SAK103U-TIP TERİMLERİ
Ünite 7: Tıbbi Ürünler ve Tıbbi Cihazlara Ait Terimler
Giriş
Sağlık hizmetlerinin tüm alanlarında kullanılan tıbbi ürün ve tıbbi cihazlar, sağlık sektörünün ayrılmaz birer parçası haline gelmiştir. Teknolojinin hızla gelişmesi yeni ürünlerin ve cihazların ortaya çıkmasına neden olmaktadır. Bunun yanında insan yaşam süresinin uzaması nedeniyle, geriatri popülasyonunun yaşamlarına devam etmelerini kolaylaştıracak yeni ürünler de hızla gelişmekte ve gelişmeye devam etmektedir.
Tıbbi Ürünler
İnsanoğlu hayatını sürdürmek için, sağlığını bozan etkenleri ortadan kaldıramasa bile, sonucu değiştirmek için hastalıklarla mücadelede değişik yöntemler geliştirmiştir. İşte bu yöntemlerden biri, hastalıkları teşhis ve tedavi etmek ayrıca hastalıklardan korunmayı sağlamak için, ‘Tıbbi Ürün’ olarak tanımlanan madde ve maddeleri içeren ürünleri kullanılmasıdır. Tıbbi ürün, insanlarda veya hayvanlarda hastalığı tedavi etmek veya önlemek için kullanılan herhangi bir madde veya madde kombinasyonu şeklinde ifade edilmektedir.
Tıbbi ürün ifadesinde yer alan madde ya da madde kombinasyonlarını, çok geniş ifade ile, ilaç/ilaçlar olarak tanımlayabiliriz. Beşerî Tıbbi Ürünler Ruhsatlandırma Yönetmeliği’nde bu maddeler insan, hayvan, bitki ve kimyasal olmak üzere elde edildikleri kaynaklara göre sınıflandırılmaktadır.
Eski yüzyıllarda insanoğlu çevresindeki bitkileri, çeşitli yöntemlerle hastalıklarının tedavisi için kullanmıştır. Bitkisel tıbbi ürünler kadar eski bir tarihe sahip olmasa da biyolojik ürünlerin kullanımı da oldukça eskiye dayanmaktadır. Aşılama modern tıbbın mucizesi olarak kabul edilmektedir. İnsanlık tarihinde biyolojik kaynaklı tıbbi ürün olan aşıların tüm dünyada uygulanmasına 19. yüzyılda başlanmış olup aslında çok uzun bir tarihçesi vardır. Aşı kullanımına dair ilk yazılı kayıtlar Çinlilerin 15. yüzyılda variolasyon denen bir teknikle çiçek aşısı kullandıklarına dairdir. Variolasyon, Edward Jenner’in 1789 yılında modern çiçek aşısını geliştirmesine kadar bilinen tek aşı uygulama yoludur. Çiçek hastalığı geçirmekte olan insanların veziküllerinden aldıkları sıvıyı güneşte kurutarak diğer insanların derisine yerleştirilmesi ya da solunum yolu ile verilmesidir.
Tıbbi Ürün Otoriteleri ve Mevzuatı
Geliştirilen bir tıbbi ürünün temelde sahip olması gereken üç özelliği bulunmaktadır. Bu üç özelliği güvenlik, etkinlik ve kalite olarak sıralayabiliriz. Ülkemizde T.C. Sağlık Bakanlığı Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu (TİTCK), Amerika Birleşik Devletleri’nde (ABD) Amerikan Gıda ve İlaç Dairesi (Food and Drug Administration-FDA) ve Avrupa Birliği’nde Avrupa İlaç Kurumu (European Medicines Agency-EMA) bu otoritelerdir. Ayrıca dünya çapında kuralların, talimatların ve standartların uyumlu olması amacıyla da, Uluslararası Uyum Konseyi (The International Council for Harmonisation of Technical
Requirements for Pharmaceuticals for Human Use - ICH) 1990 yılında ABD, Avrupa Birliği ve Japonya ilaç otoriteleri tarafından oluşturulmuştur. 2017 yılından itibaren Uluslararası Uyum Konseyine (İCH) Türkiye’yi temsilen gözlemci olarak katılan TİTCK, 27 Mayıs 2020 tarihi itibariyle tam üye olarak kabul edilmiştir.
