Sağlık Bilimlerinde ve Yönetiminde Etik — Ünite 6 Soru-Cevap

Tam karşılığı “önce zarar verme” olan bu ifade tıpta zaman zaman istenmeyen sonuçların ortaya çıkabilmesi gerçeğini öngörerek, önceliğin zarar vermemek olduğunu ifade eder.

Planlanmış eylemin başarısızlığı, amaca ulaşmak için yanlış planın uygulanması (planlama hatası), hastaya zarar verecek ya da vermeyecek şekilde süreçten sapma anlamına gelir.

Hekim hatası kavramı tıbbi uygulamanın yalnızca tıp doktorluğu mesleği ile sınırlandırılmış olması açısından yetersiz ve yanlış kullanılan bir kavramdır. Tıbbi uygulama hatası sonucu ortaya çıkan sorumluluk hemşire, eczacı, diş hekimi, di­yetisyen, fizyoterapist, teknisyen ve hastane yöne­timine de ait olabilir.

Tıbbi standarda uygun bir müdahale yapılmasına rağmen ortaya çıkabileceği tıp çevreleri tarafından kabul edilen ve her türlü tedbir alınmasına rağmen kaçınılmaz olarak meydana gelen zararlar olarak da tanımlanmaktadır.

Bireysel faktörlere bağlı tıbbi hatalar; yorgunluk, eğitim eksikliği, yetersiz iletişim, güç-kontrol, kibir-kin, oyalanma ya da zaman kısıtı, yetersiz tahmin, sezgi kullanma ve mantık hatası, bilgi temelli hatalar ile bilgiye erişememe, kural temelli hatalar, yanlış kuralın uygulanması sonucu ortaya çıkan hatalar, doğru kuralın yanlış uygulanması sonucu ortaya çıkan hatalar, beceri temelli hatalar, kasıtsız uygulama ve aksilikler şeklinde sıralanabilir

Bilgi transfer sürecinin hatalı ve eksik olması, protokol ve prosedürlere yönelik rehberlerin olmaması, yönetim önceliklerinin amaçlar ve ihtiyaçlar ile çelişmesi, örgüt içi karar verme mekanizmasındaki başarısızlıklar, örgüt kültürü ve teknik donanım aksaklıkları nedeniyle oluşur.

Hasta ve hastalığın gerektirdiği, güncel bilimsel ve teknolojik gelişmelere paralel tıbbi laboratuvar tetkiki ve görüntüleme istemlerinin yapılmaması, hasta anamnezinin (hastalık öyküsü) alınmaması, test kitlerinin miadını doldurmuş olması, laboratuvarda kullanılan cihazların tutarsız ve güvensiz sonuçları, yanlış tanı konulması gibi süreçler tanı hatalarının oluşmasına neden olur.

Nadir görülen semptom veya hastalıklar konusunda yeterli tıbbi bilginin olmaması tanısal hatalara yol açabilir. Tanı konusunda uzman kişilerden ve internet temelli arama araçlarından yardım alınarak hataların önüne geçilmesi gerekmektedir.

Hekimlik önerilerini uygulamamak, ertelemek tanı hatalarına ya da geç tanıya yol açabilir. Koruyucu hekimlik önerilerinin kontrol listesi hâline getirilmesi ve elektronik sağlık kayıt sistemleri ile takip altına alınması bu hataların önlenmesi için izlenmesi gereken yollardır.

Yanlış tedavi protokollerinin uygulanması ve doğru tedavinin hatalı ya da eksik uygulanmasıdır.

Tedaviyle ilgili hekimin yükümlülükleri Tıbbi Deontoloji Tüzüğü’nün 13. maddesinde “Tabip ve diş tabibi, ilmî icaplara uygun olarak teşhis koyar ve gereken tedaviyi tatbik eder. Bu faaliyetlerinin mutlak surette şifa ile neticelenmemesinden dolayı, deontoloji bakımından muaheze edilemez (sorumlu tutulamaz). Tababet prensip ve kaidelerine aykırı veya aldatıcı mahiyette teşhis ve tedavi yasaktır. Tabip ve diş tabibi; teşhis, tedavi veya korunmak gayesi olmaksızın hastanın arzusuna uyarak veya diğer sebeplerle, akli veya bedeni mukavemetini (direncini) azaltacak herhangi bir şey yapamaz.” şeklinde tanımlanmıştır.

