SHZ314U-TOPLUMLA SOSYAL HİZMET
Ünite 3: Toplumla Çalışma Süreci I: Bağlantı Kurma ve Ön Değerlendirme
Giriş
Toplumla sosyal hizmet uygulaması toplumu müracaatçı olarak gören bir uygulama biçimidir. Bu nedenle mikro düzey çalışmada olduğu gibi müracaatçının sorununun çözümüne yönelik değişimi gerçekleştirme çabası toplum ve topluluklar için de geçerlidir. Bu değişim sürecini sistematize eden temel yöntemin ‘planlı değişim süreci’ olduğunu hatırlayalım.
Planlı değişim süreci: Sosyal hizmet uzmanının mesleki bilgi ve becerilerini kullanarak çözüme yönelik değişimi gerçekleştirmek için izlediği sistematik adımlardır.
Planlı Değişim Sürecinin Ayırt Edici Özellikleri
Planlı değişim süreci sosyal hizmet uygulamalarının temel uygulama kılavuzlarından biridir. Planlı değişim süreci mikrodan makroya tüm müdahale düzeylerine uyarlanabilen bir yaklaşıma sahiptir. Planlı değişim süreci sosyal hizmetin kendine özgü yöntemlerinden biri olarak sosyal hizmet uzmanına hem teorik hem de uygulamaya dönük bir altyapı oluşturma olanağı sunar.
Toplumla çalışma bağlamında planlı değişim süreci literatürde farklı biçimlerde yer alsa da temelde benzer bir kurguya sahiptir. Brueggemann (2006) bu süreci belirli görevler üzerinden kavramsallaştırmıştır:
1. Amacı ya da hedefi belirle 2. Sorunla ilgili bilgi topla 3. Alternatif çözüm yolları üret 4. En iyi ve en az maliyetli çözümü belirle 5. Bir strateji ya da eylem planı hazırla 6. Çözümü uygulamaya koy 7. Sonuçları değerlendir
Toplumla ve topluluklarla çalışan sosyal hizmet uzmanlarının sunacağı hizmetlerde bu aşamalar sıklıkla;
• Bağlantı kurma • Ön değerlendirme • Planlama • Uygulama • Son değerlendirme
aşamaları olarak ele alınmaktadır (Brueggeman, 2006: Kirst-Ashman ve Hull, 2009). Planlı değişim süreci sürekliliği olan gerçekte aşamaların iç içe geçtiği dinamik bir süreç olarak değerlendirilebilir.
Bağlantı Kurma Aşaması
Bağlantı kurma aşamasında özellikle sunulacak hizmete ihtiyaç duyan nüfus gruplarının belirlenmesi ve bu gruplarla çeşitli yollarla iletişime geçilmesi gerekmektedir. Sosyal hizmet açısından çoğunlukla dezavantajlı gruplar olarak tanımlanan nüfusun belirlenmesi kimle ve ne şekilde bağ kurmamız gerektiği hakkında daha net bir fikir oluşturmamızı sağlayacaktır.
Topluluğun özelliklerini tanımak topluluğun kültürel arka planı, inançları, etnik kökeni gibi temel karakteristik
özellikleri hakkında bilgi sahibi olmak toplulukla temas kurarken doğru bir yaklaşım sergilemeyi daha olanaklı kılar.
Temel Nitelikleri ve Teknikleri
Toplulukla bağlantı kurma aşamasında dikkate alınması gereken bazı ilkeleri öncelikle ele almak gerekir. Bunları birkaç başlık altında şöyle toplamak ve açıklamak mümkündür (Hampton ve Heaven, 2020):
• Öğrenmeye açık olma, • Topluluğun dilinden anlama, • Algılardaki göreceliliği fark etme, • Davranış kalıplarını görme, • Gözlem becerilerini kullanma, • Bağlantı noktaları oluşturma.
