Hasta Hakları ve Etik

Dünya Sağlık Örgütü 1946 yılında ilk kez sağlık hakkını “Erişilebilir en yüksek sağlık standardı her insanın temel hakkıdır” diyerek ifade etmiştir.

T.C. Sağlık Bakanlığı 2016 yılı Hasta Hakları Yönetmeliği’nde ise hasta hakları “Sağlık hizmetinden yararlanma gereksinimi olan kişilerin, sadece insan oldukları için sahip bulundukları T.C. Anayasası, uluslararası anlaşmalar, yasalar ve diğer mevzuat ile güvence altına alınan haklarını ifade eder” şeklinde tanımlanmıştır.

Hasta hakları ile ilgili ilk uluslararası belge; Dünya Tıp Birliğinin 34. Genel Kurulunda benimsediği (1981) “Lizbon Bildirgesi’dir”

Bildirge, temel hasta haklarını sıralayan altı madde ve hekimlere bunları sağlamaları hususunda vazifeler sunan bir paragraftan meydana gelmektedir.

• Hasta hekimini özgürce seçme hakkına sahiptir.
• Hasta hiçbir etki altında bırakılmadan hür bir biçimde çalışabilen bir hekim tarafından bakılabilme hakkına sahiptir.
• Hastanın yeterli ölçüde konu hakkında aydınlatılmasından sonra tedaviyi kabul etme veya etmeme hakkı bulunmaktadır.
• Hastanın tıbbi ve özel hayatına ilişkin bilgilerin gizliliğine saygı gösterilmesini hekimden bekleme hakkı vardır.
• Her hastanın onurlu ölme hakkı bulunmaktadır.
• Hastanın, dinî temsilci de dahil olmak üzere, ruhsal ve manevi olarak teselli edilmeyi isteme veya istememe hakkı bulunmaktadır.

Lizbon Hasta Hakları Bildirgesi (1981)

Amsterdam Bildirgesi (1994)

Bali Bildirgesi (1995)

Santiago Bildirgesi (2005)

Tababet ve Şuabatı Sanatlarının Tarzı İcrasına Dair Kanun (1928),

Umumi Hıfzıssıhha Kanunu (1930),

1995 yılında hazırlanan “Hasta Hakları-Temel Belgeler”,

1997 yılında “TTB ve Uluslararası Hukuk, Bilim ve Etik Kurumu Toplantısı ve Bildirgesi”

1998 senesinde TTB’nin hazırladığı “Hekimlik Meslek Etiği Kurulları” Tüzüğü,

1996 yılında “Türk Standartları Enstitüsü tarafından gerçekleştirilen hasta hakları ve sorumluluklarını belirtmeye yönelik çalışma”,

1998 yılında Sağlık Bakanlığı tarafından yayınlanan “Hasta Hakları Yönetmeliği”,

Tıbbi Deontoloji Nizamnamesi (1960),

Hasta Hakları Yönetmeliği (1998),

Hasta Hakları Yönergesi (2003),

Poliklinik Hizmetlerinin Yeniden Yapılandırılması Genelgesi (2004),

Hasta Hakları Genelgesi (2005),

Hasta Hakları Uygulama Genelgesi (2005),

Hekim Seçme Yönergesi (2007),

Hasta Hakları Uygulama Genelgesi (2009),

Poliklinik Hizmetlerinde Öncelik Sırası Genelgesi (2010),

Hasta Hakları Uygulama Genelgesi (2014)

Türkiye’de hasta hakları uygulamalarına dair yönerge 2003 senesinde yayımlanmıştır. Bu yönerge ile hastaların haklarının sağlık sistemi içerisindeki bilinirliğini arttırmak ve uygulanırlığını arttırmak amaçlanmıştır. Bu amacı gerçekleştirmek için aşağıdaki birim ve kurullar oluşturulmuştur;

