SMY107U-SOSYAL MEDYA YÖNETİMİ
Ünite 3: Sosyal Medya ve Dijital Okuryazarlık
Giriş
Dijital okuryazarlık, televizyon, gazete, dergi ve radyo gibi geleneksel kitle iletişim araçlarının yanı sıra dijitalleşme ile gündeme dahil olan ve yeni medya kapsamında değerlendirilebilecek ortamlardaki okuryazarlık kavramını ifade eder. Dijital okuryazarlık kavramı ile ifade edilen sadece sosyal medya platformlarındaki okuryazarlık biçimi olmayıp aynı zamanda Web 1.0 olarak nitelendirilen ve internetin birinci aşamasını oluşturan içerikler de bu kavrama dahildir. Bu bölümde öncelikle “medya okuryazarlığı” kavramı ele alınmakta ardından “dijital okuryazarlık” kavramı tartışılmaktadır. Dijital okuryazarlık ile ilgili olan “sosyal medya okuryazarlığı”, “sosyal medya bağımlılığı” ve “siber zorbalık “bölümde ele alınan diğer konu başlıklarıdır. Bölümün son başlığını ise “dijital reklam okuryazarlığı” başlığı oluşturmaktadır.
Medya Okuryazarlığı Kavramı
Medya okuryazarlığı temel olarak medyadaki içerikleri yorumlama ve analiz edebilme olarak nitelendirilebilir. Bu noktada medya ile kastedilen geleneksel kitle iletişim araçlarıdır.
Okuryazarlık, belirli türdeki metinleri, eserleri okumak, yorumlamak, üretmek için bilgi, beceri kazanmayı ve kişinin kültüre, topluma tam olarak katılabilmesi için entelektüel araçları ve kapasiteleri kazanmasını içerir. Tanım, okuryazarlığın medyadan bağımsız yapısını vurgular. Tanıma baktığımızda çeşitli anahtar kavramların olduğunu görmekteyiz. Okumak, yorumlamak, bilgi ve beceri kazanmak ve toplumsallaşma söz konusu kavramlardan birkaçıdır. Okuryazarlık, bireyin toplumsallaşma sürecinde etkilidir.
Okuryazarlık ile ilgili çeşitli kavramlar bulunur. Söz konusu kavramlar aşağıdaki gibi sıralanabilir:
• Görsel okuryazarlık: Fotoğraf, resim ve grafik tasarımı anlamak ve üretmek için gerekli yetkinliklerdir. • Bilgi okuryazarlığı: Bilgi kaynaklarının niteliğini araştırmak, bulmak ve değerlendirmek için gerekli yetkinliklerdir. • Haber okuryazarlığı: Haber ve bilgilerin güvenilirliğini analiz etmek ve değerlendirmek için eleştirel düşünme becerilerinin kazanılmasıdır. • Dijital okuryazarlık: İnternet ve sosyal medya kullanımına aktif katılım için gerekli beceriler, zihin alışkanlıkları ve yetkinliklerdir. • Veri okuryazarlığı: Bütün biçimlerdeki verileri anlama, kullanma, eleştirel olarak analiz etme ve bunlarla çalışma ile ilgili bilgi ve yetkinliklerdir.
Okuryazarlığın görsel, bilgi, haber, dijital ile veri boyutları bulunur. Yukarıdaki sınıflandırmada doğrudan medya okuryazarlığı terimi yer almıyor olsa da değinilen kavramlar aynı zamanda medya okuryazarlığı ile de ilişkilidir. Görsel okuryazarlık bir sanat eserini ya da bir fotoğrafı anlamak ve
yorumlamak için gerekli olduğu kadar bir habere ya da reklama eşlik eden görsel içeriği yorumlamak için de gereklidir. Bilgi okuryazarlığı, bilginin güvenilir olup olmamasını araştırmadan, kaynağını araştırmaya kadar çeşitli yetkinlikler gerektirir. Haber okuryazarlığı doğrudan medya okuryazarlığı ile ilgilidir. Haberi değerlendirebilme ve habere yönelik eleştirel bir bakış açısı geliştirebilme becerileri bu noktada öne çıkar. Dijital okuryazarlık ise internet ve sosyal medyayı kullanım için gerekli teknik becerileri vurguladığı kadar bu platformlardaki içerikleri analiz edebilmeyi de vurgular. Veri okuryazarlığı ise her çeşit veriyi anlama ve yorumlama yetkinliğidir.
