SAK103U-TIP TERİMLERİ
Ünite 3: Hastalık Adlarına ve Temel Sağlık Hizmetlerine Ait Tıbbi Terimler
Giriş
Dünya çapında ortak bir tıp dilinin olması sağlık hizmetlerinin sürekliliğini, etkililiğini ve verimliliğini önemli ölçüde etkilemektedir. Ortak bir dil kullanımı tıbbi bakımın artan karmaşıklığı ve sağlık hizmetlerinin küresel olarak yaygınlaştığı günümüzde kritik öneme sahiptir.
Hastalık Adlarına Ait Tıbbi Terimler
Hastalıklarla ilgili tıbbi terimlerin kullanılması ve anlaşılması, doğru tanı, etkili tedavi ve en uygun hasta bakımı için büyük önem arz etmektedir.
Kardiyovasküler Sistem Hastalıklarına Ait Tıbbi Terimler
Akut koroner sendrom; aterosklerotik plak oluşumu veya trombüs (pıhtı) oluşumu veya koroner atardamarların spazmına bağlı olarak kalbin kas dokusuna kan akımı azaldığında veya tamamen durduğunda meydana gelen belirtilerin tümüdür.
Ani kalp durması; düzensiz kalp ritmi nedeniyle tüm kalp aktivitesinin ani kaybıdır.
Aritmi; kalp atışında çeşitli düzensizliklerden herhangi birini veya ritim kaybını ifade etmektedir.
Bradikardi; dinlenme halindeki yetişkin kalp atış hızının dakikada 60 atışın altına düştüğü durumu ifade etmektedir.
Taşikardi; dinlenme halindeki yetişkin kalp atış hızının 100 atışın üstünde olduğu durumu ifade etmektedir.
Kalp bloğu; normal iletim yolundaki bir kesintiyi ifade etmek için kullanılmaktadır.
Arteriyoskleroz; atardamar duvarlarının sertleşmesine, kalınlaşmasına ve kırılganlaşmasına neden olan durumu ifade etmektedir.
Enfarktüs, kan damarlarının pıhtı veya emboli nedeniyle tıkanması sonucu yetersiz kan akımından kaynaklanan doku yaralanması veya ölümü (kalp veya akciğer gibi) durumunu ifade etmektedir.
Endokardit; kalbin iç zarının ve kapakçıklarının inflamasyonudur.
Hipertansiyon (Yüksek kan basıncı); kanın atardamar duvarına karşı kuvvetinin normalden yüksek olduğu hastalıktır.
Konjenital kalp hastalığı; doğuştan itibaren mevcut olan kalp yapısındaki problemler için kullanılan genel bir terimdir.
Konjestif kalp yetmezliği; kalbin vücudun ihtiyaçlarını karşılayacak kadar kanı pompalayamadığı durumu ifade etmektedir.
Koroner arter hastalığı; koroner atardamarların kalp kasına (miyokardiyum) yeterli kan sağlama yeteneğini engelleyen bir hastalıktır.
Varis; derinin hemen altında bulunan şişmiş, bükülmüş venöz damarlardır. Damar kapakçıkları düzgün çalışmadığında ve damardaki kanın geri akımını engelleyemediğinde meydana gelmektedir.
Solunum Sistemi Hastalıklarına Ait Tıbbi Terimler
Göğüs hastalıkları (pulmonoloji), solunum sistemi hastalıklarıyla ilgilenen tıpta uzmanlık alanıdır.
İnfluenza (Grip); virüslerin neden olduğu üst ve alt solunum yolları da dahil olmak üzere özellikle üst solunum yollarını etkileyen bulaşıcı bir solunum sistemi hastalığıdır.
Kistik fibroz; hava yollarını kalın, yapışkan mukusla tıkayan, akciğerlerde tehlikeli ve tekrarlayan bakteriyel enfeksiyonlara yol açan bir hastalıktır.
Kronik obstrüktif akciğer hastalığı; hava yollarının kronik kısmi tıkanmasıyla karakterize edilen solunum bozukluklarını içermektedir.
