SHZ106U-TEMEL SAĞLIK HİZMETLERİ
Ünite 1: Temel Sağlık Hizmetleri Kavramı
Giriş
“Sağlık hizmeti” tanımı; kişilerin ve t o p l u m l a r ı n
sağlıklarını korumak, hastalananların tedavisini yapmak
iyileşmenin tam olmadığı durumlarda başkalarına
bağımlı olmadan yaşamayı sağlamak ve toplumların
sağlıklarını daha iyi durumlara getirmek için yapılan
planlı çalışmaların tümüdür. Sağlık hizmetlerinin temel
amacı sağlığın korunmasıdır. Sağlık h i z m e t i n i n temel
alanları
• Koruma • Tedavi • Rehabilitasyondur.
Sağlığın Tanımı
Dünya Sağlık Örgütü sağlığı “sadece hastalık ya da
sakatlığın olmayışı değil kişinin bedenen ruhen ve
sosyal yönden kendisini iyi hissetmesi halidir” olarak
tanımlar. Bir diğer tanımlamaya göre de “kişinin
fiziksel, biyolojik ve sosyal çevresi arasındaki denge ve
hal, hareket ve davranışlarının uyumlu olması”
durumudur.
Temel Sağlık Hizmetleri Kavramı
Çağımızın sağlık hizmetleri anlayışı, 1978 yılında Kazakistan’ın A l m a - Ata şehrindeki hemen hemen bütün ülke ve uluslararası kuruluşların katılımı ile ve UNICEF ve DSÖ’nün önderliğinde gerçekleştirilen “Temel Sağlık H i z m e t l e r i Konferansı’nda şekillendirilmiştir. Buradaki tanıma göre “Temel Sağlık Hizmetleri (TSH), pratik ve bilimsel t e m e l l e r e o t u r m u ş , bilimsel v e sosyal açıdan kabul edilebilir y ö n t e m l e r v e teknoloji i l e toplumda b i r e y l e r e v e ailelere o n la rın ta m katılımı v e kabul edebilecekleri b i r maliyetle s u n u l a n v e evrensel düzeyde ulaşılabilir, esas/temel sağlık h i z m e t l e r i d i r .” Ülkenin hem sağlık s i s t e m i n e bütünleşmiş hem de sosyal ve ekonomik kalkınabilirliğine odaklanmış olmalıdır.
TSH; • Sağlık h iz m e tle rin in genelini ilgilendiren bir görüştür, • Sağlık h iz m e tle rin in örgütlenmesinde anahtardır • Sağlık h iz m e tle rin in ilk basamağıdır, • Bir faaliyetler topluluğudur.
TSH içinde en azından olması gereken belli başlı 8 tane hizmet bulunmaktadır. Bunlar: 1. Ana çocuk sağlığı ve aile planlanması, 2. Başlıca yangı hastalıklarına karşı bağışıklama, 3. Yerel endemik (yerleşik, o alanda sürekli bulunan) hastalıklardan koruma ve kontrol, 4. Sık görülen hastalıklar ve yaralanmalara karşı uygun tedavi 5. Toplumun s a ğ l ı k s o ru n la rın ı çözmek amaçlı Sağlık e ğ itim i yapılması,
6. Uygun beslenme ve gıda temini 7. Güvenli su ve temel sanitasyonun sağlanması 8. Temel ilaçların sağlanması
Bir görüş olarak TSH kavramını ele alırsak dört nokta son derece önemlidir: • Sosyal eşitlik: Sağlık h i z m e t i doğuştan kazanılmış bir haktır ve tüm topluma, en uzak noktaya kadar sosyal adalet anlayışı içerisinde hizmet götürülmelidir.
• Öz sorumluluk: herkes kendi sağlığının önemini bilmeli ve kendinden, çocuklarından sorumlu olmalıdır.
• Sağlık hizmetlerinin boyutu: Sağlık hizmetleri yürütülürken diğer s e k t ö r l e r d e n de y a r d ı m alınmaktadır.