Okuryazarlık, özellikle medya çerçevesinde değerlendirildiğinde medya okuryazarlığı kavramı öne çıkar. Medya okuryazarlığı, medyadaki içerikleri anlamlandırma sürecidir. Anlamlandırmanın yanı sıra eleştirel bir bakış açısı ile bu içerikleri yorumlamak önem taşır.
Medya okuryazarlığı kendi içerisinde çeşitli kategorilere ayrılır. Söz konusu kategorileri değerlendirmek medya okuryazarlığı kavramının tarihsel gelişimini kavramak adına önemlidir. Bahsi geçen tarihi aşamalar şunlardır:
• Klasik okuryazarlık (okuma-yazma-anlama), yüzyıllar boyunca hakim olup ilköğretimin önemli bir rol oynadığı okuma-yazma sürecine karşılık gelmektedir. • Görsel-işitsel okuryazarlık, film ve televizyon gibi elektronik medya ile ilgili görüntü ve sıralı görüntülere odaklanır. • Dijital okuryazarlık veya bilgi okuryazarlığı, bilgisayar ve dijital medyadan kaynaklanır ve yeni beceriler öğrenme gerekliliğini beraberinde getirir. Bu, çok yeni bir kavramdır ve genellikle modern dijital araçlar için gereken teknik becerilere atıfta bulunmak için eş anlamlı olarak kullanılır. • Medya okuryazarlığı, medya yakınsamasının bir sonucu olarak ihtiyaç duyulan medya okuryazarlığı, bilgi toplumunun gelişiminin ileri aşamalarında ortaya çıkan elektronik medya (kitle iletişimi) ve dijital medyanın (multimedya iletişimi) birleşmesidir.
Klasik okuryazarlık olarak isimlendirilen medya okuryazarlığı aşaması klasik anlamda okumayazma-anlama sürecini vurgular. Görsel ve işitsel okuryazarlık, kitle iletişim araçlarındaki içeriklere odaklanır.
Medya okuryazarlığı, klasik yazılı alfabe ile başlayan, elektronik medyanın ve dijitalleştirilmiş bilginin gelişimine kadar uzanan insanlığın iletişimsel gelişiminin önemli sürecinin bir parçasıdır.
Medya okuryazarlığı ile ilgili çalışmalarda genel olarak aşağıda belirtilen dört ortak temanın olduğunu ifade etmek mümkündür:
• Kitle iletişim araçları, bireyler üzerinde çok çeşitli olumsuz etkiler sunma potansiyeline sahiptir.
• Medya okuryazarlığının amacı, insanların kendilerini potansiyel olarak olumsuz etkilerden korumalarına yardımcı olmaktır. • Medya okuryazarlığı geliştirilmelidir ve bu gelişim her bireyin çabasını, uzmanların yönlendirmesini gerektirir. • Medya okuryazarlığı çok boyutludur. Medya, insanları hem doğrudan hem de diğer insanlar, kurumlar ve kültür aracılığıyla dolaylı olarak bilişsel, tutumsal, duygusal, fizyolojik, davranışsal olarak birçok yönden sürekli olarak etkiler.
Çeşitli medya okuryazarlığı modelleri karşılaştırıldığında modeller arasında aşağıdaki benzerliklerin bulunduğu söylenebilir:
• Medya okuryazarlığının önemli bir bileşenini, bir mesaj (bilgi veya metin) ve bunun değerlendirilmesi hakkında eleştirel düşünme oluşturur. • Teknik beceriler hayati bir rol oynar. • Medya üretimleri oluşturma ile ilgili beceriler önemlidir. • İletişim yetkinlikleri ile yeni medya ve bilgi iletişim teknolojilerini kullanan iş birliği de dahil olmak üzere bireyin sosyal işleyişi, etkileşim ve medya yakınsamasıyla sıkı sıkıya ilişkili olan yeni yetkinliklerin alanıdır.
