SHZ108U-TEMEL BAKIM HİZMETLERİ
Ünite 2: Yaşlılarda Kazalardan Korunmak İçin Çevrenin Düzenlenmesi
Giriş
Yaşlılık döneminde fiziksel, bilişsel ve duygusal değişimlerin getirdiği sonuçlardan biri de yaşlıların kazalara yatkınlıklarının artmasıdır. Yaşlılar hem ev içi hem de ev dışı alanlarda kazalara yatkındırlar. Bununla beraber yaşlılarda en fazla görülen kazalar ev kazalarıdır.
Kaza Tanımı
Türk Dil Kurumu sözlüğüne göre kaza Arapça kökenli bir sözcük olup” Can veya mal kaybına, zararına neden olan kötü olay” anlamına gelmektedir.
Daha geniş bir ifade kullanmak gerekirse kaza; daha önce alınabilecek önlemlerle engellenebilen, önceden planlanmayan ve beklenmeyen bir zamanda ortaya çıkan, can ve mal kaybı ile sonuçlanan bir olay olarak tanımlanmaktadır.
Kazalar şu şekilde sınıflanabilir:
• İş kazaları • Ev kazaları • Trafik kazaları • Zehirlenmeler • Yanıklar • Diğerleri (spor, kitlesel, boğulma, elektrik çarpması).
Kazalar, yaşlıların ölüm nedenleri arasında altıncı sırada yerini alan ciddi olayladır. Yaşlılarda en sık rastlanan kazalar, ev kazaları ve düşmelerdir.
Yaşlılarda En Sık Karşılaşılan Kazalar ve Sonuçları
Yaşlılarda kazaların oluşmasındaki ana nedenler, dikkat azalması, yalnız yaşam, görme ve işitme gücünün azalması, karanlığa adaptasyonun zayıflaması, adale kuvveti ve koordinasyonun yetersiz olması, unutkanlık, erken yorulma ve ileri yaştır.
Ev Kazaları
Yaşlılarda en sık karşılaşılan kazalar;
Düşme: En sık rastlanan kaza tiplerindedir. Düşme söz konusu olduğunda pek çok biyolojik, davranışsal, çevresel ve sosyoekonomik risk faktörü rol oynamaktadır. Yaşlılarda en sık görülen düşme tipleri; çarpma, dengesiz eğilme, uzanma, denge kaybı ve kaymadır.
Yanıklar/Ev yangınları: Dikkat eksikliği, refleks kaybı gibi nedenlerle ortaya çıkan ev yangınları sonucunda yanık vakaları ve zehirlenmeler görülebilmektedir. Bu konuda alınabilecek önlemler çeşitlendirilmeli; hemen alev almayan kumaş türlerini tercih etmek, yaşlının sıcak maddeleri kullanmasından uzak tutmak gibi hususlara özellikle dikkat edilmelidir.
Yabancı cisim yutma, aspirasyon ve boğulma: Yutma zorluğu, diş problemi olan ve yatağa bağımlı kişiler yemek parçalarını veya aldıkları sıvıyı solunum yollarına kaçırırlar, ana bronşlardan birinin tıkanması ile hasta nefes
alamaz ve ölebilir. Buna aspirasyona bağlı asfiksi adı verilir. Bu tip kişilere yatırarak yemek vermekten kaçınmak, yutamayan kişilerin yutamama nedenini araştırmak ve farklı beslenme yolları denemek, yemek vermek için zorlamamak, diş tedavisini yapmak gibi önlemler alınabilir.
Ev kazaları içerisinde diğer sık rastlanan kaza tipleri ise zehirlenmeler, yabancı cisim yutma ve boğulma ve elektrik çarpmaları gibi durumlardır.
Trafik (Motorlu Araç) Kazaları
Yaşlıların bilişsel ve fiziksel eksiklikleri nedeniyle trafik içindeki hareket halinde ve duran araçlar ciddi risk potansiyeli taşımaktadır. Motorlu araç kazaları geçici bilinç kaybından, felce ya da kalp krizine kadar ciddi tıbbi problemlere neden olabilir.
Yaşlılarda bu gibi kaza türleri sonucunda gerçekleşen basit bir incinme sonrası bile ciddi hasarlar oluşabileceği unutulmamalıdır. Bu nedenle risk faktörlerinin belirlenmesi ve gerekli önlemlerin alınması oldukça önemlidir.