• Uluslararası dayanışma: Sağlık t ü m dünya ülkelerini ilgilendiren bir konudur ve bu konu ile ilgili olarak gelişmiş ü l k e l e r i n g e l i ş m e k t e o l a n ülkelerdeki S a ğ l ı k hizmetlerin k a l k ı n m a s ı v e gelişimi için mutlaka destek olması gerekmektedir.
Bir ülkedeki sağlık ö r g ü t l e n m e s i n d e şu başlıklara
uyuluyorsa o ülkede TSH’ne uygunluk söz konusudur:
• Toplum Sağlık h iz m e tle rin e katılmalıdır. • Sağlık h i z m e t l e r i ekip anlayışı ile sunulmalıdır • Hasta sevki basamaklandırılmalıdır • Entegre hizmet anlayışı olmalıdır • Hizmetler sürekli olmalıdır • Sağlık açısından riski tespit edebilmek iç in ev ve işyerlerine k a d a r ulaşan bir sağlık sistemi kurulmuş olmalıdır. • Oluşturulan hizmet modeli kişilerin kendi Sağlıklarından s o r u m l u olmalarını destekler şekilde olmalıdır • Oluşturulan hizmet modeli o ülkenin koşullarına ve toplumuna uygun özellikte olmalıdır.
Sağlık h i z m e t l e r i klasik olarak üç gruba ayrılarak incelenir. Bunlar: • Koruyucu • Tedavi edici ve • Rehabilite edici sağlık h iz m e tle rid ir .
Koruyucu Sağlık Hizmetleri
Sağlığın korunması hastalıkların önlenmesi için verilen
hizmetler ile yapılan düzenlemeler bu gruba girer. Kişiye
ve çevreye yönelik olarak iki grupta ele alınır.
Kişiye Yönelik Koruyucu Sağlık Hizmetleri
Kişiye yönelik koruyucu Sağlık hizmetleri şu başlıkları içerir:
1
1. Bağışıklama: bulaşıcı hastalıklardan korunmanın en etkili yollarından biri kişilerin bağışıklanmasıdır.
Aktif bağışıklık: Aşılama
Pasif bağışıklık: Serumla hazır antikor verilmesi. 2. Hastalıkların erken tanı ve tedavisi: erken tanı herhangi bir hastalığa ait belirtilerin tam olarak ortaya çıkmadığı, kişiye sıkıntı ve acı vermediği, onu çalışmaktan alıkoymadığı bir dönemde tanı konması olarak tanımlanabilir
3. İlaçla korunm a: her hastalıktan k o ru n m a k için aşı yoktur. Belli hastalıklar içinde diğer kişileri korumak amaçlı ilaç verilmekte dolayısıyla da tehlike altındaki bireyler ilaçla korunmuş olmaktadır. Bu işleme kemoproflaksi adı verilmektedir.
4. İyi beslenme: beslenme sağlığı korumak, geliştirmek ve yaşam kalitesini arttırmak amaçlı vücut için gerekli besin öğelerini yeterli miktarda ve uygun bir zamanda tüketmektir.
5. Kişisel t e m i z l i k v e bakım: sağlık bilgisi o l a r a k d a adlandırılan b u durumun a m a c ı s a ğ l ı ğ ı n korunması ve sürdürülmesidir.
6. Aile p la n la m a sı: ailelerin istedikleri zaman, istedikleri ve bakabilecekleri s a y ı d a ç o c u k sahibi olm alarıdır. Sadece ç o c u k sahibi olm ak anlam ında d e ğ i l d i r gerekirse çocuk sahibi olamayan çiftlere de yardımda bulunmak anlamına da gelmektedir.
Amaçları;
• Ailelerin istemedikleri çocuklara sahip olmalarını önlemek
• Kadınların sık aralıklarla doğum yapmalarına engel olarak sağlıklarını korumak
• Çok genç yaş ve çok ileri yaş kadınların gebe kalmalarına engel olmak • Doğurgan çağ kadın ve erkekleri üreme ve doğum kontrolü konusunda bilgilendirmek
• Çocuk sahibi olmak isteyen çiftelere yardımcı olmak
• Çocukların daha Sağlıklı yetişmesini sağlamak
7. Sağlık e ğ i t i m i : bireylere ve topluma sağlıklı yaşam için alınması gereken önlemleri benimsetip uygulatmak, sunulan Sağlık hizmetlerini kullanmaya alıştırmak, sağlıklarını ve çevrelerini i y i l e ş t i r m e k i ç i n insanları i k n a etmek o r t a k k a ra ra v a r d ı r m a k v e eyleme y ö n e l t m e k amacıyla gerçekleştirilen eğitim uygulamalarıdır.
