SAK201U-SAĞLIK KURUMLARI YÖNETİMİ I
Ünite 2: Yönetim ve Sağlık Kurumlarında Yönetim
Giriş
Yönetim uygulamaları, insanların topluluk hâlinde yaşamaya başladıkları andan itibaren ortaya çıkan ve uygar topluluklar hâline gelmenin temelinde yer alan uygulamalardır.
Sağlık kurumlarının yönetimi, yirminci yüzyılın ikinci yarısından itibaren önem kazanan ve günümüzde bağımsız bir meslek hâline gelmiş olan bilimsel bir uğraş alanıdır. Tarihsel olarak önceleri dinî kurumların ve yardım kuruluşlarının gönüllü elemanlarının sorumluluğunda olan ve yönetim açısından bugünküne kıyasla çok daha basit beceriler gerektiren sağlık hizmetleri, daha sonra hekimlerin sorumluluk ve yönetiminde sunulmaya başlanmıştır. Yirminci yüzyılla birlikte sağlık hizmetlerinin ve mesleklerinin çeşitliliği artmaya, ekonomik ve hukuki özellikleri karmaşıklaşmaya başlayınca bunun hekimler tarafından yürütülemeyeceği anlaşılmış ve yönetim fonksiyonları profesyonel yöneticilere devredilmiştir.
Yönetim Kavramı ve Gelişimi
Yönetim kavramı için yapılabilecek en kısa ve basit tanım, “insanlarla işlerin yapılmasını sağlamak” şeklindedir. Daha ayrıntılı tanımlamak gerekirse yönetim, insanlarla birlikte ve onların aracılığıyla yürütülen işler yoluyla, belirlenen amaçlara erişmek için yürütülen örgütsel bir süreçtir.
Özellikle Sanayi Devrimi ile birlikte; yapılan işlerin çeşitliliği, miktarı ve çalışan kişi sayısı artmıştır. İşlerin yapılmasında kullanılan teknolojilerin hızla gelişmesi ve işin sahibinin kontrolü ötesinde boyutlar kazanması gibi nedenler, yönetimi karmaşık bir uğraş alanı hâline getirmiştir. Bu nedenler, sadece yönetim ile ilgilenmesi gereken kişilere ihtiyaç duyulmasını gerektirmiş ve “yönetim düşüncesi” ortaya çıkmıştır.
Bilimsel yönetim konusunda yazıldığı bilinen ilk eser, Frederick Winslow Taylor’ın “Bilimsel Yönetimin İlkeleri” isimli eseridir. 20. yüzyılın ortalarına doğru “yönetim bilimi” ortaya çıkmış; yönetim, okullarda öğretilen, kitapları ve eğitim-öğretim programları olan bir disiplin hâline gelmiştir.
Bilimsel yönetim anlayışının yaygınlaşması ve yönetimin bilime dönüşmesi İkinci Dünya Savaşı’nı izleyen yıllarda gerçekleşmiştir. Savaş döneminde kazanılan yönetim deneyimlerinin iş hayatına uygulanması ve başarılı olunması bu süreci hızlandırmıştır.
Yönetime Kuramsal Yaklaşımlar ve Sağlık Kurumlarında Yönetim
Yönetim Kavramı ve Kuramsal Yaklaşımlar
Yönetim konusunda yapılmış olan çok çeşitli tanımlar arasından en uygun olanları şu şekilde sıralamak mümkündür:
“Yönetim, insanlarla işlerin yapılmasını sağlamaktır.”
“Yönetim, saptanan amaçların insanlarla birlikte ve onlar sayesinde gerçekleşmesi için gereken örgütsel bir süreçtir.”
“Önceden belirlenen hedeflere, insanlar ve diğer kaynaklar yardımıyla, örgütlü bir biçimde ulaşmak için gerekli olan, birbiri ile ilişkili teknik ve faaliyetler ile işlevlerden oluşan bir süreçtir.”
“Yönetim, kas gücü yerine düşünce gücünün, gelenekler ve boş inançlar yerine bilginin, güç yerine iş birliğinin kullanılmasıdır.”