Medya okuryazarlığı; mesajlara erişim, bunları analiz etme, değerlendirme ve oluşturma yeteneği olup bahsi geçen kavramların açıklamaları şu şekildedir:
• Erişim: Tek seferlik olmayıp dinamik ve sosyal bir sürece dayanır. İlk erişim sağlandıktan sonra, okuryazarlığın geliştirilmesi, kullanıcıların erişim koşullarını (donanım ve yazılım uygulamalarını güncelleme, yükseltme ve genişletme) önemli ölçüde ve sürekli olarak değiştirmesine yol açar. • Analiz: İnsanların hem yazılı hem de görselişitsel medya ile etkileşiminin analizi bunun bir dizi analitik yetkinliğe dayandığını gösterir. • Değerlendirme: Değerlendirmeye yapılan vurgu, eleştirel okuryazarlığın estetik, siyasal, ideolojik ve/veya ekonomik uygun temellerini belirlerken ve meşrulaştırırken bazı zor soruları da gündeme getirir. • İçerik oluşturma: Medya okuryazarlığının tüm tanımları, oluşturma ve sembolik metinler üretme gerekliliğini içermese de insanların içerik üretimi ve doğrudan içerik üretimi deneyimine sahiplerse profesyonel olarak üretilmiş materyallerin yöntemlerini daha derinden anladıkları ileri sürülmektedir.
“Erişim”, “analiz”, “değerlendirme” ve “içerik oluşturma” medya okuryazarlığının unsurlarını oluşturur. Erişim ile ifade edilen kitle iletişim araçlarının ve günümüzde internetin içeriğine erişme olup gelişen ve toplumsal bir süreçtir. Analiz, iletişim araçlarındaki içeriklerin değerlendirilmesine yönelik analitik bir yetkinliktir.
Değerlendirme unsuru estetik, siyasal, ekonomik ve toplumsal bir bağlam çerçevesinde değerlendirme yapmayı vurgular. İçerik oluşturma ise kitle iletişim araçlarındaki içeriklerin kimler tarafından, nasıl üretildiğine yönelik anlayışı vurguladığı gibi sosyal ağlar aracılığı ile üretilen içeriğe yönelik bir anlayış geliştirmeyi de vurgular.
Medya okuryazarlığının üç yapı taşını “beceriler”, “bilgi yapıları” ve “kişisel odak” oluşturur. Beceriler, bilgi yapıları oluşturmak için kullanılan araçlar olup analiz, değerlendirme, gruplama, tümevarım, tümdengelim, sentez ve soyutlamadan meydana gelir. Beceriler, bireylerin analiz, değerlendirme, soyutlama gibi yeteneklerini içerir.
Bilgi yapıları, öğrenilenleri organize etme olup medya etkileri, medya içeriği, medya sektörü, gerçek dünya ve benlik alanlarındaki bilgilere dayalıdır. Kişisel odak, hedefler ve dürtülerden oluşur. Kişi hedeflerinin ne kadar farkında olursa bilgi arama sürecini de o kadar fazla yönlendirebilir.
Medya okuryazarlığı eğitim bilimleri alanında da öne çıkan kavramlardan biridir. Bu kapsamda öğrencilerin bir film, reklam veya televizyon programı gibi bir metin üzerinde düşünürken şu beş soruyu yanıtlamaları istenmektedir:
• Mesajı kim gönderiyor ve mesajı gönderenin amacı nedir? • Dikkat çekmek ve dikkati tutmak için hangi teknikler kullanılıyor? • Bu mesajda hangi yaşam tarzları, değerler ve bakış açıları temsil edilmektedir? • Farklı insanlar bu mesajı nasıl farklı yorumlayabilir? • Bu mesaja ne dahil edilmemektedir?
Dijital Okuryazarlık
Günümüzde bilgi ve iletişim teknolojisinde büyük bir değişime tanık olduğumuz için, bilgisayar okuryazarlığı veya internet okuryazarlığı olarak adlandırılan yeni bir okuryazarlık biçimi ortaya çıkmıştır. Yeni medya ya da dijital medya; sosyal medya, internet, video oyunları, sanal gerçeklik ve artırılmış gerçekliğin yanı sıra geleneksel medyanın herhangi bir dijital biçimini içerir. Dijital okuryazarlık; dijital medya, bilgisayar, bilgi ve iletişim teknolojilerinin kullanımını kapsayan geniş bir yetkinlikler kümesini ifade eder. Dijital okuryazarlık, dijital teknoloji ve bilginin kullanımını sürdürme yeteneği olup başkalarıyla iletişim kurmak ve iş birliği yapmak, saygın kaynaklardan çevrim içi bilgi bulmak ve çevrim içi dünyada güvende kalmayı sağlamak ile ilgilidir.