Kazalardan Korunmada Kişisel Faktörlerin Belirlenmesi
Yaşlıları kazalardan önleme girişiminde en önemli aşamalardan bir tanesi kazalarda rol oynayan kişisel ve çevresel faktörlerin belirlenmesidir. Kişisel faktörler şu şekilde sıralanabilir:
• Yaşlıların davranışsal problemleri: Demans gibi bilişsel rahatsızlıklar, dikkat eksiklikleri ve çeşitli becerilerdeki kayıplar kişisel davranış problemlerinin başında gelmektedir. Bu problemleri yaşayan yaşlılar için kaza riskleri belirlenmeli ve hasta yakınlarıyla ilgili sağlık personeline konuyla ilgili farkındalık kazandırılmalıdır. • Yaş: Yaş arttıkça ev kazası geçiren yaşlıların oranı artmaktadır. Seksen yaş ve üzerinde bulunan yaşlıların, ev kazası geçirenler arasında ilk sırada olduğu saptanmıştır. • Cinsiyet: Kadın yaşlıların erkek yaşlılara göre daha fazla kaza geçirmektedirler. Kadınlar, ortalama yaş sürelerinin daha uzun olması nedeniyle daha çok kronik hastalıklara yakalanmakta ve dolayısıyla kazaya daha yatkın hale gelmektedirler. • Eğitim durumu: Eğitim düzeyi arttıkça kaza geçirme olasılığının da azaldığı gözlenmektedir. • Yaşlının birlikte yaşadığı bir kişinin varlığı: Yapılan araştırmalar çocuklarıyla birlikte yaşayan yaşlıların kaza riskini önemli ölçüde azaltan bir faktör olduğunu göstermektedir.
Kazalardan Korunmada Çevresel Faktörlerin Belirlenmesi
Birçok çalışma, yaşlıların ev kazalarını en çok kış mevsiminde (%60), mutfakta (%27,7) ve kayma nedeniyle (%36,1) yaşadıkları belirlenmiştir. Yine yapılan çalışmalar
yaşlı bireylerin en çok koridorda, tuvalette, mutfakta, oturma odası ve yatak odasında düşerek kaza geçirdiklerini belirlemişlerdir. Sosyokültürel yapıya göre ev içi döşemenin yapısı (örneğin muşamba) kaza olasılığını arttırır. Ev kazalarına ev içinde önlem almadan yaşayanların kaza riski daha yüksektir. Kaygan yüzeyler, düzgün olmayan zeminler, evdeki aydınlatma hataları ve yetersiz ışık, sabit olmayan mobilyalar, eşikler, yürüme zorluğu olan hastaların evlerindeki çok miktarda halı, sehpalar, yerde bulunan objeler, kalabalık mobilyalar, kazaya en çok neden olan çevresel koşullardır.
Trafik yoğun bölgelerde yalnız başına hareket etmek, trafik ışıkları olmayan kavşaklardan geçmek, yüksek ve taşlı yollardan seyahat etmek, kronik hastalığa rağmen refleks gerekecek araç (otomobil, kamyon, vb.) kullanmakta ısrarlı olmak, yağışlı, karlı ve buzlu havalarda açık havada bulunmak kaza riskini arttırabilir.
Kazayı Önlemede Kişisel Önlemler
1. Eğitim; yaşlıyı ve çevresini bilgilendirmeye yönelik eğitimler, olabilecek risklere karşı farkındalık yaratarak kişiye güvenli davranışları öğretir ve bunları destekler. 2. Destekleyici uygulamalar; yaşlının evde veya dışarıda hareketi ve eylemi için gerekli destekleyici uygulamalar kaza riskini azaltır. Örneğin, baston veya diğer destekleyici alet kullanma, duştan çıktıktan sonra ıslak zemin için kullanacakları kaymayı engelleyen gereçler ya da tutunma yerlerine yönelik düzenlemeler yaşlıların güvenli davranışlarını destekleyecek önlemler den bazılarıdır. 3. Sağlık personelinin desteği; risk faktörlerini azaltmak için, kazalara yönelik risk faktörlerinin saptanmasında önemlidir. Doktor, sağlık personeli, hemşire, kurum çalışanları kişiyi olabilecek kazalardan korumak için, uyarı işaretleri koyabilirler. Kişinin sağlık ve denge kontrolleri sık sık yaptırılabilir. İşitme cihazı, gözlük, yürüme gereçleri tavsiye edilebilir. Gece karanlıkta kalkmaması tavsiye edilebilir.
Kazayı Önlemede Çevresel Önlemler
Yaşlının evde ve dışarıda karşılaşabileceği kazalara karşı yaşlı güvenliğini hedefleyen uygulamalar oldukça önemlidir. Bu bağlamda yaşlının çevresinin aşağıdaki öğeler açısından uygun hale getirilmesi ve gerekli kontrollerin düzenli olarak yapılması gerekmektedir:
• Yaşlıya ulaşılabilecek telefon yaşlının yakınında bulundurulmalıdır. • Ev zeminin kaplayan malzemelerin kaydırmaz nitelikte olmasına ve zemine halı kilim vb. serilmemesine dikkat edilmelidir. • Kapılar, eşikleri, kolları, sağlamlıkları açısından uygun hale getirilmelidir. • Elektrik ve aydınlatma düzenekleri yeterli ve güvenli olmalıdır.
• Elektrikli aletlerin ve ısıtma cihazlarının kullanımı yaşlıya ayrıntılarıyla anlatılmalıdır. • Yaşlının kullandığı ilaçların doğru, düzenli ve güvenli şekilde alması sağlanmalıdır. • Evdeki mobilyalar sağlam ve ergonomik olmalı, yerleşimi kazaya en az sebebiyet verecek tarzda düzenlenmelidir. • Banyo ve tuvalette yaşlıların rahat ve güvenli kullanabileceği alet ve malzemeler seçilmeli, kullanılan her türlü zemin malzemesinin kaygan olmamasına dikkat edilmelidir.