Ülkemizde ruhsat verilen beşerî tıbbi ürünlerin, yapılan klinik faaliyetlerin ve yürütülen farmakovijilans çalışmalarının uluslararası standartları karşıladığı tescillenmiştir. Farmakovijilans, advers reaksiyonların ve ilaçla ilgili diğer sorunların tespit edilmesi, değerlendirilmesi, anlaşılması ve önlenmesine yönelik yürütülen faaliyetler ve bilimsel çalışmalardır.
Sahte ilaçların içinde toksik bileşenler olabilmektedir. Toksisitenin yanı sıra içlerinde hiç etkin bileşen olmaması ya da yanlış veya hatalı dozda etkin bileşen bulunması da diğer bir önemli tehlikedir.
Tıbbi Ürünlere Ait Terimler
Tıbbi ürünler farklı dozaj şekillerinde hastaya verilmektedir. Bir etkin madde ile farklı dozda ya da farklı farmasötik şekillerde tıbbi ürün üretilebilir. Yetişkinler için kullanılan tablet şeklindeki ateş düşürücü bir tıbbi ürün, çocukların kullanımı için düşük dozlarda şurup şeklinde üretilebilir.
Katı Dozaj Şekilleri
Katı dozaj şekilleri arasında toz şeklindeki tıbbi ürünler, kaşeler, granüller, tabletler ve kapsüller yer almaktadır. Katı dozaj şekillerinin sınıflandırılmasına yönelik tablo kitabınızda ilgili konu başlığı altında yer almaktadır (Bkz. sayfa 210).
Sıvı Dozaj Şekilleri
Çözeltiler ve iki fazlı sistemler bu tıbbi ürün grubu içinde yer alan farmasötik formlardır. Çözeltiler, bir katı, sıvı veya gazın başka katı, sıvı veya gaz içerisinde tekdüze bir şekilde dağılması ile elde edilir. Tıbbi ürün olarak hazırlanan preparatların pek çoğu çözeltilerdir. İki fazlı sistemler ise, dağılan faz ve dağıtılan faz olmak üzere en az iki fazdan oluşan heterojen sistemlerdir. Sıvı dozaj şekilleri aşağıdaki gibi sınıflandırılmaktadır:
• Oral çözelti • Oral damla • Şurup • Emülsiyon • Süspansiyon • Çözelti içeren ampul/flakon • Süspansiyon içeren ampul/flakon • Toz içeren ampul/flakon+ çözücü ampul • İnfüzyon için çözelti içeren flakon/ampul • İnfüzyon için konsantre çözelti içeren flakon/ampul • İnfüzyon için toz içeren flakon/ampul • Kullanıma hazır enjektör/şırınga • Kartuş içinde liyofilize toz/süspansiyon/çözelti • Enjeksiyon kalemi içinde çözelti/süspansiyon
Enjeksiyonluk Dozaj Şekilleri
Parenteral preparatlar insan ya da hayvan vücuduna, enjeksiyon, infüzyon ya da implantasyon yolu ile verilen steril preparatlardır. Parenteral preparatlar pirojen içermezler. %100’e yakın bir biyoyararlanıma sahiptirler ve bu da onları, ağızdan alındığında yetersiz emilen veya düşük terapötik etki gösteren ilaçlar için alternatif yapar. Bu dozaj şekillerinin bileşiminde farklı eksipiyanlar bulunur. Sınıflandırmaları; enjeksiyonluk çözeltiler, enjeksiyonluk süspansiyonlar, enjeksiyonluk emülsiyonlar, enjeksiyonluk tozlar, kan ve kan ürünleri, enjeksiyonluk protein formülasyonları ve enjeksiyonluk kontrollü salım sistemleri şeklindedir.