Sağlık e ğ i t i m i etkinliklerinin şu temel ilkeleri kapsaması gereklidir:
• Sağlık v e sağlığın iyileştirilip geliştirilmesi için gerekli olan teorik bilginin çok iyi bilinmesi, kavranması v e değerlendirilmesi v e
bunun topluma benimsetilerek a l ı ş k a n l ı k h a lin e getirilmesinin sağlanması
• Sağlığın k o r u n m a s ı -geliştirilmesi için zararlı alışkanlıkların b ı r a k ı l m a s ı n ı n s a ğ l a n m a s ı b u n u n yerine geçebilecek yararlı yeni davranışların kazandırılması için çalışılması
• Bireylerin ve toplumun Sağlıklı yaşam potansiyelinin geliştirilmesi
DSÖ sağlık eğitiminin amaçlarını: sağlığın değerinin halka anlatılması, kişilerin sağlık ihtiyaç ve problemlerini kendi kendine çözmeyi alışkanlık haline getirmesi ve sağlık hizmetlerinden yararlanmak konusunda istekli olması şeklinde belirlemiştir.
Sağlık e ğ i t i m i n i n yedi boyutu:
• Sağlık v e sağlık e ğ itim i kişiyi fiziksel biyolojik ve sosyal çevresiyle bir bütün olarak ele alır.
• Sağlık eğitimi k i ş i l e r e d o ğ u m d a n ö l ü m e k a d a r , tüm gelişim d ö n e m l e r i n d e y a r d ı m e d e n b ir süreçtir
• Sağlık eğitimi her bireyin en üst düzeyde sağlıklı yaşamasını hedefler ve onların hasta ya da özürlü olduğu dönemlerde de Sağlık v e hastalıklarıyla ilgilenir
• Sağlık e ğ i t i m i birey, aile, grup ve tüm topluluklarla ilgilenir
• Sağlık e ğ i t i m i sağlık la ilgili en doğru ve kolay yolun seçimi ile ilgilenir
• Sağlık e ğ i t i m i hem formal hem de informal eğitimde yer alır
• Sağlık eğitiminde a m a ç bilgi vermeden, tutum-davranış v e sosyal değişime k a d a r giden bir diziden oluşur.
Çevreye Yönelik Koruyucu Sağlık Hizmetleri
Çevrenin sağlığa etkileri:
• Hastalıklara z e m i n hazırlayabilir. Anne ve babanın sigara içtiği bir ev ortamında çocuklarda solunum yolları ile ilgili yangı, alerjik problemler gibi şeyler yaşanabilir.
• Çevre doğrudan kendisi hastalık nedeni olabilir. İçme sularının kirlenmesi ve birç o k kişinin ishal başta olmak üzere birçok sağlık s o ru n u yaşaması gibi
2
• Bir kısım hastalıkların oluşumunu kolaylaştırır. Nemli ortamlarda alerjik problemler daha sık yaşanır
• Bazı Sağlık s o ru n la rın ın ciddiyetini arttırır. Astım problemi olan kişilerin, hava kirliliğinin yoğun olduğu günlerde solunum sıkıntılarının daha ağır olması gibi.
Çevreye yönelik koruyucu sağlık hizmetleri şu başlıkları içerir:
1 . B e s i n k o n t r o l ü v e g ü v e n l i ğ i : gıdaların Sağlık t e h l i k e s i oluşturabilecek kim yasal, biyolojik ve fiziksel etkilerden korunması ve sağlığa uygun halde saklanmasıdır
• Temizlik: gıdalar hazırlanmaya başlamadan önce kişisel temizliğe mutlaka dikkat edilmeli eller bol sabunlu suyla yıkanmalıdır. Daha sonra gıda hazırlığının yapılacağı tüm yüzeyler ve aletler yıkanmalı o r t a m ı n böcek, sinek ve diğer hayvanların g i r i ş i n e karşı korunaklı olması sağlanmalıdır.
