SAK103U-TIP TERİMLERİ
Ünite 1: Genel Tıp Terimleri
Giriş
Tıp terimleri, sağlık profesyonelleri tarafından etkili ve doğru iletişim için dünya çapında ortak bir dil oluşturmak amacıyla kullanılan terimler bütünü ya da başka bir deyişle özel bir kelime dağarcığıdır. Tıbbi terminoloji ise tıp terimlerini inceleyen bilim dalı olup tıp alanında kullanılan terimlerin usul ve esaslarını, yazılış ve okunuş kurallarını, türetme ve anlamlandırma ilkelerini konu almaktadır.
İnsanoğlu tarih öncesi çağlardan beri hastalıklardan korunma, tanı koyma ve tedavi yöntemleri bulma gibi sağlık alanındaki konularda, bilgi alışverişinde bulunma ve edindiği yeni bilgileri gelecek kuşaklara aktarma eğiliminde olmuştur.
Tıp bilimleri arasında terimleri ilk sistematikleştiren bilim dalı anatomi olmuştur.
Uluslararası tıp terimleri Latince veya Grekçeden köken aldığı için, bu dillerden türetilen terimler farklı dillerde değişiklik gösterebilirler. Telaffuzdaki farklılıklara bağlı olarak, terimlerde ses/hece düşmeleri ile eklenmeleri görülmektedir ve bu duruma transkripsiyon adı verilir.
Tıbbi Terminolojiye Kavramsal Yaklaşım
Tıp terimleri, sağlık profesyonelleri arasında kolaylıkla anlaşılabilen sözcükler olsa da yeni öğrenecek kişilere zor ve karmaşık gelebilmektedir. Ancak kelimelerin öğrenilmesine ve hatırlanmasına ve hatta bazı yabancı sözcüklerin anlamlarına ilişkin bilinçli tahminler yapılmasına yardımcı olabilecek yöntemler bulunmaktadır. Tıbbi terimlerin çoğu;
• Kök(ler), • Önek(ler) ve/veya • Son eklerden oluşmaktadır.
Klinikte kullanılan “gastroenteritis” terimini, “gastr-o- enter-itis” şeklinde 4 ögeye ayırabiliriz. Tek tek ögeleri inceleyecek olursak;
• gastr: Terimdeki ilk kök olup “mide” anlamına gelir. • o: Terimdeki kaynaştırma ünlüsü olup birinci ve ikinci kökü birbirine bağlar. • enter: Terimdeki ikinci kök olup “bağırsak” anlamındadır. • itis: Terimdeki son ek olup “inflamasyon (iltihaplanma)” anlamına gelir.
Bu terimi oluşturan ögelerin anlamlarından hareketle; “gast-roenteritis” teriminin “mide-bağırsak iltihabı” anlamına geldiğini çıkarsayabiliriz. Bu terimde, ikinci kök ile son ek arasında kaynaştırma ünlüsü olmadığı görülmektedir.
Tıp Terimlerini Oluşturan Ögeler
Her tıbbi kelimenin temel ögesi köktür. Kök, terimin temel anlamını oluşturur ve değiştirici önek ve son eklerin eklendiği kısımdır (Sayfa 5, Tablo 1.1). Önek, anlamı
değiştirmek için kökün önüne eklenen kısa bir sözcük parçası iken, son ek, anlamı değiştirmek için kökün sonuna eklenen kısa bir sözcük parçası veya parça dizisidir. Terimlerde yer alan ögeleri birbirlerine bağlamak için kaynaştırma ünlüsü kullanılır. Kaynaştırma ünlüsü olarak genellikle “o” harfi kullanılmakla birlikte, “a, e, i” harfleri de kullanılabilmektedir.
Bir kökün kaynaştırma ünlüsü ile bir arada kullanıldığı şekline birleşik kök denir. “Kalp” anlamına gelen “cardi” kökünün kaynaştırma ünlüsü “o” ile birlikte “cardio” şeklinde kullanımı birleşik köke örnek olarak verilebilir.
