SHZ314U-TOPLUMLA SOSYAL HİZMET
Ünite 4: Toplumla Çalışma Süreci II: Planlama, Müdahale ve Son Değerlendirme
Planlama Aşaması
Planlama aşaması en temelde ön değerlendirme ile müdahale arasında bir köprü olarak değerlendirilir. Ön değerlendirme sürecinde gerçekleştirilen kapsamlı analizlerin uygulamaya aktarılmasında ise planlamanın kritik bir role sahip olduğu vurgulanabilir.
Toplumla çalışmaya yönelik bir uygulamanın planlama aşamasında sosyal hizmet uzmanına düşen temel sorumluluklar uygulamaya yönelik amaç ve hedefleri belirlemek, amaçlara ulaşma konusunda izlenecek yolları ortaya koymaktır. Bu amaçla müdahale süreci için kılavuz niteliği taşıyacak olan bir eylem planı hazırlamak öne çıkan yöntemlerden biridir.
Eylem Planı Oluşturma
Planlama aşamasında toplumla sosyal hizmet uygulamaları gibi birden fazla görevin yer aldığı, ekip yönetimi ve zaman sınırlamasının bulunduğu çalışmalarda eylem planı hazırlanması beklenir. Eylem planı hazırlamak aynı zamanda sürece katkı veren herkesin müdahaleye yönelik ortaya koyduklarını görebilmesini ve müdahale sürecini izleyebilmesini mümkün kılar. Dikkatle hazırlanmış bir eylem planı müdahale sürecinde enerjinin, zamanın ve kaynakların verimli kullanılmasına katkı sağlar.
Sorunlar, ihtiyaçlar ve bunlara karşılık gelen öncelikler ve çözüm önerileri eylem planına iyi bir şekilde yansıtılmalıdır.
Eylem Planında Amaç ve Hedefleri Belirleme
Müdahale planının detaylandırılması sürecinde öncelikle ele alınması gereken konu müdahaleye ilişkin amaç ve hedeflerin oluşturulmasıdır. Bunun ardından belirlenen amaç ve hedefler doğrultusunda yürütülecek tüm etkinliklerin listelenmesi, etkinlikler için zaman çizelgesi oluşturulması ve faaliyetlere ilişkin sorumlulukların belirlenmesi söz konusudur.
Amaç, müdahale sonunda varılmak istenen noktayı ifade eder. Amacın başarılmasında dikkate alınacak başarı ölçütleri ve amaca ulaşılırken kullanılacak yöntemler hedefler aracılığıyla ifade edilmektedir. Bu nedenle amaçlar daha soyut ve genel ifadeler iken hedefler somut ve özelleştirilmiş hususlardır. Hedef ise müdahalenin amacına ulaşabilmesi için izlenecek yolların somutlaştırılmasıdır. Hedefler genellikle iki türden oluşmaktadır. Bunlar süreç hedefleri ve sonuç hedefleridir. süreç hedefleri belirli bir zaman diliminde gerçekleştirilecek uygulamalara ilişkin bir öngörü sunar. Öte yandan, süreç hedeflerini izlemek müdahalenin yürütülmesi sırasında her şeyin yolunda gidip gitmediğini denetlemenin bir yoludur. Uygulama sürecinde ulaşılmak istenen hedeflere ilişkin belirlenen zaman aralıkları aynı zamanda bu hedeflere ulaşmayı sağlayacak faaliyetlerin belirlenmesini gerektirir.
Faaliyet belirli bir zaman diliminde belirli bir hedefe yönelik olarak gerçekleştirilen uygulamadır. Amaç ve hedefleri gerçekleştirmek için kullanılacak stratejiler ve yöntemler, gerçekleştirilmesi planlanan faaliyetler, bunları gerçekleştirecek kişiler ve zaman çizelgesi somut bir şekilde müdahale planına yansıtılmalıdır. Buna yönelik olarak planlanacak her bir eylem (işlem veya müdahale de denebilir) için şu temel sorulara yanıt aramak yararlı olacaktır:
• Bu eylem için neler yapılacak? • Eylemi kim gerçekleştirecek? • Eylem nerede gerçekleştirilecek? • Ne zaman ve ne kadar sürecek? • Hangi kaynaklar kullanılacak • Süreci kim takip edecek? • Süreçle ilgili kim(ler) bilgilendirilecek?