Stratejik Yönetim
Bir kuruluşun elindeki kaynaklar ile dış-iç ortam değerlendirmeleri ışığında, temel amaçlarının belirlenmesi ve bu amaçlara ulaşmak için yapılması gerekenlerin uygulamaya konulması süreçlerini kapsar.
Süreç Yönetimi
Süreç yönetimi, hizmetlerin sunumundaki tüm süreçleri ayrıntılı şekilde tanımlamak, her sürece ilişkin karşılaşılabilecek önemli sorunları öngörmek ve önlemler almak, süreçlerin sorumlularını belirleyerek iş tanımlarını yapmak, farklı bölümler arasındaki iş akışını düzenleyerek tüm sistemin bütünlük içerisinde çalışmasını sağlamak anlamına gelmektedir.
Kanıta Dayalı Yönetim
Geleneksel olarak yaygın olan “kanaate dayalı yönetim” anlayışı günümüzde yerini hızla “kanıta dayalı yönetim” anlayışına bırakmaktadır. Kanıta dayalı yönetim, elde edilebilen en doğru araştırma kanıtlarının, karar vericilerin uzmanlıkları ve hizmet alanların tercihleri ile bir araya getirilerek arzu edilen sonuçların elde edilebilmesi için kullanılması demektir.
Toplam Kalite Yönetimi
Sağlık hizmetleri tüketicileri için kalite, büyük ölçüde hizmetlerin sunum şekli ve beklentilerin gerçekleşmesi ile ilgilidir. Aracılar yani sağlık hizmetleri için doğrudan ya da dolaylı ödeme yapan kişi ya da kuruluşlar için kalite, öncelikle alınan hizmetten sağlanan yararın yapılan harcamaya değip değmediği anlamına gelir ve “maliyet- etkililik” analizi ile ölçülür. Hizmet sunucular için kalite, tüketiciler ve aracıların önemsediği özelliklere ek olarak sunulan hizmetin güncel, geçerli ve doğru bilgiler ile uyumlu sunulması, daha sonra memnuniyetsizlikten kaynaklanan bir tazminata konu olup olmaması ile ölçülür. Bu yaklaşımları ışığında genel kabul gören tanıma göre kalite “arzu edilen sonuçların, geçerli mesleki bilgi ile uyumlu şekilde ve uygun bir maliyetle elde edilmesi” anlamına gelmektedir.
Toplam kalite ise, özünde bir yönetim felsefesi olup, “... müşteri odaklılık, sürekli iyileştirme ve ekip çalışması ilkeleri ile özetlenebilecek bir ilkeler, uygulamalar ve yöntemler bütünüdür”
Yalın Yönetim
Üretim sürecine önemli bir katkısı olmayan işlerin ayıklanmasını amaçlayan yönetim anlayışı anlamına gelmektedir.
Altı Sigma
Ürün ya da hizmetlerdeki değişkenlikleri en aza indirmeyi amaçlayan bir yönetim anlayışıdır. Altı sigma ve yalın yönetim aslında birbirini tamamlayan yaklaşımlar olduğu için “Yalın Altı Sigma” diye de bilinirler.
Yönetişim
Sağlık alanında doksanlı yılların sonu ve iki binli yılların başında kullanılmaya başlanan yönetişim kavramının en kısa tanımı “birlikte, etkileşim içerisinde yönetmek” demektir.
Sağlık Yönetimi ve Sağlık Kurumları Yönetimini Ayrı Bir Alan Yapan Özellikler
Yeni disiplinin gelişme sürecinde “Sağlık Yönetimi”, “Sağlık İdaresi”, “Sağlık Kurumları Yönetimi”, “Hastane Yöneticiliği”, “Sağlık İşletmeciliği”, “Sağlık Hizmetleri Yönetimi” şeklinde farklı isimlerle tanımlandığı, bu isimlerin bazılarının eş anlamlı olduğu, bazılarının ise yapılan işin niteliği ve kapsamı nedeniyle farklı amaçlar taşıdığı görülmektedir. Tüm bu adlandırmalar arasında şemsiye kavram denilebilecek en geniş kapsamlı terim “Sağlık Yönetimi” terimidir. Sağlık İdaresi terimi, Sağlık Yönetimi ile eş anlamlı kullanılmakta iken Sağlık Kurumları Yönetiminin Sağlık İşletmeciliği, Hastane Yöneticiliği ve Sağlık Hizmetleri Yönetimi ile benzer amaçlarla kullanıldığı dikkati çekmektedir.