Astım; bronşiollerin tipik olarak ani ve şiddetli spazmları ile karakterize edilen kronik bir hastalıktır.
Kronik bronşit; genellikle sigara ve hava kirliliğinin neden olduğu bronşların inflamasyonudur.
Amfizem; alveollerin esnekliğinin azalması ile karakterize edilen bir hastalıktır.
Pnömoni (Zatüre); çeşitli mikroorganizmaların neden olduğu akciğer enfeksiyonudur.
Pulmoner embolizm; pulmoner atardamarlardaki veya dallarındaki kan akımının başka bir yerden kaynaklanan bir pıhtı nedeniyle bozulması durumunda ortaya çıkmaktadır.
Pulmoner ödem; akciğerlerde damar dışı anormal sıvı birikmesidir.
Solunum sıkıntısı sendromu; ciddi hastalarda zayıf oksijenasyon, akciğer infiltrasyonu ve akut başlangıçla karakterize, akciğer hasarının yaygın, inflamatuar bir şeklidir ve yaşamı tehdit eden bir durumdur.
Tüberküloz (Verem); Mycobacterium tuberculosis bakterisinin neden olduğu çoğunlukla akciğerleri etkileyen bir enfeksiyon hastalığıdır.
Sindirim Sistemi Hastalıklarına Ait Tıbbi Terimler
Amipli dizanteri; Entamoeba grubu amiplerin herhangi birinin neden olduğu parazitik bağırsak enfeksiyonudur.
Bağırsak tıkanıklığı; ince veya kalın bağırsakların mekanik veya fonksiyonel tıkanıklığıdır. Tıkanma sıklıkla karın ağrısı, bulantı, kusma, kabızlık ve şişkinliğe neden olmaktadır.
Çölyak hastalığı; glutene duyarlı enteropati olarak da bilinen, ince bağırsağın otoimmün bir hastalığıdır.
Divertiküloz; kalın bağırsağın iç duvarında küçük, kabarcık benzeri ceplerin geliştiği ve bağırsak duvarı boyunca balonlaştığı bir hastalıktır.
Gastroözofageal reflü; alt özofagus (yemek borusu) sfinkterinin tamamen kapanmaması nedeniyle mide içeriğinin yemek borusuna geri akması sonucunda meydana gelen bir hastalıktır.
Hemoroid; aslında anal kanaldaki mukozanın altında doğal olarak oluşan damarlı yapılardır. Hemoroid hastalığı; anal kanalda bulunan bu damar yastıklarının anormal şişmesi veya genişlemesini ifade etmektedir.
İnflamatuar bağırsak hastalığı; sindirim sisteminin bir bölümünde veya bölümlerinde meydana gelen enfeksiyonlardır.
İrritabl bağırsak sendromu; herhangi bir nedenin belirlenemediği, mide-bağırsak krampları, karın ağrısı, şişkinlik, gaz ve bağırsak fonksiyonunda değişiklik (tipik olarak kabızlık, diyare veya dönüşümlü kabızlık ve diyare) gibi belirtiler ile karakterizedir.
Sarılık; eritrositlerin (kırmızı kan hücresi; alyuvar) normal parçalanması sırasında üretilen sarımsı bir pigment olan bilirubin maddesinin dolaşımdan uzaklaştırılamaması nedeniyle deride ve mukozada birikmesiyle ortaya çıkmaktadır.
Hepatit; Hepatit A ve B virüslerinin neden olduğu karaciğer enfeksiyonudur.
Kolorektal kanser; kolon ve rektum dokularını oluşturan hücrelerin kontrolsüz çoğalmasıyla kötü huylu tümörlerin oluştuğu bir hastalıktır.
Mide kanseri; mide mukoza hücrelerinin kontrolsüz çoğalmasıyla kötü huylu tümörlerin oluştuğu bir hastalıktır.
Peptik ülser; yemek borusu, mide ve/veya duodenumun alt kısmında hidroklorik asit ve pepsine maruziyet sonucu meydana gelen açık yaralardır.