Amaç, hedef ve faaliyetleri belirledikten sonra bunları görünür kılmak ve aynı zamanda takip edilebilir bir hâle getirmek için uygun yöntemlerden biri zaman çizelgesi oluşturmaktır. Kararların ve eylemlerin hayata geçirilmesinde yararlı bir araç olan zaman çizelgesi hangi zaman aralığında hangi faaliyetin gerçekleştirileceğini görsel olarak belirtmeyi kolaylaştırmaktadır. Bu tip uygulamalarda sıkça başvurulanlardan biri Gantt Şeması olarak bilinen görsel zaman çizelgelerini kullanmaktadır (s.86, Tablo 4.1).
Müdahale Aşaması
Müdahale, geniş ölçekli değişime ilişkin hazırlıklarla ortaya konulan kararların hayata geçirilmesidir. Amaçlanan değişimin kimi ve neyi hedef alacağını iyi belirlemiş olmak müdahale sürecinde bir strateji olarak karşımıza çıkacaktır. Bununla birlikte, müdahale sürecini etkin kılacak faktörler arasında sosyal hizmet uzmanının uygulama sürecinde üstleneceği roller ve ortaya koyması gereken temel beceriler bulunmaktadır. Sosyal hizmet uzmanları müdahale sürecinde iletişim, danışma, sorun çözme, savunuculuk, süpervizyon ve liderlik rollerini etkin bir şekilde yerine getirmelidir.
Temel Nitelikleri ve Teknikleri
Etkili bir topluluk çalışmasında müdahale aşamasının iyi bir organizasyon süreci anlamına geldiğini vurgulamalıyız. Belirlenen amaç ve hedeflere ulaşabilmek için sosyal hizmet uzmanlarının topluluk çalışmalarında sıklıkla yerine getirmesi gereken müdahale etkinliklerini ele almak önem kazanmaktadır
Toplantı ve Grup Çalışması Yönetme
Planlı değişim sürecinin dinamik yapısı ön değerlendirme sürecinde olduğu gibi müdahale aşamasında da sosyal hizmet uzmanının değişen koşullara göre revize edilen esnek bir müdahale yaklaşımı benimsemesini gerektirir. Bu nedenle bağlantı kurma, ön değerlendirme ve planlama aşamalarında olduğu gibi müdahale sürecinde de sosyal hizmet uzmanının karar alma, danışma, süreçleri yönetme, engelleri ortadan kaldırma gibi amaçlarla toplantılar
düzenlemesi gerekli olacaktır. Toplantı ve grup çalışmaları uygulamanın organizasyonu açısından önceliklidir.
Gönüllüleri Organize Etme
Gönüllülerin sunacağı desteklerden yararlanmak toplumla sosyal hizmet uygulamalarının bir parçasını oluşturur. Herhangi bir maddi karşılığı olmaksızın insanların bilgi, beceri ve deneyimlerinden yararlanmak gönüllülük faaliyetlerinin temelini oluşturmaktadır. Gönüllülük hizmetleri formel veya enformel yollarla gerçekleştirilebilir. Bu doğrultuda, gönüllüler müdahale sürecinde resmî bir görev alabilecekleri gibi sadece belirli bir aktivitenin yerine getirilmesine yardım ederek de katkı sunabilirler. Gönüllüleri müdahale sürecine dahil ederken onların da bu sürece katkı verirken doyum alabilecekleri bir ortam sağlamak oldukça önemlidir. Bunun için gönüllüleri bir araya getirme noktasında tercih edilebilecek yollardan bazıları şu şekilde sıralanabilir:
• Çalışma yapılacak konuyla ilgili derneklerden yardım istemek, • Topluluğun sıkça uğradığı mekânlarda standlar açmak, • Üniversitelerdeki öğrenci topluluklarıyla iş birliği sağlamak, • Kamu spotları hazırlamak, yerel radyo ve televizyonlarda tanıtım yapmak, • Kentin uğrak mekânları ve çalışmanın amacına uygun diğer yerlerde afiş, broşür vb. tanıtım materyallerini kullanmak, • Mevcut gönüllüler ve çalışanlarla kişisel bağlantılar kurmak.