Sağlık Kurumlarında Yapılan İşlerin Çeşitliliği
Sağlık kurumları yapılan işler açısından çok çeşitliliğe sahiptir. Örneğin; hastaneler, laboratuvarlar, muayenehaneler, toplum sağlığı merkezleri, aile sağlığı merkezleri, acil servisler, yaşlı bakımevleri, akla ilk gelen kurumlardan bazılarıdır. Bu kurumlarda yapılan işler ise konaklama ve yeme-içme hizmetlerinden ameliyat hizmetlerine; poliklinik hizmetlerinden laboratuvar hizmetlerine, görüntüleme hizmetlerinden acil hizmetlere; insan kaynakları yönetiminden sağlık enformasyon yönetimine, finans yönetiminden kalite yönetimine değişiklik göstermektedir.
Sağlıkla İlgili Faaliyetlerin Ağırlıklı Olarak Hizmetlerden Oluşması
Hizmetler, sanayi ya da tarım ürünlerinden, mallardan farklı olarak gözle görülmeyen, elle tutulmayan, depolanamayan ve üretildiği anda tüketilen, soyut bir niteliğe sahiptirler.
Sağlık Hizmetlerinin İnsan İlişkileri Yönünden Yoğun Olması
Sağlık hizmetlerinin üretim sürecinde ilk ürün de son ürün de insandır. Başka bir deyişle bazı insanların diğer insanlar için hizmet üretmesi söz konusudur. Hizmeti alanların fiziksel ve/veya ruhsal yönden kırılganlığı
yüksektir. Hizmeti sunanların ise zaman sıkıntısı ve hata yapmaktan kaçınma gibi hassasiyetleri bulunmaktadır. Karşılıklı olarak stres oluşturan bu özellikler, insan ilişkilerinin sorunlu olmasına neden olabilmektedir.
Sağlık Mesleklerinin Çeşitliliği ve Özerkliği
Yakın zamana kadar ülkemizde hekim dışındaki sağlık meslekleri için kullanılan “yardımcı sağlık personeli” ifadesi bu anlamda çok yanlış bir kavram olup, tüm sağlık hizmetlerini hekim odaklı gören, diğer meslekleri ise onun yardımcısı konumuna iten sakat bir yönetim anlayışının yansımasıdır. Sağlık alanında her meslek önemli, kutsal, özerk ve iyi yapıldığı ölçüde saygıdeğerdir.
İyi bir yönetimin amacı bu mesleklerin görev tanımlarını iyi yaparak ekip oluşumunun getireceği sinerjik etkiyi arttırmak olmalıdır. Aksi hâlde zaten zamana karşı yarış şeklinde ve yoğun stres altında sürdürülmekte olan bu mesleklerin görev ve yetki karışıklığından doğacak çatışmalarla uğraşmak kaçınılmazdır.
Hekimlik Mesleği ve Tıbbi Uygulamaların Niteliğinden Kaynaklanan Yönetsel Özellikler
Hekimlik, diğer mesleklere kıyasla özerkliği çok gelişmiş ve paternalist tavırlara sahip bir meslek olarak, yönetim kararları ile her an çatışmaya uygun bir özelliğe sahiptir. Hekimler, hastaları için en doğru ve en iyi tanı-tedavi yöntemlerini kullanmaya çalışırken hizmetin maliyetini, eldeki olanakları, alternatif yolları fazlaca önemsemezler. Mesleki uygulamaları sırasında sınırlamalardan, yönlendirmelerden ve yaptırımlardan hoşlanmazlar. Oysa yöneticiler eldeki olanakların en iyi şekilde kullanılmasını, verimliliği, en düşük maliyet ile en etkin ve kaliteli hizmetin verilmesini sağlamak gibi bir sorumluluk üstlenmişlerdir.