• Tedavi Hizmetleri Genel Müdürlüğü Hasta Hakları Şubesi
• Hasta Hakları İl Koordinatörlüğü
• Hastane Hasta Hakları Kurulu ve Hasta Hakları Birimi
• Hasta Hakları İletişim Birimi
• Ayakta teşhis ve tedavi yapan sağlık kurum ve kuruluşları hasta hakları kurulları, birimleri ve iletişim birimleri
• Sağlık Grup Başkanlığı bulunmayan il merkezlerinde oluşturulacak hasta hakları kurulları ve hasta hakları birimleri

• Hastaların, adalet ve hakkaniyet ilkeleri kapsamında sağlık hizmetlerinden ihtiyacına uygun olarak yararlanma hakkı vardır.
• Hastaların sağlık kurum ve kuruluşlarından hangi koşullarda yararlanabileceğini, sunulan hizmet ve olanakların neler olduğunu ve başvurulan kurumda verilen sağlık hizmetinden yararlanma usulünü öğrenmek için bilgi isteme hakkı vardır.
• Hastaların mevzuata uygun biçimde sağlık kurum ve kuruluşlarını seçme hakkı vardır. Mevzuata uygun biçimde hastanın sağlık kurumunu değiştirme hakkı vardır.
• Hastaların, kendisine sağlık hizmeti sunacak sağlık çalışanı hakkında bilgi alma, mevzuata uygun biçimde sağlık çalışanını seçme değiştirme hakkı vardır.
• Sağlık hizmeti zamanında sunulmazsa, hastaların öncelik hakkının tıbbi kriterlere göre ve objektif olarak tespit edilmesini isteme hakkı vardır.
• Hastaların, modern tıbbın gerektirdiği tanı, tedavi ve bakım hizmetini isteme hakkı vardır.
• Tanı, tedavi veya koruma amacı dışında hastanın vefatına veya hayati tehlikeye sebep olabilecek, vücut bütünlüğünü ihlal edecek ve akli dengesini bozabilecek hiçbir işlem gerçekleştirilemez.
• Her ne durumda olursa olsun, hastanın yaşam hakkından vazgeçilemez. Ötanazi kesinlikle yasaktır. • Sağlık profesyonelinin öncelikle hastanın hayatını kurtarması veya sağlığını koruması zorunludur. Hasta acı çekiyorsa, bunu azaltmakla sağlık profesyoneli yükümlüdür.

- Hastaların mahremiyetine saygı gösterilmesinin esas olduğu

- Hiç kimsenin rızası olmaksızın veya verdiği rızanın kapsamına uygun olmayan bir biçimde tıbbi işleme tabi tutulamayacağı

- Sağlık hizmeti esnasında hasta hakkında elde edilen bilgilerin hiçbir suretle açıklanamayacağı

Sağlık Durumu ile İlgili Bilgi Alma Hakkı

Yönetmelikte hastaların bilgi alma hakkı altı madde ile tanımlanmıştır. Maddelerin içeriği aşağıda kısaca açıklanmıştır.

• Hastaya bilgileri, şüphe yaratmayacak ve hastanın anlayabileceği biçimde verilmelidir.
• Hastaya; hastalığının olası nedenleri, kendisini neyin beklediği, tıbbi girişimin hangi hekimce nasıl ve hangi mekânda yapılacağı, diğer seçeneklerin olası risk ve faydaları, olası komplikasyonlar, kullanacağı ilaçların özellikleri ve hastalığın nüksetmesi durumunda nasıl bir yol izleneceği hususunda bilgi verilmelidir.
• Hasta, tıbbi kayıt ve dosyalarında bulunan eksik ve hatalı bilgilerinin tamamlanmasını veya düzeltilmesini isteyebilir.
• Hasta, sağlık durumuyla ilgili bilgilerin bulunduğu tüm kayıtlara doğrudan veya bir vekil aracılığı ile erişebilir.
• Teşhis, hastanın sağlık durumu veya manevi yapısı üzerinde olumsuz etki yaratacaksa hastadan gizlenebilir.
• Hasta sağlık durumu ile ilgili kendisinin veya yakınlarının bilgilendirilmemesini isteyebilir.