Dijital okuryazarlığın çeşitli unsurları aşağıdaki gibi sıralanabilir:
• Dijital okuryazarlık; iş, öğrenme, boş zaman ve günlük yaşamın diğer yönlerinde yer alan başarılı dijital faaliyetleri gerçekleştirebilmeyi içerir. • Birey için dijital okuryazarlık, bireyin belirli yaşam durumuna göre değişen ve ayrıca bireyin
yaşam durumu geliştikçe gelişen, yaşam boyu devam eden bir süreçtir. • Dijital okuryazarlık, bilgi ve iletişim teknolojileri okuryazarlığından daha kapsamlıdır. • Dijital okuryazarlık; bilginin, tekniğin, tutumun ve kişisel niteliklerin edinilmesini ve kullanılmasını ve dijital faaliyetleri planlama, yürütme ve değerlendirme yeteneğini kapsar. • Dijital okuryazarlık, dijital okuryazar bir kişi olarak kişinin kendisinin farkında olma ve dijital okuryazarlık gelişimi üzerine düşünme yeteneğini içerir.
Dijital okuryazarlığın “dijital yetkinlik”, “dijital kullanım” ve “dijital dönüşüm” olmak üzere üç seviyesi bulunur. Dijital yetkinlik, temel görsel tanıma ve el becerilerinden daha eleştirel, değerlendirici ve kavramsal yaklaşımlara kadar beceri seviyelerini kapsar ve ayrıca tutum ve farkındalıkları içerir.
Merkezi ve çok önemli düzey, dijital kullanım olup bu düzeyde belirli profesyonel veya etki alanı bağlamlarında dijital yetkinliğin uygulanması ön plana çıkmaktadır. Kullanıcılar mesleğe, alana veya diğer yaşam bağlamına özgü ilgili dijital yeterliliklerden ve unsurlardan yararlanır.
Dijital okuryazarlığın da dahil olduğu “yeni okuryazarlık” kavramının dört özelliği şu şekilde:
• Bilgi ve iletişim için yeni teknolojiler ve bunların kullanımına yönelik yeni vizyonlar, bu teknolojiler içinde yer alan okuryazarlık görevlerine yeni potansiyeller getirilmesini gerektirir. • Yeni okuryazarlıklar, dünya topluluğuna sivil, ekonomik ve kişisel katılımın merkezinde yer alır. • Yeni okuryazarlıklar teknoloji değiştikçe hızla değişirler. • Yeni okuryazarlıklar çoklu, çok modlu ve çok yönlüdür.
Yeni medya okuryazarlığı çerçevesi incelendiğinde işlevsel ve eleştirel medya okuryazarlığı olmak üzere iki boyutun olduğu görülür. İşlevsel medya okuryazarlığı teknolojiyi kullanabilme gibi daha çok teknik becerileri ve dijital medya içeriklerine erişip bunları anlayabilmeyi kapsar. Bir Web sitesine erişip haber okuma ve içeriği anlayabilme işlevsel medya okuryazarlığına örnek olarak gösterilebilir. Dijital okuryazarlık becerileri aşağıdaki gibi üç kategoriye ayrılmaktadır:
• Bilgi becerileri: Bilgi yönetiminin temel kavramları ve bilgi yönetimi ile ilgili teknikler ve yöntemler söz konusu beceriler kapsamında yer alır. • Dijital araç kullanımı: Çeşitli yazılım uygulamalarını öğrenmek ve kullanmak için gerekli beceri ve yeterlilikler, günlük yaşam kolaylığı ve hedeflere ulaşmak için dijital araç kullanımı, temel bilgisayar problemlerini yönetme
ve çözme becerisi, iletişim becerileri, ağlardaki kişisel bilgileri yönetme becerisi, ortak çalışma ve etik için teknolojinin uygulanması olup çeşitli bilişsel beceriler gerektirir. • Dijital dönüşüm: Yeni bilgi formları üretmek, geliştirmek, tasarlamak ve sunmak, birlikte öğrenerek yaratıcı bir şekilde dijital inovasyon üretmek, nelerin geliştirilebileceğini yansıtmak ve çalışmaları yayınlamak amacıyla değerlendirme becerilerinin kullanılarak internet bilgilerinin telif hakkını da anlayarak bilginin pekiştirilmesidir.