Klinikte kullanılan “cardiomyopathy” teriminde;
• cardio: kalp anlamındaki birleşik kök, • myo: kas anlamındaki birleşik kök, • pathy: hastalık anlamına gelen son ek olup
bu terim, “kalp kası hastalığı” anlamına gelmektedir.
Yukarıda bahsedilen ögelerin oluşturabileceği kombinasyonlara örnekler aşağıda verilmiştir:
• Kök • Önek + Kök • Kök + Son ek • Önek + Kök + Son ek • Kök + Kaynaştırma ünlüsü + Son ek • Kök + Kaynaştırma ünlüsü + Kök + Son ek
Tıp Terimlerinde Yazılış ve Okunuş
Terimlerin yazılış ve okunuşları dilimizde farklılık göstermektedir. Çünkü tıbbi terimlerin köken aldığı Latince ve Grekçe dillerinin alfabeleri Türk alfabesinden farklı olduğu için yazılan harfleri kendi dilimizdeki seslere dönüştürüp okumamız gerekmektedir.
• “ae” harfleri, “e” olarak okunur. • “oe” harfleri, “ö” şeklinde okunur. • “au” harfleri, “o” veya “av” olarak okunur. • “eu” harfleri, “ö” ya da “ev” şeklinde okunur. • “i” harfi “a, e, o, u” harflerinden önce gelirse, “y” olarak okunur. • “y” harfi iki sessiz harfin arasında olursa, “i” olarak okunur. • “c” harfi “a, o, u” sesli harflerinden ya da sessiz harflerden (“y” hariç) önce gelirse, “k” olarak okunur. • “c” harfi “e, i, ae, y” harflerinden önce gelirse, “s” şeklinde okunur. • “x” harfi “ks” olarak okunur. • “th” harfleri “t” şeklinde okunur. • “ph” harfleri “f” olarak okunur. • “ch” harfleri genel olarak “k” olarak okunur. • “rh” harfleri “r” şeklinde okunur. • “sch” harfleri “ş” olarak okunur. • “g” harfi “a, o, u” sesli harflerinden ya da sessiz harflerden (“y” hariç) önce gelirse, “g” olarak okunur.
• “g” harfi “e, i, y” harflerinden önce gelirse, “j” olarak okunur. • “t” harfi “ia, io, iu” harflerinden önce gelirse, “s” şeklinde okunur. • “s” harfi “m” veya “n” harflerinden birine bitişik ise “z” şeklinde okunur. • “s” harfi iki sesli harf arasındaysa “z” olarak okunur.
Eponim Terimler
Eponim terim; bulgu, semptom, test, hastalık, sendrom gibi genel terimlerin özel kişi adlarıyla anılmasıdır. Genellikle hastalığı ilk tanımlayan, tedaviyi veya ilacı ilk bulan, yapıyı, oluşumu, organı ilk keşfeden veya bu alanda önemli çalışma(lar) yapan kişi(ler)in soyad(lar)ı kullanılır.
Akronimler
Bazı tıp terimleri birden fazla kelimeyle ifade edildiğinden yazımda zaman ve yer tasarrufu sağlamak için, söz konusu kelimelerin baş harflerinden oluşan akronimler kullanılır. Sağlık alanında kullanılan bazı akronimler Sayfa 9, Tablo 1.2’de gösterilmiştir.
Kısaltmalar
Aynı terimin çok sık kullanılması gerektiği durumlarda (özellikle tezlerde, makalelerde, kitaplarda), kısaltmalara ihtiyaç duyulur. Tıbbi terminolojide de kısaltmalar oldukça önemlidir. Sadece ilk harf, ilk hece veya ilk ünsüz harflerin yazılması ve noktalama işaretleri ile oluşturulan kısaltmalar terim yerine geçer ve yazı dilinde yaygın olarak kullanılır. Çoğul bir terimi ifade eden kısaltmanın, tekil terimi ifade eden kısaltmanın son harfinin tekrarlanmasıyla elde edildiği görülmektedir.