• Tıbbi müdahalelerde hastanın rızası gereklidir. Hasta rıza veremeyecek durumda ise velisinden veya yasal temsilcisinden rıza alınmalıdır.
• Kanunda belirtilen zorunlu hâller dışında, hasta kendisi için belirlenen tedaviyi reddetme ve durdurma hakkına sahiptir.
• Sağlık işletmeleri tarafından rıza formu hazırlanmalıdır. Hazırlanan rıza formu, hastaların bilgilendirilme hakkı çerçevesinde belirtilen ilkelere uygun olmalıdır.
• Bilinen klasik tedavi yöntemlerinin hastaya fayda sağlamadığı durumlarda daha önce deney hayvanlarında denenmiş ve hasta için olumlu netice yaratacağı belli olan tedavi metotları hastanın rızasının alınması kaydıyla uygulanabilir.
• Rıza herhangi bir şekle bağlanmamıştır. Hukuka ve ahlaka aykırı olmaması gerekmektedir.
• 18 yaşının altında olanlardan organ veya doku alınamaz. 18 yaşından büyüklerde ise ilgili kanun hükümlerinde belirtilen şartlar gereklidir.
• Aile planlaması kapsamında Bakanlık tarafından izin verilen ilaç ve araçlar dışındakiler kullanılamaz. Hasta Hakları Yönetmeliği’nde gebeliğin sonlandırılması için Nüfus Planlaması Hakkında Kanun’a atıf yapılmıştır. Gebeliğin sonlandırılmasında hastanın, ve evli ise eşinin de rızasının alınması gerektiği belirtilmiştir.
• Önceden alınan rıza doğrultusunda sunulan bir tedavi sırasında hastanın vücut bütünlüğünü tehlikeye atan ve yeni tıbbi müdahaleler gereken durumlarda rıza aranmaz.

• Hiç kimsenin rızası olmadan hiçbir tıbbi müdahalenin yapılamayacağı belirtilmiştir.
• Gönüllünün rızası olsa bile, gönüllüye verilecek olası zararlar önceden belirlenemiyorsa araştırma konusu olamayacağı belirtilir. Ayrıca gönüllünün araştırmanın herhangi bir safhasında verdiği rızayı geri çekme hakkının olduğu açıkça vurgulanmıştır.
• Tıbbi araştırmaların yazılı şekil şartının olduğu belirtilmiştir.
• Reşit olmayanların kendileri için fayda sağlamayan hiçbir araştırmaya dahil edilemeyeceği belirtilmiştir. Fayda söz konusu ise ancak velisinin izni ile araştırmaya dahil edilmelidir.
• Tıbbi araştırmaların amacı ile hastanın rızası ve Sağlık Bakanlığının izni olmadan hiçbir ilacın kullanılamayacağı belirtilmiştir.