Müdahale sürecinde gönüllülerden etkin bir şekilde yararlanabilmek için şunlar yapılabilir:
• Gönüllüleri sevecekleri ve iyi yapacakları işlerde değerlendirme • Gönüllülerin yapmak istedikleri işleri seçmelerine olanak tanıma, • Gönüllülerin kendi iş tanımlarını yapabilmelerine izin verme, • Gönüllülerin başlangıçta ve süreç içinde eğitimi ve süpervizyonuyla ilgilenme, • Gönülleri çeşitli sosyal aktivitelere dahil etme (öğle yemeği, çay saati, akşam buluşması vb.), • Gönüllülere görevlerini tamamlamaları üzerine küçük hediyeler verme.
Organizasyonda büyük sorumluluklar üstlenen gönüllüler olabileceği gibi basit görevleri yerine getiren gönüllüler de yer alabilir. Konumu ve işlevi ne olursa olsun gönüllülerin katkılarına aynı düzeyde önem vermek gerekmektedir. Gönüllüleri ve işlerini ciddiye almak, onlarla yakın iletişimi sürdürmek ve ortaya çıkan sorunları çözmeye çalışmak sosyal hizmet uzmanının toplumla çalışma bağlamında sahip olduğu sorumlulukları arasındadır.
Eğitim Verme
Sosyal hizmet uzmanının temel işlevlerinden arasında eğitim yer alır. Eğitici faaliyetler hizmet sunulan müracaatçılar için olabileceği kadar hizmet sunan kişiler ve gönüllüler için de gerçekleştirilebilir. Müdahale sürecinde ilgili taraflara sunulacak eğitimlerin etkinliğini arttırmak için bazı hususlara vurgu yapmak gerekmektedir. Bu hususlar:
• Öğretim yöntemlerini çeşitlendirmek, • Yalnızca bilgi verme odaklı eğitimlerle yetinmemek, • Öğrenmeyi öğretmek
Müdahale sürecinde gerçekleştirilmesi planlanan eğitimlerin müdahale amaçlarına uygun olması gereklidir. Bu nedenle, müdahale sürecinin gerektirdiği şekilde özgün eğitim materyalleri oluşturmak daha yararlı olabilir. Öte yandan, verilecek eğitimlerin hitap edeceği kitleye de uygun bir yapıda olması göz ardı edilmemelidir. Olası katılımcıların geri bildirimleriyle şekillendirilen bir eğitim içeriğinin katılımcılar üzerinde daha etkili olabileceği söylenebilir. Yukarıda da değinildiği gibi eğitimlerin yalnızca sözel sunumlardan ibaret bir içerikle hazırlanması yerine kurgu ve içerik olarak farklı bileşenlerle zenginleştirilmesi yoluna gidilmelidir. Eğitim içeriklerinde sözel sunum, slayt, yazı tahtası, tartışma, beyin fırtınası, vaka çalışması, canlandırma (rol oynama), drama, oyun, hikâye anlatımı ve video gibi yöntemler ve araçlar kullanılabilir.