Ölçü Birimleri
Sağlık alanında sıklıkla kullanılan ölçü birimleri Sayfa 10, Tablo 1.4’te gösterilmiştir.
Tıp Terimlerinde Kullanılan Önekler ve Son Ekler
Tıp Terimlerinde Kullanılan Önekler
Önek, terimlerde genellikle kökün önüne gelerek yeni anlamlar kazanmasını sağlar. Örneğin “tachy-” öneki, “hızlı” anlamına gelir ve “tachycardia (taşikardi)” terimi “kalp atış hızının artması”dır. “brady-” öneki ise “yavaş” anlamında kullanılır ve “bradycardia (bradikardi)” terimi “kalp atış hızının yavaşlaması”dır. Tıp terimlerinde kullanılan çeşitli önekler Tablo 1.5 – Tablo 1.11’te gösterilmiştir.
Tıp Terimlerinde Kullanılan Son Ekler
Son ek, terimlerde genellikle kökün sonuna eklenerek yeni anlamlar kazanmasını sağlar. Bu ekler, Latince ve Grekçeden köken alan köklere çoğunlukla kaynaştırma ünlüsü ile bağlanır.
“Mide” anlamına gelen “gastr” kökünden son ekler ilave edilerek elde edilen terimlere örnekler Sayfa 16, Şekil 1.2’de görülmektedir. “Gastrotomia” terimi “mideyi açma
ameliyatı”, “gastritis” terimi “mide iltihabı”, “gastroptosis” terimi “mide sarkması”, “gastroscopia” terimi “midenin endoskopik tetkiki” anlamına gelmektedir.Tarihi süreç içerisinde suç karşılığı olarak kısas ve diyet, sürgün, failin toplumdan kovulması, para cezası gibi yaptırımlardan sonra hürriyeti bağlayıcı ceza aşamasına geçildiği görülmektedir.
Tıp terimlerinde kullanılan çeşitli sonekler Tablo 1.12- Tablo 1.16’te gösterilmiştir.
Hücrelere, Dokular ve Organlara İlişkin Terimler
Hücre
Hücreler, vücutta meydana gelen tüm fiziksel ve kimyasal aktivitelerin toplamı olan metabolik faaliyetleri gerçekleştirir. Metabolik reaksiyonlar için enerji sağlayan, genellikle hücrenin enerji bileşiği olarak tanımlanan kimyasal ATP’dir.
Vücuttaki organik bileşiklerin ana kategorileri şunlardır:
• Enzimleri, bazı hormonları ve yapısal malzemeleri içeren proteinler. • Şekerleri ve nişastaları içeren karbonhidratlar. Ana karbonhidrat, hücrelere enerji sağlamak için kanda dolaşan şeker glikozudur. • Yağları içeren lipitler. Bazı hormonlar lipitlerden türetilir ve adipoz (yağ) dokusu, lipitleri depolamak için tasarlanmıştır.
Hücreyi dolduran sitoplazmanın içinde organel adı verilen ve her birinin belirli bir işlevi olan alt birimler vardır. Ana hücre yapılarının tanımları ve fonksiyonları Sayfa 20, Tablo 1.17’de verilmiştir.
Tüm vücut fonksiyonları milyarlarca özelleşmiş hücrenin faaliyetlerinden kaynaklanır. Çekirdek, hücrenin kontrol bölgesidir. Genetik bilgiyi taşıyan kromozomları içerir. Eşeysel hücreler dışındaki her insan hücresi 46 kromozom içerir. Kromozomlar, gen adı verilen ayrı birimler halinde organize edilen karmaşık bir organik madde olan DNA’dan oluşur. Genler, metabolik reaksiyonlar için gerekli katalizörler olan enzimlerin oluşumunu kontrol eder. Enzimlerin üretilmesine yardımcı olmak için hücreler, kimyasal olarak DNA ile ilişkili olan RNA adı verilen bir bileşiği kullanır.