• Başvurduğu sağlık işletmesinin kural ve uygulamalarına göre davranmak ve katılımcı bir yaklaşımla teşhis ve tedavi ekibinin parçası gibi hareket etmek
• Şikâyetlerini, daha önceden geçirdiği hastalıkları, aldığı tedavileri ve tıbbi müdahaleleri, şayet varsa kullanmakta olduğu ilaçları ve sağlık durumuyla ilgili bilgileri mümkün mertebe eksiksiz ve doğru olarak sunmak
• Hekim tarafından tespit edilen zamanlarda kontrole gitmek ve tedavinin süreci hakkında geri bildirimlerde bulunmak
• Randevuların tarih ve saatine uymak, şayet randevuya gelinemeyecekse bu durumu ilgili birime sunmak
• Mevzuata göre öncelik sağlanan hastalar ile diğer hastaların ve personelin haklarına saygılı olmak
• Sağlık çalışanlarına yönelik olarak, sözel ve fiziki saldırı davranışlarında bulunmamak
• Haklarının çiğnendiğini düşündüğünde ya da herhangi bir problem yaşadığında hasta iletişim ofisine başvurmak
• Hasta, Sağlık Bakanlığının ve diğer sosyal güvenlik kurumlarının tespit ettiği sevk zincirine riayet etmelidir.
• Hasta, hekimlerden meslek etiğini ihlal edecek taleplerde bulunmamalıdır.
• Hasta ve hasta yakınları hastane hijyenini bozacak davranışlardan uzak durmalıdır.
• Hastalar, sağlık durumları ile ilgili kimlere bilgi verilmesini istemediklerini hekime belirtmelidir.
• Hasta, ölümden sonra organ ve dokularının alınıp ihtiyaç duyan diğer insanlar tarafından kullanılmasına onam veriyorsa, bu durumu yazılı bir biçimde ibra etmelidir.
• Hasta, uygulanacak tedaviyi reddetmesi ya da önerilere uymamasından dolayı meydana gelecek neticelerden kendisi sorumludur.
• Hasta, sağlık, sosyal güvenlik ve şahsi bilgilerindeki değişiklikleri zamanında resmî kurumlara iletmek zorundadır.
• Hasta, sağlık sigorta primlerini zamanında ödemek mecburiyetindedir.

• Özel hastane ile sözleşmesi bulunan ve bu sözleşmenin bir tarafı olan hasta veya hastanın yasal temsilcisi, özel hastane tarafından sunulan sağlık hizmetinin önceden belirlenmiş ücretini ödemekle yükümlüdür.

• Hekimler, İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi başta olmak üzere bütün insan hakları belgelerine ve hekimlik mesleği ile ilgili ortak kaidelere uymak zorundadır.
• Hekimler mesleklerini uygularken hastalarına ait öğrendikleri sırları saklamak zorundadır. Sır olarak değerlendirilen bilgi veya gözlemlerin açıklanması, hasta ve hasta yakınlarının kişilik haklarına saldırı olarak değerlendirilir ve hekimin sorumluluğunu gerektirir. Hastanın ölmesi veya hekimle ilişkisinin bitmesi bu sorumluluğu ortadan kaldırmaz. Söz konusu sırlar ancak tıbbi tedavi gerekçesiyle hekimin meslek sırrı ile bağlı olduğu meslektaşlarına aktarılabilir.
• Hekimin hastanın mahremiyetine saygı duyması gerekir.
• Hekim mesleğini uygularken insan onurunu gözetmelidir.
• Hekimin öncelikli görevi bilimsel esaslar gerçeğinde hastaları iyileştirmek ve insan sağlığını korumaktır. Bunu yapabilmesi içinde branşıyla ilgili gelişmeleri yakından takip etmelidir.
• Hekim görevlerini hastalar arasındaki politik görüş, sosyal durum, inanç, etnik köken, ırk, cinsiyet kimliği, cinsel yönelim, yaş ve ekonomik durum gibi farklılıkları gözetmeksizin yerine getirmekle sorumludur.
• Hekim herhangi bir meslektaşının tıp etiği açısından hatalı bir davranışını kasıtlı bir biçimde sürdürdüğünü fark ederse bu olayı yerel tabip odasına bildirmelidir.
• Hekim hastasının sağlığı konusunda karar alırken, hastanın aydınlatılmış onam hakkı, bilgilenme hakkı, tedaviyi kabul veya ret hakkı gibi haklarına saygı duymak zorundadır.
• Hekim, hastanın kendisi için en doğru kararları alması için durumuyla ilgili bilgileri paylaşmakla sorumludur.
• Hekimin herhangi bir tıbbi girişimden önce aydınlatılmış onam alması gerekir.
• Hekimin hasta ile olan ilişkisini sadakat ve dürüstlük ilkeleri çerçevesinde sürdürmesi gerekir.