Medya Araçlarını Kullanma
Medyayla çalışmak müdahale aşamasında pek çok açıdan sosyal hizmet uzmanlarına çeşitli fırsatlar sağlayabilir. Topluluk çalışmalarında sosyal hizmet uzmanlarının çeşitli medya araçlarını kullanarak topluluktaki değişimi hızlandırmaya çalışması yararlı bir çabadır. Yararlanılacak medya araçları çok çeşitli olabilmektedir. Basılı kaynaklar olarak broşürler, tanıtım kitapları, bültenler, afiş ve pankartlar ile dijital kaynaklar olarak fotoğraf arşivleri, tanıtım filmleri, internet sayfaları ve sosyal medya bu çalışmalarda aktif olarak kullanılabilir.
Sonlandırma
Toplumla sosyal hizmet uygulamalarında sonlandırma genellikle uygulama amaçlarına ulaşılması ile birlikte gerçekleşir. Ancak sonlandırmanın gerçekleşmesi yalnızca müdahalenin amacına ulaşmasına bağlı olmayabilir. Toplumla çalışma sürecine ayrılan kaynağın kesilmesi veya bitmesi, ekip üyelerinin farklı yerlere görevlendirilmeleri, kurulan ortaklıkların sonlanması veya topluluğun önceliklerinin değişmesi (örn. doğal afet durumu) gibi faktörler uygulamaların sonlandırılmasının gerekçeleri olabilir. Sonlandırma hangi nedene dayalı olursa olsun, uzmanın bu doğrultuda bazı sorumlulukları bulunmaktadır. Topluluğu çalışmanın sonlandırılacağına ilişkin uygun zamanda ve önceden bilgilendirmek gerekmektedir.
Bu sayede sonlandırma ile ilgili bazı faaliyetler gerçekleştirilerek topluluk üyeleriyle olumlu bir ayrılma ortamı oluşturabilir. Bunun için sosyal hizmet uzmanları, tüm üyelerin tamamlanan çalışmalar konusundaki görüşlerini, duygularını paylaşmaları ve geleceği planlamaları için kapanış etkinlikleri planlayabilir. Etkinlikler aracılığıyla topluluk çalışmasına katkı sunan kişilere teşekkür edilmesi, bitişe dair duygu ve düşüncelerin alınması ve herhangi bir sorunla karşılaşılması durumunda yeniden bağlantı kurulabileceğinin söylenmesi beklenir.
Son Değerlendirme Aşaması
Toplulukla çalışma sürecinde yürütülen planlı değişim süreci, son değerlendirme çalışması ile tamamlanır. Gerçekleştirilen tüm uygulamaların elde edilen geri bildirimlerle birlikte değerlendirilmesi ve belirlenen amaçlara ne düzeyde ulaşıldığının tespit edilmesi süreçte eksik kalan noktaların giderilmesi, ileride yapılacak çalışmalara yol gösterir. Bu doğrultuda toplumla çalışmanın son değerlendirme aşamasında uygulanan programların tamamının amaçlarına ulaşıp ulaşmadığı üzerinde durulur. Toplumda veya toplulukta değişimi hedeflenen konuların belirlenen sorun ve ihtiyaçların ne düzeyde giderildiğine göre alınması uygulamanın başarısı hakkında geri bildirimler sağlayacaktır.
Temel Nitelikleri ve Teknikleri
Son değerlendirmenin özellikle planlama aşamasında belirlenen amaçlar doğrultusunda şekillendirilmesi önem kazanır.
Sürece İlişkin Değerlendirmeler
Sürece ilişkin değerlendirmelerin temel yönelimi özellikle planlama aşamasında belirlenmiş olan amaç ve hedeflere yönelik faaliyetlerin, dolayısıyla değişim çabasına ilişkin müdahalelerin uygun bir şekilde yapılıp yapılmadığını anlamaktır. Sürece ilişkin değerlendirmeler yoluyla planlama ve uygulama arasında ne düzeyde bir örtüşme gerçekleştiği hakkında sağlıklı veriler elde edilir. Bu doğrultuda, son değerlendirme aşamasında hizmet alanlarla görüşmeler, odak grup toplantıları, anket uygulaması gibi yöntemlere başvurarak sürecin avantajlı ve dezavantajlı noktaları açığa kavuşturulur.