Enjeksiyonlar çözelti, toz, emülsiyon veya süspansiyon şeklinde küçük hacimlidirler. Tüm parenteral dozaj şekillerinde etki hızlı başlar, istenilen üre devam eder ve tam biyoyararlanım vardır. İğne ile uygulanıyor olması en ciddi olumsuzluğudur. Ambalajı ampul ve flakon şeklindedir. Flakonda bulunan liyofilizasyon (dondurarak kurutma) işleminden geçen tozlar yanında steril enjeksiyonluk su ile ambalajlanır ve kullanmadan hemen önce çözücüde çözülüp ya da taşıyıcısı ile karıştırılıp enjekte edilirler.
Yarı-Katı Dozaj Şekilleri
Haricen deriye ya da mukozaya uygulanan, belli bir viskoziteye sahip tıbbi ürünlerdir. Viskozite, akışa ya da biçim değişikliğine karşı koymama özelliğidir. Deriye uygulanan yarı-katı preparatlarda istenmeyen etki görüldüğünde, dozaj formunun deriden basitçe uzaklaştırılması ile etki sonlandırılabilir. Tüm yarı katı dozaj formları, spesifik reolojik karakterlerinden sorumlu olan kalıcı üç boyutlu bir yapıya sahiptir. Yarı-katı dozaj şekilleri aşağıdaki gibi sınıflandırılmaktadır:
• Merhem • Krem • Pomat • Losyon • Sera • Pasta • Sabun • Jel • Supozituvar • Ovül
Radyofarmasötik Tıbbi Ürünler
Tanı veya tedavi amacıyla kullanılan, yapısında radyonüklit (çekirdeği kendiliğinden bozulmaya uğrayarak, bir veya birden çok iyonlaştırıcı radyasyon yayan radyoaktif atom) içeren tıbbi ürünlerdir. Bir radyofarmasötik ürün diğer ilaç şekillerinde olduğu gibi bir taşıyıcı sistem ve bir de etkin madde ile hazırlanır. Yani farmasötik kısım ve radyonüklit olmak üzere iki birim içerirler. Hazırlanmasında, görüntülenmek istenilen organa ulaşıp yayılabilecek nitelikteki dozaj şekli seçilir ve radyonüklit madde bu ilaca bağlanır. Radyofarmasötikler; çözelti, gaz, emülsiyon, kolloid ve kapsül şeklinde tıbbi ürünlerdir.
Bitkisel Tıbbi Ürünler
Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tanımına göre, bitkisel ilaç; aktif içerik olarak bitkilerin toprak altı veya üstü kısımları veya başka bitki materyalini ya da bunların kombinasyonunu ham halde veya bitkisel preparat halinde taşıyan, modern ilaç tanımına uygun, iyi üretim uygulamaları (GMP-Good Manufacturing Practices) kuralları ile üretilmiş farmasötik formda hazırlanmış, bitmiş ve etiketlenmiş tıbbi ürünlerdir. Bitkisel ilaçlar söz konusu olduğunda bitkisel drog kalitesi ve kavramı da oldukça önem arz etmektedir. Bitkisel drog: Tıbbi bitkinin tedavi amacıyla kullanılan kısımları (yaprak, çiçek, kök, kabuk, meyve, toprak üstü kısımları), bu kısımlardan hazırlanan özütler (sulu/alkollü) veya bu kısımların bir işleme tabi tutulmasıyla kazanılan ürünlerdir.
Ülkemizdeki bitkisel ürünler Avrupa Birliği regülasyonlarına benzer olarak gıda takviyesi ya da geleneksel bitkisel tıbbi ürün (GBTÜ) olarak sınıflandırılmaktadır. İlgili yönetmeliğe göre GBTÜ, bileşiminde yer alan tıbbi bitkilerin başvuru tarihinden önce Türkiye’de veya Avrupa Birliği üye ülkelerinde en az on beş yıldır, diğer ülkelerde ise otuz yıldır kullanıldığı bibliyografik olarak kanıtlanmış; geleneksel bitkisel tıbbi ürünlere uygun endikasyonları bulunan, haricen uygulanan, oral veya inhalasyon yoluyla kullanılan müstahzarlar olarak tanımlanmaktadır.
Biyolojik Tıbbi Ürünler
Biyolojik tıbbi ürünler canlı sistemler kullanılarak, genellikle bir proteinin bir canlı hücrede (bakteri veya memeli hücresi gibi) yeniden üretilmesi ile elde edilir. Biyolojik tıbbi ürünlerin özellikleri büyük oranda üretim sürecinin koşullarına dayanır ve “süreç üründür” denir.