Toplulukla bağlantı kurma aşamasında bağlantı noktaları olarak ele alınabilecek önemli kişileri şu kategoriler altında değerlendirmek mümkündür (Hampton ve Heaven, 2020; Netting vd., 2017):
• Sorunu deneyimleyen kişiler • İnsani hizmet sağlayanlar • Kamu görevlileri/Yerel yöneticiler • Toplulukta etki sahibi olan kişiler
Ön Değerlendirme Aşaması
Toplumla çalışmada önemli sosyal hizmet rollerinden biri müracaatçı konumunda bulunan toplumun veya topluluğun sorun ve ihtiyaçlarını belirlemeye yönelik bir ön değerlendirme çalışması yapmaktır. Sorun ve ihtiyaçları belirleyerek belirli bir öncelik sırasına göre ele almak topluluğa yönelik uygun ve yerinde müdahaleler gerçekleştirmeyi olanaklı kılan başlıca etkenlerden biridir.
Topluluğun sorun ve ihtiyaçları temelde mevcut durumda var olanlar durum veya koşullarla aslında olması gerekenler arasındaki eksikliklerle kendini göstermektedir. Bu eksiklikler toplulukta belirli bireyler veya gruplar tarafından hissedileceği gibi topluluğun tamamı tarafından da hissedilebilir.
Değerlendirme süreci toplulukta var olan sorun ve ihtiyaçları belirlemekle birlikte topluluk sakinlerinin sahip olduğu kaynakları ve değerleri gözden geçirmeyi gerekli kılmaktadır. Bu doğrultuda, belirli sorunlara yönelik olarak daha önce gerçekleştirilen topluluk çalışmaları ve elde edilen kazanımların değerlendirilmesi önem kazanmaktadır. Bu yolla temelde topluluğun var olan kaynaklarını anlayabilmek ve bu kaynakların topluluk ihtiyaçları için nasıl kullanılabileceği üzerine düşünmek olanaklı hâle gelebilir.
İyi bir ön değerlendirme sürecinin yalnızca sorunları, ihtiyaçları ve mevcut kaynakları ele almakla yetinmeden topluluğun bu sorun ve ihtiyaçların arka planını oluşturan sosyal yapısını, kültürünü ve geçmiş deneyimlerini de kapsaması önemlidir. Bu tutum topluluktaki sorun ve ihtiyaçların daha derinlikli olarak anlaşılmasına katkı sağlayacaktır.
Sosyal hizmette ön değerlendirme sosyal hizmet uzmanlarını kesinkes doğru olan cevaplar bulmaya yönelten statik bir süreç değildir. Ön değerlendirme sürekliliği olan, yeni bilgi ve bağlantılarla yeniden şekillenebilen, sosyal hizmet uzmanı, müracaatçı, kurum veya diğer ilgili tarafların katıldığı ve ortaya çıkan sonuca etki ettiği dinamik bir süreçtir.
Ön Değerlendirmenin Temel Nitelikleri ve Teknikleri
Bireyle çalışmada olduğu gibi toplumla çalışmada da sosyal hizmet uzmanının yetkinliğini ortaya koyması gereken en önemli hususlardan biri topluluğun kendine has karakteristik özelliklerini gözden kaçırmamaktır. Dolayısıyla her bir topluluk için birbirine benzeyen hazır reçeteler oluşturmak mümkün olmadığı için sosyal hizmet uzmanının ön değerlendirme sürecinde toplulukların özgünlüğünü dikkate alan bir çalışma yürütmesi gerekir.