Sağlık Hizmetlerinin Ekonomik Özellikleri
Temel insan hakları arasında yer alan ve talep edilmediği durumlarda bile sunulması gerekli olan kamusal özelliklere sahip bazı sağlık hizmetlerinin tamamen piyasa koşullarına bırakılması mümkün olamamaktadır. Piyasaya bırakılabilen sağlık hizmetlerinin sunumu sırasında ise hizmeti alanlar ile sunanlar arasındaki bilgi asimetrisinden kaynaklanan nedenlerle, hizmetlerin türü, kapsamı, veriliş şekli ve zamanı konusunda sunucuların her zaman bir üstünlüğü bulunmaktadır. Bunun doğal sonucu olarak “sunucu tarafından oluşturulan talep” riski ortaya çıkmaktadır.
Sağlık Kurumlarında Yönetimin İşlevleri
Durum Saptama ve İhtiyaç Analizi
Mevcut durumun değerlendirilmesi ve ihtiyaçların analizi konuları yönetim sürecinin her aşamasında çok sık kullanılan önemli işlevlerdir. İhtiyaç analizi, bir kurumun ya da bir işletmenin yürütmekte olduğu faaliyetler ve programlarla ilgili olarak nelere ne zaman ve ne kadar ihtiyaç duyulduğunun değerlendirilmesi ve kararlaştırılması anlamına gelir.
Planlama
Teknik bir işlev olan planlama, mevcut durum ve gelecekteki durum ile ilgilidir. Bu anlamda nelerin, ne zaman ve nasıl yapılması gerektiğini kapsar. Planlama, kısa ya da uzun vadeli olabilir. Diğer yönetim işlevleri bununla yakından ilişkili olduğu için önemlidir.
Stratejik Planlama
Üst düzey yöneticiler tarafından yapılan 3-5 yıl süreli yani uzun vadeli planlamadır. Bu tür planlamada, planlamanın yapıldığı kurum, kuruluş için “vizyon”, “misyon”, “amaçlar” ve “hedefler” tanımlanmış olmalıdır.
Operasyonel Planlama
Orta ve alt düzey yöneticiler tarafından da yapılabilen, daha dar kapsamlı, kısa vadeli, bir yıl hatta daha kısa bir süre için yapılan planlama türüdür.
Taktik Planlama
Yapılan işlerin stratejik ve operasyonel planlardaki şekilde yürümesini sağlamak için günü gününe izlemeye dayanan ve gereken durumlarda hızlı değişikliklerin yapılmasını sağlayan planlama türüdür.
Program veya Proje Planlama
Yeni bir hizmet türünün, projenin, alt yapının tasarlanması, başlatılması amacıyla yapılan planlama türüdür.
Hesapta Olmayan/Beklenmedik Planlama
Daha önce yapılmış planlarda yer almayan, deprem, salgın hastalık, grev, gibi durumlar için yapılan planlama türüdür.
Örgütleme
Teknik bir işlev olan örgütleme, yetki, sorumluluk ve raporlama ilişkilerinin kurulması ve bunun için gereken yapılanmanın oluşturulması anlamını taşır. Örgütleme sırasında gerekli olan faaliyetler ve eldeki kaynaklar göz önünde tutularak bir mantık zinciri içerisinde, iş bölümü ve görev paylaşımı yapılır. İş ve işlemlerin nasıl yapılacağı, birimler arasında koordinasyonun nasıl kurulacağı, bilgi akışının nasıl olacağı, kontrol mekanizmalarının neler olacağı tanımlanır.
İş Bölümü
Klasik olarak iş bölümünün amacı, yapılan işin parçalarına yönelik olarak kişilerin uzmanlaşmasının sağlanması ve uzman olan kişilerin çalışması ile verimin, üretimin ve kalitenin arttırılmasıdır. Bu amaçla, ihtiyaç duyulan alanlarda eğitim-öğretim programları geliştirilmiş, sertifika, diploma gibi uygulamalarla kişilerin uzmanlıklarının belgelenmesi sağlanmıştır.
Yetki ve Sorumluluk İlişkisi
Yetki, bir insanın örgütteki konumundan kaynaklanan güçtür. Sorumluluk ise, bazı işlevleri gerçekleştirme, amaçlara ulaşma zorunluluğudur. Yetki gibi sorumluluk da kişinin örgütsel konumu ile ilişkilidir.