Dijital okuryazarlık, bazı temel bilgiler ile başlamayı gerektirse de bilgisayar ve klavye kullanmayı veya çevrim içi arama yapmayı öğrenmek gibi işlevsel bir meseleden çok daha fazlasıdır. Dijital medya yeni sorular ortaya atıp yeni araştırma yöntemleri gerektirse de aşağıdaki temel kavramsal çerçeve, alanın haritasını çıkarmak için yararlı bir araç sunar:
• Temsil: Tüm medya gibi, dijital medya da dünyayı basitçe yansıtmaktan çok temsil etmektedir. • Dil: Gerçekten okuryazar olan bir birey sadece dili kullanmakla kalmaz, aynı zamanda dilin nasıl çalıştığını da anlayabilir. • Üretim: Okuryazarlık ayrıca kimin kiminle ve neden iletişim kurduğunu anlamayı da içerir. • Okuyucu/izleyici/dinleyici: Okuryazarlık, kişinin bir okuyucu/izleyici/dinleyici (kullanıcı) olarak kendi konumunun farkındalığını da içerir.
Sosyal Medya Okuryazarlığı
Sosyal medya okuryazarlığı, bireylerin sosyal medya uygulamalarını uygun şekilde kullanma ve sosyal medya içeriğini eleştirel olarak analiz etme, değerlendirme, paylaşma ve oluşturma yetkinlikleridir.
Sosyal medya okuryazarlığının yapı taşları şunlardır
• Teknik yetkinlikler: Teorik ve pratik bilgiler olup bu bilgilerin sosyal medya araçlarını, uygulamalarını çalıştırmak için gerekli becerilere dönüştürülmesidir. • Bilişsel yetkinlikler: Sosyal medya içeriğini analiz etme ve değerlendirme kapasitesidir. • Duygusal yetkinlikler: Sosyal medyaya ya da kişinin kendisinin veya başkalarının bu medyadaki faaliyetlerine yönelik duygusal eğilimdir. • Dikkat: Bireylerin nasıl düşündüklerinin, insanların araçları nasıl oluşturup birbirlerine bunları nasıl kullanmayı öğrettiklerinin, grupların nasıl sosyalleştiğinin ve insanların medeniyetleri nasıl dönüştürdüğünün temel yapı taşıdır. • Katılım: Günümüz medyası, insanların başkalarının düşüncelerini bilgilendirmesine, ikna etmesine ve etkilemesine olanak tanır ve en
önemlisi, her ölçekte faaliyet düzenlemelerine yardımcı olur. • İş birliği: Dikkat ve katılım teknolojilerini ve tekniklerini kullanmak, insanların sosyal medyanın ortaya çıkmasından önce denenmesi çok zor veya pahalı olan şekillerde iş birliği içinde birlikte çalışmasına olanak tanır. • Ağ farkındalığı: Sosyal ağlar insan olmanın önemli bir parçasıdır, ancak geçmişte ağa hangi insanların ve kaç kişinin dahil edileceği konusunda fiziksel sınırlamalar bulunmaktaydı. • Eleştirel tüketim: Neyin ve kimin güvenilir olduğunu, neyin ve kimin güvenilir olmadığını çevrim içi olarak anlamaya çalışmanın okuryazarlığıdır
Yetkinlikler, kendi içerisinde analiz, değerlendirme ve katkı olmak üzere üç boyuta sahiptir:
• Analiz: Kişinin sosyal medya içeriğini ve ağ seçimlerini, tüketimini, katılım davranışlarını gözlemleme, izleme ve bunlar arasındaki yapılar ile bağlantıları ayırt etme yeteneğidir. • Değerlendirme: Kişinin sosyal medya mesaj ortamının temelini oluşturan düşünceleri, değerleri ve yaşam deneyimlerini sorgulama, tanımlama ve bu mesajların gerçekliğini değerlendirme yeteneğidir. • Katkı: Toplumsal hedefler ve ortak yarar için mesajlar geliştirme, paylaşma ve yayma yeteneğidir.
Sosyal Medya Bağımlılığı
Diğer faaliyetlerden ödün vererek sosyal medyayı takıntılı bir şekilde kullanım ile ortaya çıkan sosyal medya bağımlılığı, sosyal medyanın aşırı kullanımı ve bağımlı şekilde takip edilmesidir. Sosyal medya bağımlılığı aşırı bir şekilde sosyal medya kullanımı şeklinde tanımlanabilir. Sosyal medyaya yoğun düzeyde bağımlı olan kişinin gündelik hayattaki diğer faaliyetlerinden uzaklaşıp sosyal medyada çok uzun saatler geçirdiği söylenebilir.