Sonuca İlişkin Değerlendirmeler
Son değerlendirme aşamasında sonuca ilişkin değerlendirmeler genellikle süreç değerlendirmelerinin üzerine inşa edilmektedir. Bu doğrultuda süreç değerlendirmeleri neticesinde uygulamanın amaçlarına uygun bir şekilde gerçekleştirilmiş olduğuna karar verilmesinin ardından sonuç değerlendirmeleri gerçekleştirilir (s:97, Şekil 4.4). Öte yandan, sonuç değerlendirmelerine yönelik çabaların planlama aşamasında belirlenen sonuç hedeflerine yönelik bir eğilim sergilemesi beklenir. Eğer ortada sonuca ilişkin bir başarısızlık söz konusuysa bu durumda üzerinde durulması gereken bazı hususların olduğunu hatırlatmak gerekir. Bunun için sonuç değerlendirmesi yaparken
sosyal hizmet uzmanlarının başvurması gereken tekniklerden biri maliyet etkililiği analizidir (cost- effectiveness analysis). Dolayısıyla aynı maddi kaynaklarla daha fazla kişiye hizmet sunabilmek, daha nitelikli eğitim verebilmek ya da zamanı daha etkili kullanabilmek bu analiz için önem kazanmaktadır. Toplumla çalışma uygulamalarının başarısız olmasının arka planında sıkça rastlanan şu faktörleri değerlendirmek ileriye dönük bir yaklaşım ortaya koyabilmek için gereklidir:
• Organizasyonda yaşanan sorunlar • Liderlik becerilerindeki eksiklikler • Bağlılığın kaybolması • Sürecin tek elden kontrol edilmeye çalışılması • Değişime karşı olumsuz fikirle • Değişime yönelik sinizm
Değerlendirme Araçları ve Yaklaşımları
Son değerlendirme aşamasını sistematik bir yolla izleyebilmek için ele alınabilecek çeşitli araçlardan söz edilebilir. Bu bağlamda bir örnek olarak süreç ve sonuç değerlendirmelerini gerçekleştirmek üzere farklı paydaşlardan ve farklı bilgi kaynaklarından yararlanarak kapsamlı bir rapor oluşturmak için son değerlendirme adımları izlemek mümkündür(s:98, tablo 4.3).
Müdahale Sürecine İlişkin Vaka Örneği
Yaşlılar için Sosyal Hizmet Kompleksi Projesi adıyla Romanya’nın Bükreş kentinde uygulamaya geçirilen çalışma toplumla sosyal hizmet uygulamaları açısından örnek alınabilecek uygulamalardan biridir. 1995-1998 yılları arasında gerçekleştirilen bu proje Birleşmiş Milletler İnsan Yerleşimleri Programı (UN-HABITAT) tarafından o dönem en iyi uygulama olarak seçilmiştir. Sosyal hizmet odaklı olarak geliştirilen bu proje ideal bir toplumla çalışma örneği olarak değerlendirilebilir. Arka planı oluşturan sorunun ele alınmasına yönelik ihtiyaç değerlendirmeleri, somut amaçların ortaya konulması, iyi bir planlama, güçlü bir ekip çalışması, topluluğun desteğini alma, yerel kaynakları harekete geçirme gibi birçok bileşeni yerine getirmeyi başarmıştır. Proje ile elde edilen somut sonuçlar başka sosyal hizmet merkezlerinin oluşturulmasına da kapı aralamış ve Romanya Çalışma ve Sosyal Koruma Bakanlığı yerel yönetimlerin sosyal yardım hizmeti veren STK’ları finanse etmesine olanak veren bir yasa hazırlamış ve yasa 1998 yılında yürürlüğe konulmuştur.