Bölümlere Ayrılma
Örgütlü olan tüm insan faaliyetlerinde iş bölümü sonucu işin parçalara ayrılarak yapılması ancak tüm işin iyi yapılması için de parçalar arasında koordinasyonun kurulması gereklidir. Bölümlere ayrılma çeşitli şekillerde olabilir.
Denetim Mekanizmaları
Kurulacak hiyerarşik yapı içerisinde bir üste bağlı olarak kaç kişinin çalışacağı ile ilgilidir.
Koordinasyon
Farklı bölümlerde yapılan işlerin bir uyum içerisinde yürütülmesi, sağlık örgütlerinde üzerinde önemle durulması gereken bir konudur. Bölümler arasında koordinasyonu sağlayacak mekanizmalar kurulmalıdır.
Kadrolaşma
Kadrolaşma, insan kaynaklarının düzenlenmesi anlamına gelir. Hem teknik hem de sosyal yönü vardır. Teknik yönü, insan kaynaklarının planlanması, görev analizi, seçme, değerlendirme ve atama, performansın değerlendirilmesi, yönetsel yararlar ile iş güvenliği ve sağlığıdır. Sosyal yönü, örgüt elemanlarının performans ve davranışlarını etkileyecek faaliyetler ile hizmet içi eğitim, ödüllendirme, danışmanlık ve disiplin gibi faaliyetlerdir.
Eleman Seçimi ve İşe Yerleştirme
Adaylar arasından işe en uygun olanların seçimini ve bunların işe yerleştirilmesini kapsar.
Ücret ve Kâr Dağıtımı
Bir kurumun diğerleri ile rekabet edebilmesi, nitelikli elemanları elinde tutabilmesi için iyi bir ücret politikası ile uygun bir kâr dağıtım yöntemi bulunmasında yarar vardır.
İşçi İşveren İlişkileri
Çalışanların sendikalı olduğu işletmelerde sendika ile toplu sözleşmelerin yapılması, memurların memuriyet haklarının sağlanması gerekliliktir.
Çalışma Ortamının Düzenlenmesi
Çalışanları moral yönden desteklemek ve işçi işveren ilişkilerini geliştirmek amacı ile iş yerinde belirli zamanlarda yemekli toplantılar, kokteyller düzenlenmeli; birlikte piknik, seyahat, sportif faaliyetler planlanmalıdır.
İş Gücü Planlaması ve Eğitim
Çalışanların kendisini geliştirmesi ve iş veriminde artışın sağlanması için çeşitli gruplara yönelik eğitim programları düzenlenmeli, bu programlar sırasında hedef grubun iş özellikleri ile kültürel değerleri göz önünde bulundurulmalıdır.
Yönlendirme
İnsanla ilgili olması nedeniyle doğal olarak yönlendirme işlevi, psiko-sosyal bir işlevdir. Başlıca yönlendirme faaliyetleri olarak; motivasyon, liderlik, iletişim ile çalışanların davranışlarını etkileyebilecek diğer faaliyetler sayılabilir.
Liderlik
Liderlik en kısa şekilde “davranışları etkileyebilme yeteneği” olarak tanımlanabilir. Yöneticilik, eğitim ve öğretim ile kazanılabilen bir özellik iken liderlik, başka nitelikleri gerektirir. Liderler; topluluklar, örgütler içerisinde konumlarından bağımsız olarak sözlerine değer verilen, başkalarını etkileyebilen ve peşinden gidilen kişilerdir.
Motivasyon-Güdüleme
“Motivasyon, ihtiyaç duyulan doyumu sağlamaya yönelik bir içgüdü, davranışın uyarıcısıdır.” İyi bir yöneticinin personel motivasyonu konusunda yeterince bilgili ve becerili olması gerekir.
Denetleme-Kontrol
Denetleme, teknik bir işlev olup izleme, uyarlama ve performansı arttırma konularını içerir. Denetlemenin anlamı, sonuçları değerlendirmek için gereken performans standartlarının belirlenmesi, izleme ve müdahaleye karar verme için gerekli olan sistem ve tekniklerin tanımlanmasıdır.