• Çiğ ve pişmiş gıdanın birbirinden ayrılması: gıdaların hazırlanması sırasında taze et, kanatlı hayvanların eti ve deniz ürünleri diğer gıdalardan ayrı tutulmalıdır ayrıca bunların hazırlanmasında kullanılan bıçak ve kesme tahtası gibi materyallerde ayrı olmalıdır. • Uygun koşullarda p i ş i r m e : gıdaların pişirilm esi b i r çok etkenin ölmesini sağlam aktadır. Gıdalar pişirilirken en az 75 0C’ye ulaşılması gerekmektedir. Taze etleri
pişirirkende en son et suyunun renginin pembe değil daha berrak olmasına dikkat edilmelidir. • Güvenli bir s ı c a k l ı k t a saklama: pişirilmiş gıdalar iki saatten fazla oda koşullarında saklanmamalı, pişmiş gıdalar 5 0C’nin
altında soğutulmalı ve donmuş gıdalar oda sıcaklığında değil buzdolabının alt rafında çözünmeye bırakılmalıdır. Çözülmüş olan gıdalar bir daha dondurulmamalıdır • Taze sebze ve meyvelerin akan, temiz ve bol suyun altında yıkanması gereklidir.
2 . Y e t e r l i v e t e m i z s u s a ğ l a n m a s ı : Yaşamın gücü için s u vazgeçilmez ve vücudun en çok ihtiyaç duyduğu bir besindir. Sağlıklı olabilmek için yeterince tüketilmesi gereklidir. Suyun görevleri;
• Vücutta h ücreler arası besin ve oksijen
taşınmasını sağlar .
• Ağız, göz ve burun gibi organların nemli
kalmasını sağlar.
• Vücut sıvılarının (idrar, kan, tükürük gibi)
büyük kısmını oluşturur.
• Eklemlere destek sağlar.
3 . H a v a k i r l i l i ğ i v e k o n t r o l ü : çeşitli kimyasal süreçlerde açığa çıkan gaz yada parçacık halindeki maddelerin özellikle yakıt artıklarının atmosferde canlıların yaşamına zarar verecek miktarlarda birikmesine hava kirliliği denir. Çeşitli amaçlarla yakılan yakıtlar, fabrika ve bacalarının dumanları, araçların egzoz g a z l a r ı havaya zehirli olan karbonmomoksit, kükürt dioksit ve nitrik asit gibi gazların karışmasına yol açar.
4 . A t ı k l a r ı n k o n t r o l ü : insanların günlük hayatında yaptıkları işler sonrasında ya da hem ticaret, hem de endüstrinin k u l l a n ı m ı i l e ortaya b irçok atık çıkmaktadır. Tüm Dünya’da b u insan sağlığını tehdit eden ve toplumsal sıkıntılara yol açabilen bir problem olarak karşımıza çıkar.
5 . K o n u t s a ğ l ı ğ ı : insanların yaşamının önemli bir kısmının geçtiği konutlarında, sağlık ü z e r i n d e etkileri vardır. Bir evin sağlığa uygun alt yapısının oluşmasında, içme kullanma suyu, atıkların uzaklaştırılması ve teknoloji önemlidir. Sağlıklı bir konut için gereken şartlar şunlardır;
• konutta bulunan bir kişi için 14 m2
döşeme alanı gereklidir, • içinde yaşanılan her oda için en az 2 m’lik yükseklik olmalıdır, • konutlar çöplük, bataklık gibi yerlerin yakınına yapılmamalıdır, • duvar, döşeme pencere ve çatı yapısal olarak nitelikli olmalı, döşemeler ağırlığa dayanıklı olmalı ve 5 yada daha fazla basamakta her merdiven için mutlaka tırabzan bulunmalıdır, • yangından kurtulmak için en az 2 çıkış olmalıdır, • ocak, fırın, buzdolabı konacak yer olmalı, tuvalet bulunmalı içinde sifon olmalı ve lavabo yerleştirilmelidir, • aydınlatmak için yeterli pencere olmalıdır,
6. İş ortamında sağlığı tehdit edecek etkenlerin kontrolü iş sağlığı çalışma hayatındaki sağlık sorunlarının tanımlandığı ve çalışan kişilerin sağlığını korumaya yönelik yapılan faaliyetlerin bulunduğu bir alan. Ana amacı, kişilerin sağlığının
3
işten kaynaklı nedenlerle bozulmasına engel olmak yani koruyucu yaklaşımdır. İşyerlerindeki belli başlı tehlikeler:
1. Kimyasal faktörler: iş yerinde en fazla kullanılan maddeler kimyasal maddelerdir.
2. Fiziksel faktörler: işyerinde en sık rastlanan ortam faktörleri fiziksel faktörleridir. Bunlarında en başında gürültü ve sıcaklık gelir.
3. Biyolojik faktörler: özellikle sağlıkla ilgili yerlerde çalışan bireylerde karşılaşma riski daha fazla olan faktörlerdir. Kanla bulaşan enfeksiyonlar b u n l a r a örnek gösterilebilir.
4. Tozlar: parçacık büyüklüğü 100 mikronun altında olup havada asılı kalan maddelere toz adı verilir bunlar akciğerlerde birikerek bir takım sağlık s o ru n la rın a yol açarlar.
5. Ergonomik f a k t ö r l e r : çalışma o rta m ın ın k i ş i n i n ergonom ik y a p ı s ı n a u y g u n olması kaza riskini azaltmaktadır. Onun için iş ve işçi uyumu mutlaka sağlanmalıdır.
6. Psikososyal faktörler: iş ortamındaki kişiler arası uyum iş stresini azaltır ve verimi arttırır. Onun için kişilerin kendilerine uygun işlere yerleştirilmeleri iş sağlığı uygulama ilkelerinin temelini oluşturur.
Tedavi Edici Sağlık Hizmetleri
Hastalanan i n s a n l a r ı n t e k r a r s a ğ l ı ğ ı n a k a v u ş m a s ı i ç i n yapılan ç a l ı ş m a l a r ı n t a m a m ı b u başlık a l t ı n d a toplanır. Kendi içinde;
• Birinci basamak tedavi hizmetleri (ilk başvuru ve ayakta tedavi),
• İkinci basamak tedavi hizmetleri (yataklı te d a v i hizmetleri) ve
• Üçüncü basam ak t e d a v i hizmetleri olarak üçe ayrılır.
Rehabilite Edici Sağlık Hizmetleri
Hastalık v e k a z a l a r a b a ğ l ı g e l i ş e n k a l ı c ı
b o z u k l u k l a r ı n v e s a k a tlık la rın g ü n l ü k y a ş a m ı
e t k i l e m e s i n i engellemek y a da bu etkiyi en aza
indirmek, kişinin bedensel v e ruhsal yönden
başkalarına b a ğ ı m l ı olmadan hayatını sürdürmesini
sağlamak için düzenlenen hizmetlerdir.
İki şekli mevcuttur: • Tıbbi iyileştirme: Bedensel olarak ortaya çıkan sakatlıkların mümkün olduğu kadar düzeltilmesi işlemidir. Amaç yaşam kalitesini yükseltmektir. Postür (duruş) bozukluklarının d ü z e l t i l m e s i , işitme ve görme kusurlarının en aza indirilmesi, diz yada kalça protezlerinin kullanılması gibi örnekler verilebilir. • Sosyal iyileştirme: Sakatlıkları nedeniyle eski i ş l e r i n i y a p a m a y a n ya d a b e l l i b i r i ş t e b i l e çalışamayan kişilere iş öğretme, iş bulma ya da işe uyum sağlamaları için yapılan yardımların tümüdür. Amacı günlük yaşamda kişilerin başkalarına olan bağımlılığını azaltmak ve yaşama daha aktif katılımlarını sağlamaktır.
4