Aşağıda belirtilen noktalar sosyal hizmet uzmanlarının çalıştığı topluluğa ilişkin bir profil geliştirmesine yardımcı olacaktır (Sheafor ve Horejsi, 2006):
• Tanımlayıcı bilgiler • Nüfus yapısı • Topluluğun geçmişi • Coğrafya ve çevresel koşullar • İnançlar ve tutumlar • Yerel siyaset • Yerel ekonomi ve iş dünyası • Gelir dağılımı • Barınma ve konut • Eğitim kurumları ve programları • Sağlık ve sosyal refah sistemleri • Kamusal güvenlik ve adalet sistemi • Bilgi kaynakları ve kamuoyu
Ön değerlendirme sürecinde üzerinde durulması gereken başlıca hususlar şunlardır:
• Topluluğun yapısı • Topluluktaki önemli sorunlar • Önemli kişiler ve paydaşlar • Kaynaklar ve engeller • Çözüme yönelik öncelikler
Ön Değerlendirmede Kullanılan Nicel ve Nitel Araçlar
Sosyal hizmet uzmanları ön değerlendirme aşamasında, topluluğu anlama ve topluluğun sorun ve ihtiyaçlarını değerlendirme çabalarında mümkün olduğu kadar farklı bilgi edinme yöntemlerine ve araçlarına başvurmalıdır. Bu süreçte kullanılabilecek farklı nicel ve nitel yöntemlerin ve araçların bir arada veya aşamalı olarak kullanılması mümkündür. Bunların başlıcalarını şu şekilde açıklamak mümkündür (Heaven, 2020; CDC, 2013; Health Research & Educational Trust, 2016):
• Literatür tarama ve mevcut verileri kullanma • Gözlem • Bireysel görüşmeler
• Odak grup toplantıları • Forumlar • Anketler
SWOT (GZFT) Analizi
SWOT (GZFT) analizi özellikle işletmelerin kendilerini değerlendirmelerinde sıkça kullanılan bir yöntem olarak bilinmektedir. Ancak işlevsel yapısı ve kolay uygulanabilir bir değerlendirme aracı olması bu yöntemin pek çok farklı alanda kullanılabilmesine olanak tanımıştır. Özel işletmelerle birlikte kamu kurumları ve sivil toplum örgütleri belirli bir konuda örgütsel sürece ilişkin olan biteni değerlendirmek için SWOT analizine başvurabilmektedir. Toplumla sosyal hizmet uygulamalarında da kendine yer bulan bu yöntem ön değerlendirme süreci açısından da kullanışlı bir yöntem olarak değerlendirilebilir.
Strengths, weaknesses, opportunities ve threats kavramlarının kısaltmasından oluşan SWOT’un kavramsal karşılığı şu şekildedir:
• S - Strengths Güçler • W - Weaknesses Zayıflıklar • O - Opportunities Fırsatlar • T - Threats Tehditler
SWOT analizi genellikle bir grup etkileşimi yoluyla gerçekleştirilir. Katılımcılara bazı temel sorular yöneltilerek verilen cevaplar güçler-zayıflıklar, fırsatlar- tehditler bağlamında kaydedilerek kavramsallaştırılır.
Güçler ve zayıflıklar bağlamında içsel faktörleri listeleme: İçsel faktörleri mevcut kaynaklar ve deneyim üzerinden ele almakta yarar vardır. Bunun için toplulukta var olan tüm bileşenlerin göz önünde tutulması gerekmektedir. Fark edilmemiş veya olumlu etkisi anlaşılmamış olana da yoğunlaşmak yararlı olacaktır. Temel olarak güçlü ve zayıf yanları şu başlıklar altında değerlendirmek mümkündür (Renault, 2020):
• İnsan kaynağı: Çalışanlar, gönüllüler, hedef kitle, önemli kişiler • Fiziksel kaynaklar: Konum, yapılar, araç gereçler • Parasal kaynaklar: Hibeler, bağışlar, sosyal yardımlar, yardım sağlayan kuruluşlar • Etkinlikler ve süreçler: Yürütülen plan ve programlar, işleyen sistemler • Önceki deneyimler: Kazanılan bilgi ve beceriler, başarı, itibar
Fırsatlar ve tehditler bağlamında dışsal faktörleri listelemek: Analizin dışsal faktörlerine en az içsel faktörler kadar önem verilmesi gerekir. Nitekim hiçbir grup, mahalle veya topluluk dışarıdan gelen etkilerden bağımsız değildir. Bu nedenle çevresel etkenleri de en iyi şekilde analize yansıtmak gerekmektedir (Kılıç vd., 2019). Bunun için şu başlıklara dikkat etmek yararlı olacaktır (Renault, 2020):
• Alanda ve kültürde gelecekte ortaya çıkabilecek adımlara yönelik öncelikleri belirlemeye çalışmıştır. eğilimleri dikkate almak Bunlar sırasıyla uyuşturucu ve alkol kullanımı, su kalitesi, • Yerel, ulusal ve küresel ekonomik koşullar sağlık hizmetlerinin kalitesi olarak belirlenmiştir. Halk • Yararlanılabilecek kaynaklar sağlığı ile ilgili bu öneriler diğer alanlardaki önceliklerle • Değişen demografik yapı (yaş, cinsiyet, etnik bir araya getirilerek kent sorunlarına yönelik çözümler için köken, kültür vb.) oluşturulacak olan planlamanın bir parçası hâline • Fiziksel koşullar (kullanılabilir ve geliştirilebilir getirilmeye çalışılmıştır.