Yeni İlaç Taşıyıcı Sistemler
Kolloidal ilaç taşıyıcı sistemlerdir. Bu sistemler mikron ya da nanometre boyutundadırlar. İlerleyen teknolojinin araştırma laboratuvarlarına yansıması ile akıllı ilaçlar olarak bilinmektedirler. Özellikle kanser tedavisinde tümoral hedeflemeler yapılabilmektedir. Kozmetik endüstrisinde güneşten koruyucu, yaşlanma karşıtı ve renkli kozmetiklerin formülasyonunda da kullanılmaktadır. Dezavantajları pahalı üretim teknolojilerine sahip olmalarıdır. Genel olarak polimer bazlı tıbbi ürünlerdir. Geçmişi çok eskilere dayanmayan bir diğer sistem de transdermal terapötik sistemlerdir (TTS).
Tıbbi Cihaz
Tıbbi cihazların tarihçesi oldukça eskilere dayanmaktadır. Anadolu’da yapıldığı bilinen ilk tıbbi girişimlerden biri, yapılan kazı çalışmaları ile ortaya çıkmıştır. Trepanasyon esnasında kullanılan trepan adı verilen aletler Anadolu’da kullanılan ilk tıbbi cihazlar arasında sayılabilir. Trepanasyon, kafatasından açılan bir delikle beyne ve damarlara zarar vermeden kemik yapının bir kısmının çıkarılması işlemidir.
Tıbbi cihaz yönetmeliğine göre; insanda kullanıldıklarında asli fonksiyonunu farmakolojik, immünolojik veya metabolik etkiler ile sağlamayan fakat fonksiyonunu yerine getirirken bu etkiler tarafından desteklenebilen ve insan üzerinde;
1. Hastalığın tanısı, önlenmesi, izlenmesi, tedavisi veya hafifletilmesi, 2. Yaralanma veya sakatlığın tanısı, izlenmesi, tedavisi, hafifletilmesi veya mağduriyetin giderilmesi, 3. Anatomik veya fizyolojik bir işlevin araştırılması, değiştirilmesi veya yerine başka bir şey konulması, 4. Doğum kontrolü veya sadece ilaç uygulamak amacıyla imal edilmiş, tek başına veya birlikte kullanılabilen, amaçlanan işlevini yerine getirebilmesi için gerekiyorsa bilgisayar yazılımı ile de kullanılan ve cansız hayvanların dokularından da elde edilen ürünler dahil olmak üzere, her türlü araç, alet, cihaz, aksesuar veya diğer malzemelerin tümü tıbbi cihaz olarak tanımlanmaktadır.
Tıbbi Cihaz Otoriteleri ve Mevzuatı
Ülkemizde tıbbi cihazlar ile ilgili düzenlemeler 07.06.2011 tarihli 27957 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak güncel hâlini alan Tıbbi Cihaz Yönetmeliğinde belirtilen çerçeve içerisinde değerlendirilirken, Avrupa’da Avrupa Parlamentosu ve Konsey Yönetmeliği (EU) 2017/745’nin güncellenmesi ile son hâlini almış ve (EU) 2020/561 numaralı Yönetmelik kapsamında tıbbi cihazlarla ilgili hastalar ve üreticileri dikkate alarak güvenlik ve etkinlik standartları belirlenmiştir. Ülkemizde tıbbi cihazlar alanında en yetkili otorite Sağlık Bakanlığı’dır. Bakanlık bünyesindeyse tıbbi cihazlarla ilgili mevzuatı hazırlamak, düzenlemek, piyasa denetimini yapmak, reklam ve satış koşullarını düzenlemek, klinik araştırmaları izlemek ve satış sonrası gereken standartları mevzuat doğrultusunda belirlemek TİTCK’nin temel görevleri arasındadır.