Gastrik ülser; mide zarında meydana gelen açık yaralardır. Duodenal ülser; ince bağırsağın üst kısmında meydana gelen açık yaralardır.
Sinir Sistemi Hastalıklarına Ait Tıbbi Terimler
Alzheimer hastalığı; demansın en yaygın türüdür. Hafıza, anlama, dil, dikkat ve muhakeme gibi davranışsal ve bilişsel işlevlerde ilerleyici bozulma ile seyreden nörodejeneratif bir hastalıktır.
Amyotrofik lateral skleroz (ALS); omuriliğin motor nöronlarının dejenerasyonu tablosudur.
Bell felci; genellikle yüzün bir tarafında belirli yüz kaslarının ani zayıflığı veya fonksiyon kaybıdır.
Beyin kanseri; beyin hücrelerinin kontrolsüz çoğalmasıyla kötü veya iyi huylu tümörlerin oluştuğu bir hastalıktır.
Beyin anevrizması; beyindeki atardamar dolaşımı boyunca zayıf noktalarda meydana gelen genişlemeler olarak tanımlanmaktadır.
Beyin sarsıntısı; beyin fonksiyonlarının travmatik olarak tetiklenen geçici bir bozukluğudur.
Demans; bilişsel yeteneklerde günlük yaşam aktivitelerini engelleyecek kadar ciddi bir azalmayı ifade eden hastalıktır.
Guillain-Barré sendromu; nadir fakat ciddi bir enfeksiyon sonrası gelişen nöropati tablosudur.
Koma; değişen zihinsel durum, kafa karışıklığından derin tepkisizliğe kadar geniş bir yelpazedeki hasta davranışlarını içermektedir.
Mental hastalıklar; ruh halinde, davranışta ve düşüncede değişikliklere neden olan bir dizi psikolojik bozukluğu, sendromu ve davranış kalıplarını içermektedir.
Psikoz; aksi yöndeki çok sayıda kanıta rağmen, genellikle yanlış inançlarla karakterize edilen ciddi mental hastalıktır.
Nevroz; geçmişte yaşanan bir duygunun, şimdiki duyguyu büyük ölçüde etkilemesi ile ortaya çıkan bir hastalıktır.
Anoreksiya nervoza; yaşa ve boya göre yeterli kiloyu korumayı reddetme ve zayıf kalma isteğiyle tanımlanan yeme bozukluğudur ve mental bir hastalıktır.
Anksiyete; gergin, endişeli düşünceler ile karakterize edilen bir hastalıktır.
Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu; dürtüsellik, aşırı hareketlilik ve bir göreve odaklanamama ile tanımlanan, çocukları ve yetişkinleri etkileyen bir hastalıktır.
Bipolar bozukluk (önceden manik-depresif hastalık olarak adlandırılıyordu); kişinin ruh halinde, enerjisinde, aktivite düzeyinde ve konsantrasyonunda olağandışı değişiklikler ile karakterize bir mental hastalıktır.
Depresyon; üzüntü, umutsuzluk, cesaret kırıklığı ve genellikle düşük özgüven, suçluluk duygusu ile karakterize bir hastalıktır.
Mâni; zihinsel ve fiziksel hiperaktivite, düzensiz davranış ve aşırı yüksek ruh hali ile karakterize bir mental hastalıktır.
Panik atak; birkaç dakika içinde doruğa ulaşan yoğun bir korku veya rahatsızlığın aniden ortaya çıktığı bir hastalıktır.
Migren; çoğunlukla tek taraflı ve genellikle mide bulantısı, ışık ve ses hassasiyetiyle ilişkili, orta ila şiddetli baş ağrısı ataklarıyla karakterize bir hastalıktır.
Multipl skleroz (MS); kronik inflamasyon, demiyelinizasyon, gliosis ve nöron kaybı ile karakterize santral sinir sisteminin otoimmün bir hastalığıdır.