Sosyal medyayı takıntılı bir şekilde kullanmanın dokuz belirtisine aşağıda değinilmektedir:
• Sosyal medya konusunda düşünmek ya da hayal kurmak için önemli miktarda zaman harcamak • İstenilen etkiyi hissetmek için artan miktarda zaman harcama ihtiyacı • Sosyal medya kullanılmadığında huzursuz, sinirli, kızgın, endişeli veya üzgün hissetmek • Kullanımı durdurmak, kontrol etmek veya azaltmak için başarısız girişimler • Olumsuz ruh hallerini hafifletmek için sosyal medyayı kullanmak • Olumsuz sonuçların farkında olunmasına rağmen sosyal medyayı kullanmaya devam etmek • Kullanım hakkında başkalarına doğruyu söylememek veya kullanım kapsamını gizlemek
• Diğer sosyal faaliyetleri ve eğlence faaliyetlerini azaltmak • Önemli bir ilişkiyi ya da fırsatı kaybetmek veya kaybetmek üzere olmak
Yukarıdaki sınıflandırmaya benzeyen başka bir sınıflandırmaya göre ise sosyal medya bağımlığının işaretleri şunlar olabilir:
• Kontrol edilemeyen sosyal medya kullanım dürtüsüne sahip olmak • Kişisel sorunları unutmak için sosyal medyayı kullanmak • Sosyal medya kullanımının iş hayatı veya özel hayat üzerindeki olumsuz etkileri • Araba kullanma, yemek veya insanlar ile vakit geçirme esnasında sosyal medyayı kullanmak • Sosyal medya kullanımını durdurmayı veya azaltmayı zor bulmak • Sorunlarla başa çıkmak ya da mutlu hissetmek için sosyal medyaya bağımlı olmak • Sürekli sosyal medyayı düşünmek ve her fırsatta oturum açma ihtiyacı duymak.
Sosyal medya kullanımını kontrol etmeye yardımcı olacak birtakım ipuçları ise Amerikan Psikiyatri Birliği tarafından çeşitli kaynaklardan hareketle derlenerek aşağıdaki gibi sıralanmıştır:
• Zamanı takip etmek: Sosyal medyada gerçekte ne kadar vakit geçirilmektedir? • Dikkat dağınıklığını ve sıkça yaşanan bölünmeleri en aza indirmeye yardımcı olmak için sosyal medya uygulamalarından gelen bildirimler kapatılabilir. • Sosyal medya kullanımı geçici ya da kalıcı olarak azaltılabilir. • Cesaret ve motivasyon sağlayabilecek ve kişiyi sorumlu tutabilecek başka biri ile bu zorluğun üstesinden gelinebilir. • Sosyal medyayı kullanmak için bir zaman sınırı ya da belirli bir zaman belirlenebilir. • Tamamen çevrim dışı olunacak zamanlar belirlenebilir. • Sosyal medyayı kullanmaya bir ya da daha fazla günü içerecek şekilde ara verilebilir.
Siber Zorbalık
Zorbalık; kasıtlı, tekrarlanan ve saldıran ile hedef arasındaki güç dengesizliğine dayanan bir tür kasıtlı olarak zararlı saldırgan davranıştır. Siber zorbalık ise dijital teknoloji ile işlenen zorbalıktır. Siber veya elektronik zorbalık, cep telefonları veya internet gibi elektronik araçlar aracılığıyla gerçekleştirilen zorbalıktır. Siber zorbalık; e-Posta, sohbet odasında anlık mesajlaşma, Web sitesi, çevrim içi oyun sitesi veya dijital mesajlar yoluyla gerçekleşir. Zorbalık davranışı çevrim dışı bir şekilde gerçekleştiği gibi çevrim içi bir şekilde de gerçekleşir.