Bir vücut hücresi mitoz süreciyle bölündüğünde, kromozomlar ikiye katlanır ve daha sonra iki yavru hücreye eşit olarak dağıtılır. Eşeysel hücreler (yumurta ve sperm), döllenmeye hazırlanırken kromozomları yarıya indiren başka bir süreçle (mayoz) bölünür.
Doku
Hücreler, belirli işlevleri yerine getiren dört temel doku türü halinde düzenlenir:
• Epitel dokusu vücut yapılarını kaplar ve korur; organları, damarları ve boşlukları kaplar. • Bağ dokusu vücut yapılarını destekler ve bağlar. Hücreler arasında lifler ve diğer cansız maddeler
bulunur. Adipoz (yağ) dokusu, kıkırdak, kemik ve kan dahildir. • Kas dokusu (kök my/o) hareket üretmek için kasılır. Üç tip kas dokusu vardır: • İskelet kası veya istemli kas, iskeleti hareket ettirir. • Kalp kası, kalbi oluşturur. Bilinçli kontrol olmadan çalışır ve istemsiz olarak tanımlanır. • Düz veya iç organ kaslar, abdominal organların duvarlarını oluşturur; aynı zamanda istemsizdir. • Sinir dokusu (kök neur/o) beyni, omuriliği ve sinirleri oluşturur. Elektriksel uyarıların iletimi yoluyla vücut tepkilerini koordine eder ve kontrol eder.
En basit dokular membranlardır. Mukoza zarları, yüzeyleri kayganlaştıran ve alttaki dokuyu koruyan kalın bir sıvı olan mukus salgılar. İnce, sulu bir sıvı salgılayan seröz membranlar vücut boşluklarını ve organları kaplar.
Organ
Dokular belirli işlevlere hizmet eden organlar halinde düzenlenir. Organlar da sistemleri oluşturur. Ancak vücudun bir bütün olarak çalıştığını unutmamak gerekir; hiçbir sistem diğerlerinden bağımsız değildir. Vücudun homeostaz adı verilen iç stabilite durumunu korumak için sistemler birlikte çalışırlar.
Hücrelere, Dokular ve Organlara İlişkin Kökler, Önekler ve Son Ekler
Hücreler, dokular ve organlar ile ilgili kökler Sayfa 23, Tablo 1.18’de verilmiştir.
Hücre aktivitesi ile ilgili kökler Sayfa 24, Tablo 1.19’da verilmiştir. Bu tablodaki kökler genellikle basit bir isim son ekiyle (-in, -y veya -ia) veya bir sıfat son ekiyle (-ic) birleştirilir ve kelime sonları olarak kullanılır. Örnek olarak -trophy, -plasia, -tropin, -philic, -genic verilebilir.
Vücut kimyası için kullanılan son ekler ve kökler Sayfa 24, Tablo 1.20’de verilmiştir.
Hücreler, dokular ve organlar ile ilgili terimler Sayfa 25, Tablo 1.21’de verilmiştir.
Vücut Yapısına İlişkin Terimler
Yön Belirten Terimler
Vücuttaki belirli bir noktanın konumunu veya yönünü tanımlarken, kişinin her zaman anatomik pozisyonda olduğu; yani dik olduğu, yüzünün önde, kollarının yanda, avuç içlerinin önde ve ayaklarının paralel olduğu varsayılır. Bu durumda, Şekil 1.7’de gösterilen ve aşağıda listelenen terimler, göreceli konumu belirtmek için kullanılır:
• Anterior (Ventral): Vücudun veya ilgili vücut bölgesinin önüne doğru, • Posterior (Dorsal): Vücudun veya ilgili vücut bölgesinin arkasına doğru, • Medial: Vücudun orta çizgisine (midline) doğru, • Lateral: Vücudun yan tarafına doğru,
• Proximal: Bağlanma noktasına veya belirli bir referans noktasına daha yakın, • Distal: Bağlanma noktasından veya belirli bir referans noktasından daha uzak, • Superior: Üst, • Inferior: Alt, • Cephalad (Cranial): Başa doğru, • Caudal: Omurganın alt ucuna doğru (Latince cauda “kuyruk” anlamına gelir), • Superficial (External): Vücut yüzeyine yakın, • Internal: Vücudun merkezine yakın anlamına gelir.