Nöbet bozuklukları; devamlı veya tekrarlayan nöbet bozuklukları epilepsi olarak ifade edilmektedir. Bu bozukluklar beyinde anormal, tekrarlayan ve kontrolsüz elektrik deşarjlarıyla sonuçlanan elektriksel bozuklukları içermektedir.
Ensefalit, bakteri veya virüslerin neden olabileceği beyin inflamasyon hastalığıdır.
Menenjit, bakteri veya virüslerin neden olabileceği beyni ve omuriliği kaplayan zarların inflamasyon hastalığıdır.
Parkinson hastalığı; beynin istemli hareketleri kontrol eden kısmını etkileyen ilerleyici bir hastalıktır. Belirtileri arasında titreme, halsizlik, kas sertliği ve hareket yavaşlığı yer almaktadır.
Senkop (Bayılma); beyne giden kan akımının ani azalmasına bağlı olarak geçici bilinç kaybıdır.
Serebral palsi; doğum sırasındaki kusur, travma veya oksijen yoksunluğundan kaynaklanan beyin hasarı tablosudur.
Serebrovasküler hastalık; beyin kan damarlarındaki bozuklukların neden olduğu beynin herhangi bir fonksiyonel anormalliğini ifade etmektedir.
İskemik felç; kan pıhtısının beyne giden bir atardamarı tıkamasından kaynaklanmaktadır.
İntraserebral beyin kanaması, kafadaki hasarlı bir kan damarının yırtılmasından kaynaklanan beyin içi kanaması tablosudur.
Subaraknoid kanama; beyni çevreleyen boşlukta kanama olduğu durumları ifade etmektedir.
Deri Sistemi Hastalıklarına Ait Tıbbi Terimler
Akne vulgaris; bir kıl folikülü ve birlikteki sebase bezlerden oluşan yapıları etkileyen, tipik olarak uzun süreli bir seyir izleyen kronik inflamatuar bir hastalıktır.
Alopecia areata; her yaştan insanı etkileyebilen ve saçların parçalar halinde dökülmesi ile karakterize bir saç dökülmesi türüdür.
Bası ülseri; genellikle yatalak bir kişide uzun süreli basının neden olduğu deri ülseri, aynı zamanda yatak yarası olarak da bilinmektedir.
Çıban; kıl foliküllerini içeren ve deride meydana gelen apse türleridir.
Egzama; atopik dermatit olarak da bilinen bu hastalık, tedavi edilmediği takdirde tekrarlayan enfeksiyonlara ve kötü yaşam kalitesine yol açabilen yaygın bir kronik deri hastalığıdır.
Psoriasis (Sedef hastalığı); epidermisin bazal tabakasının aşırı gelişmesi sonucu oluşan, kalın, kuru, gümüşi, yapışık pullarla kaplı sınırlı kırmızı lekelerle karakterize kronik bir deri hastalığıdır.
Rosacea (Gül hastalığı); derinin kızarmasına ve genellikle burun ve yanaklarda kızarıklığa neden olan, uzun süreli, deri inflamasyonudur.
Siğil; insan papilloma virüsünün neden olduğu, mukoza ve deride meydana gelen yaygın iyi huylu lezyonlardır.
Ürtiker (Kurdeşen); deride bazen şişliğin de eşlik ettiği kırmızı, kaşıntılı lekelerin oluştuğu bir tablodur.
Zona; Varisella zoster virüsünün neden olduğu ağrılı döküntülerle karakterize bir enfeksiyon hastalığıdır.
Vitiligo; deride pigment kaybına bağlı olarak açık renkli alanların oluştuğu süt beyazı lekelerle karakterize bir deri hastalığıdır.
Kan ve Lenf Sistemleri Hastalıklarına Ait Tıbbi Terimler
Anemi; kanın oksijen taşıma kapasitesinin vücudun ihtiyaç duyduğundan daha az olduğu durumu ifade etmektedir.
Hemofili; kanın pıhtılaşma mekanizmasının bozulduğu kalıtsal bir hastalıktır.
Lenfoma; lenf sisteminde başlayan kanserler için kullanılan genel bir terimdir.