• Sağlık profesyonellerinin, hastalar arasında ayrım yapmadan dürüst, nazik ve saygılı olması gerekir. • Sağlık profesyonellerinin, mesleki becerilerini modern tıbbın gerekleri doğrultusunda geliştirmeleri gerekir.
• Sağlık profesyonellerinin, hastaların otonomi ve kendileriyle ilgili karar verme haklarına saygı duyması gerekir.
• Sağlık profesyonelleri, hastaların özgür iradeleriyle karar almaları adına lüzumlu bilgileri paylaşmalıdırlar.
• Sağlık profesyonellerinin, hasta mahremiyetine saygı duymaları gerekir.
• Sağlık profesyonellerinin, mesleki etik değerlere uygun davranmaları gerekir

• Sağlık hizmetlerinde bilginin dengesiz dağılımı
• Sağlık hizmetlerinin kamusal mal niteliği taşıması
• Kamu otoritesinin sağlık hizmeti sunumunda adaleti sağlama amacı taşıması gibi sebeplerden dolayı zaman zaman etik ikilemler hatta etik problemler ile karşı karşıya kaldığı gözlemlenmektedir. Etik problemlerin oluşmaması için sağlık profesyonellerinin hastaya davranışı, hastanın sağlık çalışanlarına olan güveni, sağlık hizmeti sunan bireyin neleri nasıl yapabileceğini bilmesi olumlu yönde etki edecektir

Tıbbi etik ilkeleri genel olarak; özerkliğe saygı (aydınlatılmış onam), yararlılık, zarar vermeme ve adalet ilkeleri olarak sıralayabiliriz.

Yararlılık ilkesinde amaç, hastanın sağlık ve iyiliğini arttırmak iken; hekimin birinci yükümlülüğü hastaya tıbbi bakım yönünden yararlı olabilmektir. Tıp etiği hastaya yararlı olmayı ön görür. Tıbbi etik kapsamında bu ilke “mutlak yararlı olmak” ve “yarar ve zararın dengelenmesi” olarak belirlenmiştir. Burada karşılaşılan problem hastaların iyiliğine olduğu düşünülen olayda hasta ve hekimin anlaşmazlığa düştüğü ya da hastaların kendi iyiliklerini en üst seviyeye çıkarmayı istemedikleri durumda yaşanmaktadır

Adalet ilkesi, hekimin hastalarına eşit davranması, tedavide birini diğerinden daha önemli görmemesini sağlamaktadır. Tıbbi araç, gereç ve olanakların adaletli bir biçimde dağıtılması bu ilkenin temelini oluşturur.           

Yukarıda sayılan ilkeler dışında sır saklama, mahremiyete saygı gösterme, dürüstlük, ayrımcılıktan kaçınma, saygılı davranma ve eşit hizmet sunma, iletişim ve onam, yeterliliği olmayan hasta için karar verme süreci, mesleki gizlilik temel ilkeler arasında yer almakla birlikte, tıbbi etiğin ilkeleri arasında yer almaktadır. Muayene sırasında mahrem yerlerin muayene edilmesinde mahremiyetine saygı duyulması, onurun korunması, utandırılmaması ve rahat, sakin, güvenilir bir ortam oluşturulması burada dikkat edilmesi gereken hususlardır. Güven üzerine kurulan hekim-hasta ilişkisinin temeli, hekimin iyi niyetine olan inanç ve gizlilik kuralına uymaktır. Sır saklama hususunda gerek hekimin gerekse sağlık kuruluşunun üzerine düşen sorumlulukları yerine getirmesi hasta hakları çerçevesinde oldukça önem arz etmektedir. Öyle ki hastaya ait bilgilerin üçüncü kişilerle paylaşılması bu ilkenin ihlali anlamına gelmektedir. Ayrımcılıktan kaçınma ve eşit hizmet sunmak hekimin asli görevleri arasında yer alırken hastanın da bu haklara sahip olduğu herkes tarafından bilinen bir gerçektir