Sağlık Kurumlarında Yönetim ve Karar Verme
Karar verme, teknik bir işlev olup yönetimin tüm diğer işlevleri ile yakından ilişkilidir. Yönetici demek, karar veren demektir. Sağlık hizmetlerini yönetenler, her aşamada karar oluşturmak durumundadırlar. Bu işlev, tüm yöneticiler için gerekli ortak bir işlev olmakla birlikte yapılan işin niteliğine, yapılanmaya, görevlerin ve teknolojinin gereklerine, insanlar arası ilişkilere bağlı olarak farklı şekillerde gerçekleşebilmektedir.
Kanıta Dayalı Karar Verme
Sağlık hizmetlerinin özelliği gereği iyi bir yönetici olmak için en azından insan kaynakları, finansman, sağlık ve enformasyon teknolojileri ve operasyonlar konularında donanımlı ve yetkin olmak gerekir.
Karar Verme Süreçleri
Karar Ağacı
Karar ağaçları, karar verme sürecinde doğru kararı belirlemek amacıyla hazırlanan, izlenecek yollar ile seçenekleri, olası sonuçları özetleyen bir tür akış şemalarıdır.
Karar Destek Sistemleri (KDS)
İş veya kurumsal karar verme faaliyetlerini destekleyen, genellikle sıralama veya alternatifler arasından seçim yapmaya dayanan bilgi sistemleridir.
Algoritmalar ve Akış Şemaları
Algoritma belli bir problemi çözmek veya belirli bir amaca ulaşmak için tasarlanan yol demektir.
Dijitalleşme, Bilgi Çağı ve Sağlık Yönetimi
Dijital Sağlık Uygulamaları
• Dijital sağlık: Bilgi ve iletişim teknolojileri yardımı ile kişilerin, toplumun her türlü sağlık
sorunlarını tanıma ve tedavilerine yardımcı olma amaçlı faaliyetlerin adıdır. • Dijital hastane: İdari, mali ve tıbbi süreçlerde asgari düzeyde bilişim teknolojilerinin kullanıldığı bir hastaneden her türlü iletişim aracı ve tıbbi cihazın birbiriyle ve diğer bilgi sistemleriyle entegre olduğu, sağlık çalışanları ve hastaların tele-tıp ve mobil tıp uygulamalarıyla hastane içinden veya dışından veri alışverişinde bulunabildiği hastaneye kadar geniş bir yelpazede tanımlanabilmektedir. • Tele-sağlık: Uzaktan sağlanan, sağlık personelinin eğitimi, sağlık yönetim toplantıları, sosyal hizmet uzmanları, eczacılar tarafından verilen hizmetleri de kapsayacak şekilde, sağlıkla ilgili tüm hizmetler için iletişim teknolojilerinin kullanılmasıdır. • Tele-tıp: Uzak mesafedeki kişi veya toplumların yaşamlarının iyileşmesine yönelik olarak bilgi ve iletişim teknolojileri kullanımı ile klinik destek verilmesidir. • Yapay zekâ: AI sembolü ile ifade edilen yapay zekâ bir bilgisayarın veya bilgisayar kontrolündeki bir robotun çeşitli faaliyetleri zeki canlılara benzer şekilde yerine getirme kabiliyeti demektir.
Büyük Veri Analizi
Gerek sağlık enformasyon sistemleri ve/ya araştırmacılar tarafından düzenli olarak toplanan, gerekse kendiliğinden oluşan her türlü verinin depolanması ve çeşitli amaçlar için kullanılması mümkün hâle gelmiştir. Bu gelişmeler “büyük veri”, “veri bilimi”, “veri madenciliği” ve “büyük veri analizi” gibi yeni uğraş alanlarının ortaya çıkmasını sağlamıştır.
3D (Üç Boyutlu) Yazıcı Teknolojisi
3D Yazıcı Teknolojisi, bilgisayar yardımı ile sıvı veya katı sentetik maddeler kullanılarak vücudun hastalanmış ya da zarar görmüş çeşitli organlarının, dokularının yenilenmesi imkânını sağlayan bir teknolojidir. Bu yapılırken en uygun malzeme kullanılarak hiç fire verilmeden ve kişiye özel üretimin yapılması mümkün olabilmektedir.