Lösemi; olgunlaşmamış veya anormal lökositlerin aşırı üretimini içeren, sonunda normal kan hücrelerinin üretimini baskılayan bir kanser türüdür.
Talasemi; Akdeniz anemisi olarak da bilinen, vücudun eritrositlerin önemli bir parçası olan hemoglobin adı verilen proteini yeterince üretememesi sonucu ortaya çıkan kalıtsal bir kan hastalığıdır.
Kas-İskelet Sistemi Hastalıklarına Ait Tıbbi Terimler
Artrit; birçok eklem hastalığı için kullanılan genel bir terimdir ve genellikle ağrı, şişlik ve yapısal değişikliklerin eşlik ettiği eklem inflamasyonudur.
Romatoid artrit; eklemlerde ve ilgili yapılarda inflamasyon oluşumu ve hareket kısıtlılığına neden olan yapısal bozukluklar ile karakterize sistemik bir hastalıktır.
Kas distrofisi; kas dokusunun kademeli atrofisi ve zayıflaması ile karakterize genetik bir hastalıktır.
Myastenia gravis; gözler, yüz ve daha az derecede uzuvlar olmak üzere sinirler ve iskelet kasları arasındaki iletişimin bozulduğu nöromusküler kavşağı etkileyen otoimmün bir hastalıktır.
Osteoporoz; yaşlılarda, özellikle de menopoz sonrası ve 60 yaş üstündeki kadınlarda sık görülen metabolik kemik hastalığıdır. Kemik erimesi hızı kemik oluşum hızını aştığında ortaya çıkan kemik yoğunluğunun azalmasıyla karakterize edilmektedir.
Skolyoz; omurganın sağ veya sol tarafa doğru anormal eğriliği tablosudur.
Endokrin Sistem Hastalıklarına Ait Tıbbi Terimler
Cushing sendromu; adrenal bezlerin uzun süre, çok fazla miktarda kortizol hormonu üretmesi sonucunda ortaya çıkan hastalıktır.
Diabetes insipidus; hipofiz bezi arka kısmının vücudun ihtiyacını karşılayacak şekilde yeterli miktarda antidiüretik hormon üretemediği ve aşırı idrar yapma ve çok su içme ile karakterize hastalıktır.
Diabetes mellitus (Diyabet); kandaki glukoz seviyelerinin yetersiz kontrolü ile ilgili bir hastalıktır.
Hipertiroitizm; tiroit bezinin vücudun ihtiyacından çok daha fazla tiroit hormonu ürettiği durumdur.
Üriner Sistem Hastalıklarına Ait Tıbbi Terimler
Kronik böbrek yetmezliği; normal diyet koşullarında böbreklerin vücut sıvılarının hacmini ve bileşimini koruma yeteneğini kaybettiği, yıllar içerisinde ortaya çıkan bir hastalıktır.
Nefrit; böbreklerdeki glomerülus, tübüller veya interstisyel dokunun inflamasyonudur.
Nefrolitiazis (Böbrek taşı); böbreklerde taş oluşumudur.
Sistit; mesanenin bakteriler (tipik olarak Escherichia coli) ve nadiren mantarlar tarafından enfekte olduğu çok yaygın bir idrar yolu enfeksiyonu türüdür.
Üriner inkontinans (İdrar kaçırma); idrara çıkmayı önlemek için kullanılan kasların zayıflaması veya hasar görmesinin bir sonucu olarak meydana gelen durumdur.
Üreme Sistemi Hastalıklarına Ait Tıbbi Terimler
Erektil disfonksiyon; cinsel açıdan olgun bir bireyin sertleşme (ereksiyon) elde edememesi veya sürdürememesi ile karakterize edilen işlev bozukluğudur.
Priapizm; penisin uzun süreli sertleşmesidir.
Endometriozis; rahmi kaplayan fonksiyonel dokunun (endometrial bezler ve stroma) rahim boşluğunun dışına büyüyerek yerleştiği bir hastalıktır.