Geleneksel anlamda en çok bilinen; yanlış ilaç, yanlış uygulama yolu, yanlış doz, yanlış hasta ve yanlış uygulama zamanı gibi unsurlar en sık karşılaşılan ilaç uygulama hatalarıdır.

Yanlış organ ya da dokuya müdahale edilmesi, ameliyat sırasında yaşanan anestezi hataları, hastanın taşınması sırasında düşürülmesi, hastaların karıştırılması, yanlış ameliyat uygulamaları cerrahi hatalara örnek olarak gösterilebilecek uygulamalardır

Anestezi hatalarının birçok çeşidi vardır; bunlar arasında anestezi ilaçlarının yanlış dozda verilmesi veya yanlış ilaçların kullanılması, anestezi yönetimi sırasında solunum problemleri, kan basıncı düşüklüğü gibi komplikasyonlar, anestezinin uzun süre etkisinde kalması ve hastanın geç uyanması gibi durumlar yer alır. Hataların kaynağı genellikle anestezi ekipmanlarının yanlış kullanımı, yetersiz izleme ve değerlendirme süreçleri, hasta özelliklerinin yeterince değerlendirilmemesi veya anestezi ekibinin iletişim eksiklikleri olabilir.

Hekimlerin tıbbi uygulamaları nedeniyle sorumlu tutulabilmeleri için eylemin;

• Hukuka aykırı olması
• Bilimsel tıbbi standartlardan sapma olması
• Zararlı bir sonuç doğurmuş olması
• Zararlı sonuç ile kusurlu davranış arasında nedensellik ilişkisi bulunması gerekir.

Tıbbi uygulamadan kaynaklanan zararlara “iyatrojenik zarar” adı verilir.

Ortaya çıkan zarar, tıp biliminin bugün ulaştığı bilimsel ve teknik düzeyi, uygulamanın yapıldığı ortamın koşulları, uygulamayı yapanın eğitim düzeyi göz önünde bulundurulduğunda, aynı ortam koşullarında, aynı yetkinlik düzeyinde bir hekimin göstermesi gereken özen gösterildiği hâlde öngörülemeyecek bir sonuçsa, bu istenmeyen bir sonuçtur ve hekimin sorumluluğu yoktur. Bu nedenle hekimin tıbbi malpraktis sebebiyle sorumlu olması için gerek özel hukukta gerekse ceza hukuku kapsamında kusurlu olması aranmakta olup kusur yoksa hekimin sorumluluğundan bahsedilemez.

Mal varlığında eksilme maddi, kişisel değerler üzerindeki eksilme, bozulma ise manevi zararı oluşturur. Maddi zarar kapsamında, tedavi giderleri, çalışma gücü kaybı zararları, destekten yoksun kalma zararı ve ölüm nedeniyle oluşan diğer maddi zararlar sayılabilir. Manevi zarar ise hatalı bir tedavinin sonucu olarak hastanın duyduğu bedensel ve manevi acıyı, hayat zevklerinde meydana gelen azalmayı ifade eder.

• Kusur (Faul): Hekimin, standart tıbbi uygulamalara aykırı davranması veya dikkatsizlik göstermesi sonucunda zararın meydana gelmesi
• Zarar (Schaden): Hekimin kusuru sonucu hasta veya hasta yakınlarının zarar görmesi
• Neden-sonuç İlişkisi (Kausalität): Hekimin kusurunun, zararın oluşmasında doğrudan bir etkisi olması

Ülkemizde hekimlik mesleğiyle ilgili uygulanan bildirge ve etik ilkelerin ortak öncelikleri toplum menfaati için çalışmak, insan haklarına saygılı, dürüst, verimli ve hesap verilebilir şekilde kamu yararını gözetme; din, dil, ırk, engellilik, cinsiyet, etnik köken, sosyal statü ayrımı gözetmeksizin tarafsız olarak fırsat eşitliği sağlamak; tüm bireylere nazik, itinalı, ölçülü ve saygılı davranmaktır.