mekânlar) • Yasal düzenlemeler (örn. yeni çıkan yasalar ve yönetmelikler) • Yerel, ulusal ve küresel çapta yaşanan gelişmeler
Ön Değerlendirme Sürecine İlişkin Vaka Örneği
2007 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nde yürütülen bir topluluk değerlendirmesine ilişkin yürütülen süreçte, toplumla sosyal hizmette planlı değişim sürecinin bağlantı kurma ve ön değerlendirme süreçlerine atıfta bulunan uygulamalar içermesi nedeniyle iyi bir örnek olarak değerlendirilebilir (Community Tool Box, 2020).
Richland Halk Sağlığı Departmanı tarafından yürütülen topluluk değerlendirmesinde bölgede yaşayanların genel olarak sağlık, güvenlik ve iyilik hâline ilişkin bakışlarını incelemek amaçlanmıştır. Bu bağlamda gerçekleştirilen değerlendirme süreçleri topluluktaki sosyal sorunlara, çevresel koşullara, ekonomik gelişim durumuna ve şehrin büyümesine ilişkin politikalara odaklanmıştır.
Öncelikli olarak bölgede yaşayanların fiziksel sağlık durumunu öğrenebilmek için gerekli demografik ve istatistiksel verilerin elde edilmesine yönelik olarak Topluluk Sağlığı Değerlendirmesi adlı tarama çalışması gerçekleştirilmiştir.
Toplulukta yaşayan insanları ilgilendiren sorunları tespit edebilmek amacıyla yapılan bilgi toplama süreçlerinde birkaç farklı yöntemin birlikte kullanılmasına karar verilmiştir.
Topluluktan elde edilen tüm veriler ışığında ileriye dönük bir perspektif ortaya koyabilmek için bu süreçlerin içinde yer alan örgüt katılımcılarının katılımıyla oluşturulan komitede değişime yönelik yapılması gerekenler tartışılmıştır. Beyin fırtınasına dayanan bir SWOT analizi etkinliği yoluyla topluluktaki değişim potansiyelini destekleyen yönler ve değişimin önündeki potansiyel tehditler ele alınmıştır. Bu faktörlerin bir kısmı yasal ve politik değişimleri ön plana çıkarırken bir kısmı ise demografik değişim ve doğal kaynaklarla ilgili olarak kendini göstermiştir.
Richland kenti sakinlerinin önceliklerini gösteren değerlendirme sonuçlarına bakıldığında konut ihtiyacı, su kalitesi, uyuşturucu ve alkol kullanımı, sağlık hizmetlerinin kalitesi ve trafik güvenliği gibi başlıklar ön plana çıkmıştır.
Topluluk temsilcilerinden oluşan bir ekip, kentteki sağlık koşulları üzerine gerçekleştirdiği toplantılar yoluyla toplulukta gerekli görülen geliştirmeler için atılacak