Menstrual bozukluklar (Adet bozuklukları); genellikle hormonal işlev bozukluklarından veya rahimdeki patolojik durumlardan kaynaklanmaktadır.
Polikistik over sendromu; yüksek androjen seviyesi ve seyrek âdet görme ile karakterize yumurtalık işlev bozukluğudur.
Temel Sağlık Hizmetlerine Ait Tıbbi Terimler
Koruyucu Sağlık Hizmetleri
Bireyleri hastalıklardan, yaralanmalardan, sakatlıklardan ve erken ölümden koruma hedefiyle sağlanan sağlık hizmetleridir. Bireye özgü olarak uygulanan aşılar, ilaçlar ve serumlarla koruma, erken teşhis, aile planlaması, beslenme durumlarını geliştirmek için gıda güvenliği ve sağlıklı beslenme alışkanlıkları kazandırma, sağlık eğitimi gibi faaliyetler ile fiziksel, biyolojik ve sosyal çevredeki olumsuz koşullardan kaynaklanan sağlık sorunlarını önlemek amacıyla çevresel müdahaleler koruyucu sağlık hizmetlerini oluşturmaktadır.
Tedavi Edici Sağlık Hizmetleri
Hastalanan veya herhangi bir şekilde yaralanan, fiziksel veya zihinsel sağlığını kaybetmiş bireylerin iyileştirilmesi amacıyla verilen tüm sağlık hizmetlerini kapsamaktadır.
Birinci Basamak Sağlık Hizmetleri: Bireylerin tedavisinin ayakta ya da evde yapıldığı sağlık hizmetlerini kapsamaktadır. Hastanın ilk başvurduğu hekim veya sağlık kuruluşu tarafından gerçekleştirilmektedir.
İkinci Basamak Sağlık Hizmetleri: Bireylerin ciddi olmayan hastalıklarının tanı ve tedavisinin yapıldığı sağlık
hizmetlerini kapsamaktadır. Birinci basamak sağlık hizmetlerinin yetersiz olduğu durumlarda başvurulan sağlık hizmetleridir ve genellikle yatarak tedavi hizmetleri sunan tam donanımlı hastanelerde gerçekleştirilmektedir.
Üçüncü Basamak Sağlık Hizmetleri: İleri düzeyde tetkik ve tedavi yöntemlerinin gerektiği durumlarda başvurulan, birinci ve ikinci basamak sağlık hizmetlerinin yetersiz kaldığı durumlarda devreye giren, yatarak tedavi sunan kurumlarda uygulanan sağlık hizmetleridir. Bu kategoriye, üniversite hastaneleri ve özel dal hastaneleri gibi yüksek uzmanlık alanlarına odaklanmış sağlık kurumları da dahildir.
Rehabilite Edici Sağlık Hizmetleri
Rehabilitasyon, hastaların fiziksel, duyusal, entelektüel, psikolojik ve sosyal işlevsellik düzeylerine ulaşmalarını ve sürdürmelerini amaçlayan bir süreçtir. Rehabilite edici sağlık hizmetleri, uzun bir süre hastalara verilmekte ve tedavi sonuçları önceden tahmin edilememektedir. Dolayısıyla yüksek maliyetli teknik araç ve ekipman gerektiren uygulamalar bütünü olduğunu söylemek mümkündür.
Rehabilitasyon hizmetleri tıbbi rehabilitasyon ve sosyal rehabilitasyon olmak üzere iki şekilde gerçekleştirilmektedir.
Tıbbi rehabilitasyon, fiziksel hasarlardan, psikolojik ve zihinsel bozukluklardan ve klinik hastalıklardan iyileşmeyi teşvik etmeyi ve kolaylaştırmayı hedefleyen süreçtir.
Sosyal rehabilitasyon, engellilik veya özel ihtiyaçlardan kaynaklanan sınırlamalarla başa çıkabilmek için günlük yaşamda yardıma ihtiyaç duyan tüm kişileri ve çalışma yeteneği kısmen olan veya hiç olmayan kişileri hedeflemektedir.