Sayfa 26, Şekil 1.8, vücut kesit düzlemlerini göstermektedir. Coronal (koronal) düzlem olarak da adlandırılan frontal (ön) düzlem, midline olarak bilinen orta hata dik açılarda olur ve vücudu anterior (ön) ve posterior (arka) kısımlara böler. Sagittal düzlem, önden arkaya geçerek vücudu sağ ve sol kısımlara böler. Düzlem orta hattan (midline) geçiyorsa, orta sagital veya mediyal bir düzlemdir. Transverse (enine) düzlem ise yatay olarak geçerek vücudu superior (üst) ve inferior (alt) kısımlara böler.
Vücut Boşlukları
İç organlar, dorsal ve ventral boşluklarda bulunur (Sayfa 27, Şekil 1.9). Dorsal boşluk, kraniyal boşlukta beyni ve spinal boşlukta ise omuriliği içerir. En üst ventral boşluk olan göğüs boşluğu, abdominal (karın) boşluktan diyaframla ayrılır. Abdominopelvik boşluğu oluşturan karın boşluğu ile pelvik boşluk arasında anatomik bir ayrım yoktur. Abdominopelvik boşluğu ve içindeki organları kaplayan büyük zar peritoneum (periton) olarak bilinen karın zarıdır.
Vücut Bölgeleri
Oryantasyon için abdomen (karın), Şekil 1.10’da gösterilen dokuz bölgeye bölünebilir. Orta hattan (midline) aşağıda yer alan bölümler şunlardır:
• Midenin üstünde yer alan epigastrik bölge • Adını umbilicus (göbek) veya göbek deliğinden alan umbilikal bölge • Midenin altında bulunan hipogastrik bölge
Lateral (yan) bölgeler ise şunlardır:
• Kaburgaların yakınındaki, özellikle kaburgaların kıkırdaklarının (kök chondr/o) yakınındaki konumlarından dolayı adlandırılan sağ ve sol hipokondriyak bölgeler • Omurganın bel bölgesinde bulunan sağ ve sol lumbar (bel) bölgeleri • Adını kalçanın üst kemiği olan iliumdan alan sağ ve sol iliak bölgeleri. Bu bölgelere kasıktan referans alınarak inguinal (kasık) bölgeleri de denilmektedir.
Daha basit ama daha az kesin olarak, abdomen (karın) tek bir dikey çizgi ve tek bir yatay çizgi ile dört bölüme
ayrılabilir (Sayfa 28, Şekil 1.11), sağ üst kadran (right upper quadrant, RUQ), sol üst kadran (left upper quadrant, LUQ), sağ alt kadran (right lower quadrant, RLQ) ve sol alt kadran (left lower quadrant, LLQ).
Vücut Pozisyonları
Anatomik pozisyon veya duruş; kişinin ayakta dik durduğu, yüzünün bize dönük, kollarının yanda ve avuç içlerinin öne doğru olduğu, bacaklarının paralel ve ayak parmaklarının öne doğru olduğu pozisyondur. Anatomik pozisyonun yanı sıra muayene veya tıbbi prosedürler için vücudun başka standart pozisyonları da vardır. Bu pozisyonlara ait terimler, Sayfa 29, Tablo 1.22’de verilmiştir.
Vücut Yapısına İlişkin Kökler, Önekler ve Son Ekler
Baş ve gövde bölgelerine ait kökler ve ilgili örnekler, Sayfa 30, Tablo 1.23’te, ekstremiteler ile ilişkili kökler ve ilgili örnekler, Tablo 1.24’te verilmiştir ve konum ve yön önekleri ve ilgili örnekler, Tablo 1.25’te verilmiştir.