propaganda faaliyetlerinin en önemli alanlarından biri hâline gelir.
Sosyal Medyada Propagandanın Kullanımı
Bilindiği üzere propaganda, geleneksel kitle iletişim araçları üzerinde bir hakimiyeti ve bu hakimiyeti sağlayacak geniş çaplı bir örgütlenmeyi gerekli kılar. Bununla birlikte sosyal medyanın getirdiği yenilikler bu geleneksel örgütlenme anlayışını sarsarak propaganda çalışmalarına yeni boyutlar kazandırmıştır. Sosyal medya ile birlikte propaganda yapmak için kitle iletişim araçlarının kontrolüne ihtiyaç olmadığı gibi, geniş çaplı bir örgütlenmeye de ihtiyaç yoktur. Geleneksel olarak sık rastlanan dikey propaganda çeşidinin, internetin keşfi ile birlikte geçerliliğini yitirdiği ve hakimiyeti yatay propagandaya bıraktığı iddia edilmektedir.
Sosyal medyanın kimliği gizleyen özelliğinden ötürü, propagandaları kimlerin başlattığına ilişkin bir analiz yapmak dahi zordur. Bu bakımdan sosyal medya yatay propagandanın rahatlıkla örgütlenebildiği bir yerdir. Bununla birlikte devletler ya da şirketler yatay görünümlü fakat dikey propaganda yöntemleri kullanılabilmektedir. Örneğin sahte kullanıcı yorumları tek bir merkezden yayılarak belirli bir ürün ya da hizmet propagandası yapılabilmektedir. Sosyal medya hem ana propaganda çeşitlerinde güncellemeler yapmış hem de bu propagandaları analiz etmeyi karmaşık internet yapısı sayesinde son derece zorlaştırmıştır. Sosyal medyadaki propaganda çeşitlerinden birisi de internet trolleridir. İnternet trolleri genellikle çevrimiçi gruplarda verdikleri mesajlarla insanların duygularını dengesizleştirerek grup içinde verimsiz tartışma çıkmasını sağlayan ya da ana tartışma konusunu saptırarak meselenin konuşulmaz hale gelmesine sebebiyet veren sosyal medya kullanıcılarıdır. Bu tür faaliyetler belirli bir amaç için ya da sırf eğlence amaçlı yapılabilmektedir.
Sosyal Medyada Kara ve Gri Propaganda
Kara propaganda kaynak temelli bir aldatmacadır. Sosyal medyada kara propaganda kimlik-temelli bir aldatmacadır. Sosyal medyadaki sahte hesap kullanımı sanki gerçek kişiler ya da gerçek toplulukların temsilcileri söz konusu olumsuz söylemleri dile getiriyormuş gibi gösterilerek, kara propagandanın etkisi artırılmaktadır. Dünyanın büyük ve demokrasi önderi kabul edilen ülkelerinde gerçekleştirilen ulusal kampanyalar ve özellikle seçimlerde sosyal medyada kara ve gri propaganda yapıldığı ortaya çıktı. Kötü niyetli gruplar ve örgütlerin sosyal medyayı geniş çaplı gri ve kara propaganda kampanyaları başlatmak için kullandıkları fark edildi. Bu kampanyaların sanki hedef ülkenin içinden yapılıyormuş izlenimi verilmekteydi. Oysa bu kampanyalar başka ülke ve kuruluşlardan yönetildiği belirlendi. Sosyal medyanın bu tür gri ve kara propagandaları yaymayı hem
kolaylaştırdığı hem de bu propagandaları tanımayı ve onların fark edilmesini zorlaştırdığı anlaşıldı. Örneğin seçim kampanyalarında “sosyal bot” denen yazılım temelli dijital hesaplar üretildi ve bu hesaplar üzerinden mesajlar otomatik olarak üretilerek yayılmaya başlandı. 2016 ABD Başkanlık seçimlerinde üretilen tartışmaların %19’unun sosyal bot denen otomatik dijital hesaplardan geldiği tahmin edilmektedir.
Sosyal Medyada Propaganda ile Mücadele
Ünite için ayrıntılarıyla açıklanan örneklerden hareketle sosyal medya özellikle dikey, gri ve kara propaganda faaliyetlerine önemli avantajlar sağlamaktadır. Ancak bu tür propagandalarla etkin bir mücadelede iki önemli engel bulunmaktadır.
Birincisi, sosyal medya hesaplarının hangisinin sahte ya da “sosyal bot” olduğunu ve hangi mesajların bilinçli propaganda aracı olarak yayıldığını saptamak yapay zeka uygulamalarıyla tespit edilememesidir. Sosyal medyadaki mesajların propaganda için kullanılıp kullanılmadığını etkin bir şekilde anlaşılamamaktadır. Bu tür propagandaları tespit etmek hâlen büyük ölçüde kullanıcı şikayetlerine dayanmaktadır.
İkinci olarak sosyal medya şirketleri platformlarında süre giden aktiviteleri yasal mercilerle ya da sivil örgütlerle paylaşmakta son derece isteksizdirler. Bunun sebebi söz konusu şirketlerin iş modelinde yatmaktadır. Sosyal medya şirketlerinin temel gelir kaynağı reklamlardır. Reklamların anlamlı bir şekilde yönlendirilebilmesi için ise kullanıcıların paylaşımlarının analiz edilerek kullanıcı ihtiyaçlarının tespit edilmesi gerekmektedir.
Bunlara birlikte sosyal medya şirketleri propaganda önleme gerekçesi ile resmi makamlardan gelen sansür taleplerine karşı direnme eğilimi göstermektedirler. Şirketler hem iç işleyişlerine devlet müdahalesinden hoşlanmamakta hem de kullanıcıları tarafından “sansürcü” olarak etiketlenmek istememektedirler.
Sosyal medya çok az bir maliyetle küresel bir kitleye ulaşmanın etkin bir mekanizması olmuştur. Sosyal medya kullanıcıları kimi takip edeceklerini ve kimden mesaj alacaklarını kendileri belirledikleri için, sosyal medya uygulamaları geleneksel medyadaki yazı işleri müdürü veya editör gibi kontrol mekanizmalarını içermemektedir. Bu durum terörist örgütlerin hedef kitleleri ile doğrudan iletişime geçmelerine imkân tanımakta ve onları mesajlarını geleneksel kitle iletişim araçları ile yayma kısıtlarından kurtarmaktadır. Terörist örgütlerin propaganda faaliyetlerinin nasıl engelleneceği konusunda ilk akla gelen öneri internet üzerinde belirlenen terörist faaliyetlere yönelik içeriklerin silinmesidir. Sosyal medya platformlarının ve internet hizmeti sağlayıcılarının söz konusu içeriklerden yasal olarak sorumlu tutulması teklif edilmektedir.