Tüm zorbalık biçimleri başka bir kişiye veya gruba yönelik kasıtlı, genellikle tekrarlayan, incitici davranışlarla karakterize edilirken çevrim içi veya akıllı telefon aracılığıyla gerçekleşen siber zorbalığın aşağıdakileri içeren ayırt edici unsurları bulunur:
• Devamlıdır: Çoğu öğrencinin her zaman bir şekilde teknolojiye erişimi vardır. • Tespit edilmesi zordur: Siber zorbalığın telefonlar, bilgisayarlar veya tabletler aracılığıyla gerçekleşmesi yetişkinlerin bunu tespit etmesini çok daha zor hale getirir. • Anonimdir: Siber zorbalık anonim olarak gerçekleştirilebilir. Zorbalığa uğrayanlar, davranışı kimin sürdürdüğünü bile bilmiyor olabilir, bu da bir bireyin diğerine zarar vermesini ve sorumlu tutulmamasını kolaylaştırabilir. • Potansiyel olarak daha büyük bir kitleyle paylaşılır: Bu da çevrim içi yayınlandıktan sonra olumsuz mesajları durdurmayı zorlaştırır. • Kolayca zarar verebilir: Fiziksel mesafe nedeniyle teknolojiyi kullanarak zorbalık yapmak genellikle daha kolaydır. • Kalıcılık: İnternette bir şey paylaşıldığında, genellikle herkes tarafından, her yerde erişilebilir durumdadır.
Dijital Reklam Okuryazarlığı
Tüketicilerin, pazarlama ve reklam mesajlarını, görsel temsilleri yorumlayabilmek için reklam okuryazarlığı becerilerine başka bir deyişle reklamları ve diğer ticari mesajları tanıma, değerlendirme ve anlama becerisine ihtiyaçları bulunmaktadır. Reklam okuryazarlığı temel olarak bir ticari mesajın reklam olduğunun farkına varma, ikna amacı taşıdığını anlama şeklinde ifade edilebilir. Medya okuryazarlığında olduğu gibi reklam okuryazarlığı da reklam mesajlarını eleştirel bir çerçeveden hareketle değerlendirmeyi içerir. Reklam okuryazarlığının bilgisel, estetik, retorik okuryazarlık ve tutundurma (promosyonel) okuryazarlığı olmak üzere dört boyutu bulunur.
Reklam okuryazarlığının yedi bileşeni aşağıdaki gibi sıralanabilir:
• Reklamın tanınması: Reklamı diğer medya içeriklerinden (örneğin televizyon programları, editoryal Web içeriği) ayırt etmek • Reklamın kaynağının tanınması: Reklam mesajları için kimin ödeme yaptığını anlamak • Hedef kitlenin algılanması: Kitle hedefleme ve segmentasyon kavramlarını anlamak • Reklamın satış amacını anlamak: Reklamın ürünleri satmaya çalıştığını anlamak • Reklamın ikna edici amacını anlamak: Reklamın; tüketicilerin davranışlarını, örneğin bir ürün hakkındaki tutumlarını ve bilişlerini değiştirerek onları etkilemeye çalıştığını anlamak
• Reklamverenin ikna edici taktiklerini anlamak: Ürünü geliştirmek ve idealize etmek için reklamverenler tarafından kullanılan belirli stratejileri anlamak • Reklamın taraflı olmasının anlaşılması: Reklamı yapılan ve gerçek ürün arasındaki tutarsızlıkların farkında olmak.
Dijital reklam okuryazarlığı tanım ve kapsam açısından yukarıda değinilen boyutlar ve bileşenler ile ilişkilidir. Geleneksel mecralarda yer alan reklamlarda olduğu gibi dijital mecralarda yer alan reklamların da bilgisel, görsel, retorik okuryazarlık ve tutundurma okuryazarlığı boyutları bulunur.
Dijital reklam okuryazarlığı kapsamında öne çıkan bir diğer reklam türü ise doğal reklamdır. Tüketiciler, ücretli doğal reklam ile yayıncı editöryal içeriği arasındaki farkı ayırt edebilmelidir. Doğal reklam; sayfanın içeriğiyle çok uyumlu olan, tasarımla özdeşleşen, tasarıma özümsenen ve hedef kitlenin kendisini ait hissettiği platform davranışıyla tutarlı olan ücretli reklamlardır.
Reklama yönelik açıklamanın uygulandığı durumlara ilişkin örnekler şunları içerir:
• Onaylamanın vlogger’lar, blog yazarları veya diğer çevrim içi “etkileyenler” tarafından yapıldığı reklam veren tarafından ödenen ve kontrol edilen reklamlar • Videonun ürünleri veya bir markayı tanıtma etkisine sahip olduğu üçüncü taraflara ait sitelerdeki video içeriği • Sanal çevrim içi dünyalar ve diğer oyunlardaki pazarlama iletişimi • Çevresindeki içerikten net bir şekilde ayrılmamış reklamlar • Üçüncü taraf Web sitelerinde reklam veren tarafından oluşturulan oyunlar.