Sağlık Hizmetleri Temel Kanunu ile 4 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi gereğince; Türkiye’de yürütülecek tıbbi cihaz klinik araştırmalarının başlatılabilmesi için Sağlık Bakanlığı Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu (TİTCK), Tıbbi Cihaz ve Kozmetik Ürünler Başkan Yardımcılığı, Tıbbi Cihaz Onaylanmış Kuruluşlar ve Klinik Araştırmalar Dairesi Başkanlığına başvuru yapılarak izin alınması şarttır. Tıbbi cihaz izin başvurusu için gerekli olan başvuru formu, klinik araştırma protokolü, araştırmacı broşürü, sigorta belgesi bilgilendirilmiş olur formu tıbbi cihaz yönetmelikleri, iyi klinik uygulamalar (İKU) kılavuzu, TS EN İSO 14155 veya TS EN 13612 standartlarına uygun olarak hazırlanması gerekmektedir.
Tıbbi Cihazlara Ait Terimler
Ülkemizde tıbbi cihazların piyasaya arz usulleri Avrupa Birliği ile tam uyum durumunu devam ettirmekte olup, bu kapsamda günümüzde üç tıbbi cihaz yönetmeliği
uyumlaştırılarak yayınlamıştır. Geliştirilen bir ürünün tıbbi cihaz kategorisinde piyasaya sunulmasında bu yönetmeliklerin tüm gerekliliklerinin yerine getirilmesi zorunludur. Tıbbi cihazların sınıflandırılmasında farklı sıralamalar söz konusudur. Buna göre tıbbi cihazlar;
• Süre esasına göre • Vücut ile temas durumlarına göre • Enerji kaynağı kullanımı durumlarına göre • Aktif tedavi edici olma durumuna göre • Teşhis amaçlı olma durumuna göre • Merkezî dolaşım sistemi ile temasta bulunma durumuna göre • Merkezî sinir sistemi ile temasta bulunma durumuna göre • Risk durumlarına göre
sınıflandırılmaktadır. Hiçbir sınıflandırmaya girmeyen sınır ürünler ve kombinasyon ürünleri de diğer kategoriler altında değerlendirilmektedir.
Vücuda Yerleştirilebilir Tıbbi Cihazlar
Vücuda yerleştirilebilir tıbbi cihazlar kullanım amaçlarına bağlı olarak kardiyovasküler implantlar, ortopedik implantlar, duyusal ve nörolojik implantlar, dental implantlar, doğum kontrolü için implantlar, kozmetik amaçlı implantlar ve diğer organlar için olmak üzere sınıflandırılmaktadır. İmplante edilebilir bir tıbbi cihaz geliştirilirken dikkat edilmesi gereken belirli noktalar vardır. Bunlar;
• Mümkün olan en küçük boyut ve ağırlık • Düşük güç tüketimi • Güvenilirlik • Biyouyumluluk • Minimum toksisite • Yüksek veri hızı • Mümkün olan en büyük veri depolamasıdır.
Tıbbi Tanı Cihazları
Bu tip tıbbi cihazlar tarama, teşhis ya da tedavinin izlenmesi amacıyla, esas görevi bilgi sağlamak olmak üzere canlı vücudundan elde edilen kan, doku gibi farklı örneklerin in vitro tayininde kullanılırlar. İn vitro, laboratuvar ortamında ya da yapay koşullarda anlamındadır. Bu grupta sınıflandırılan cihazlar, hastaların doğru şekilde tedavi edilmesini sağlar ve gereksiz sağlık harcamalarını önler. Tıbbi tanı cihazları elde taşınabilir boyutlardan, oda büyüklüğündeki cihazlara kadar değişiklik gösterir.
Ameliyathane Tıbbi Cihazları
Toplumun sağlık hizmetlerini aldığı birincil kurum hastanelerdir. Hastanelerin birimleri arasında önem arz edenlerden ilk sırada ameliyathaneler gelmektedir. Ameliyathanelerde bulunması zorunlu olan tıbbi cihazlar şunlardır; ameliyat masası ve rutin aksesuarları, ameliyat tavan lambası, anestezi cihazı (tam otomatik/ventilatörlü), negatoskop, seyyar ameliyat lambası (akülü), flash otoklav, cerrahi aspiratör, elektrokoter (yakıcı ve kesici).