Sağlık Bilimlerinde ve Yönetiminde Etik — Ünite 2 Soru-Cevap

Etik; iyiyi kötüden, doğruyu yanlıştan ayırt etmeyi amaçlayan ve evrensel açıdan iyi ya da doğrunun olup olmadığını araştıran

bir felsefedir. Bunun yanında insanların toplum içinde iyiyi seçme, doğru olanı yapma hususunda tercihte

bulunabilmesi için belirlenen kuralların tümü olarak da ifade edilmektedir

Normatif (kuralcı) etik; etik ilkeleri kapsayan teorilere dayanarak kişilerin neyi yapıp neyi yapmaması gerektiğini belirleyen, ahlaki olarak kabul gören ve görmeyen davranışları ortaya koyan standartların,

kaidelerin ve ilkelerin belirlenmesine odaklanmaktadır.

Deskriptif (tanımlayıcı) etik; insanların inançları, davranışları ve ahlak anlayışlarını tarihsel olay ve olgulara dayanarak betimleme yolunu tercih etmektedir.

Bu etik türünde yargılama, sınırlandırma veya kural koyma bahis konusu değildir ve amaç var olan durumları değerlendirerek betimlemektir.

Metaetik (analitik) etik; etik dilin, kavramların veya akıl yürütme 

metodlarının irdelendiği, etik kaidelerin ne kadar doğru olduğunun sorgulandığı, bu değerlendirmeler için

modellemelerin yapıldığı alandır.

Etik değer; kişilerin davranışlarını düzenleyen yol gösterici, etik davranışların oluşumundaki zihinsel

işlevlerin ölçütü veya toplumsal davranışların kaynağı olarak ifade edilir. Etik değer, toplumdan topluma

değişeceği gibi toplum içerisinde farklı yaşayış biçimine sahip kişiler arasında da değişkenlik gösterebil-

mektedir. Bunun sebebi kişilerin sahip oldukları sosyal çevre, yetiştirme tarzı, karşı karşıya kaldıkları du-

rumlar olabilmektedir. Fakat tüm bunlara rağmen her şeyin üzerinde tutulması gereken evrensel doğrular

bulunmaktadır ve bunların uygulanmasında ortak bir dil gerekmektedir. Ortak dil birliğinin kullanılması

ve buna uygun hareket edilmesi etik değerlerin açık şekilde ifade edilmesine bağlı olarak kişilerin toplum-

sal hayatını düzene sokmak için önemlidir.

Etik, yazılı olmayan kurallardan oluşmaktadır. Fakat mesleki uygulamalarda ve iş hayatında çalışanların

işlerini yaparlarken somut, yazılı kaidelere ihtiyaçları bulunmaktadır. Bu ihtiyaca istinaden etik kaidelerin

yazılı hâle getirilmesiyle elde edilen kurallar, etik kodları oluşturur. Bu kodlar kurumdan kuruma değiş-

kenlik göstermektedir. Etik kaidelerden oluşturulan bu kodlar genel geçer kurallar değildir.

Kişilerin bir davranış sırasında harekete geçmesini zorlaştıran, iki karar arasında kalmalarına sebep olan

duruma etik ikilem denir. Bu olay, etik kararların kesin ve net olmadığı, kararın sonuçlarının hangi oranda

iyi olduğundan emin olunmadığı zamanlarda meydana çıkmaktadır. Kararın iyiliği hususundaki tereddüt,

zihinsel süreçte veya toplumsal olayların gerçekleşmesi sırasında olabileceği gibi bir davranışı sınırlayan iki

farklı kuralın olması durumunda da ortaya çıkabilmektedir. Bu durum, çoğu zaman mesleki uygulama-

larda oluşabilmektedir. Çalışanların mesleklerini yerine getirirken kurum kurallarıyla kendi normlarının

çatışması neticesinde etik ikilem yaşanabilmektedir. Özellikle sağlık hizmeti verilen kuruluşlarda buna

benzer durumlarla çok fazla karşılaşılabilmektedir. Buna ilaveten sağlık personeli ile hasta/hasta yakını

normlarının farklılaşması sebebiyle de etik ikilem yaşanabilmektedir.

Herhangi bir karar sürecinde etik kuralların dikkate alınmaması veya bazılarının göz ardı edilmesi neticesinde etik ihlaller meydana gelir.

Etik problemler, ahlaki bir konuda tercih yapmayı gerektiren, doğruyu ve yanlışı belirleyecek net kurallar içermeyen kişiyi tereddüte düşüren sorunlardır.

Dört temel ilkeden oluşmaktadır.

• Kötü etki, iyi etki için bir araç olmamalıdır.

• İyi etki, kötü etkiden daha ağır basmalıdır.

• Etken, kötü etkiyi değil yalnızca iyi etkileri

amaçlar.

• Eylem, neticelerinden bağımsız olarak iyi veya

en azından ahlaki açıdan tarafsız olmalıdır.

Tıp etiği denilince aklımıza ilk gelen düşünce,

hasta ile hekim arasındaki ilişkinin niteliğini be-

lirleyen tıp etiği kavramıdır. Aslında bu kavramın

daha geniş perspektifte düşünülmesi gerekir. Tıp

etiği, sağlık hizmetleri sektöründe yapılan işlem-

lerin olumlu ya da olumsuz yönden ölçülmesi et-

kinliğidir

Hastaya uygulanacak tedavi neticesinde riskleri dengeleme, risk sevi-

yesinin beklenen faydadan daha az olmasını

sağlamaktadır. Hastaya hastalığın ilerleme-

sini durdurma ya da yavaşlatma, iyileştirme

biçiminde yarar sağlamayacak hiçbir uygula-

manın gerçekleştirilmemesidir. Bu ilke gere-

ği; uygulanan tedavi ile hastanın sağlık adına

kazanımlarının, katlandığı acı ve ızdıraplar-

dan daha fazla olması gerekir.

Hipokrat etik öğretisinin en tepesinde bulunan bu ilke “önce

zarar verme” biçiminde ifade edilir. Hasta-

ya müdahale sırasında bilerek hastaya zarar

vermekten kaçınılması gerektiğini vurgu-

lar. Bu ilkeye göre; her çeşit müdahalenin

öncelikle hastanın durumunu daha kötüye

doğru götürmemesi ve hastaya uygulanacak

tedavilerin yeni hastalıklara yol açmaya-

cak veya bir organı iyileştirirken diğer bir

organı harap etmeyecek biçimde seçilmesi

gerektiği mottosunu temel alır.

Hastanın onayı olma-

dan, hastalara uygulanan tedavi, hastalığın

türü ve seyri hususlarında kimseye bilgi ve-

rilmemesi ya da herhangi bir araştırmada

kullanılmaması ilkesine dayanır. Bu ilkeye

göre; hayati risk durumunda bile hastanın

kendi isteği dışında birinci derece akrabala-

rına dahi hiçbir bilgi verilmez.

Bu ilke, sağlık hizmetlerine ihti-

yacı bulunan her bir bireyin aynı hizmetlere

ulaşma şansının olması, hasta bireyler arasın-

da ayrım yapılmaması prensibine dayanır.

Ayrıca, acil durumlarda hasta bireylerin si-

gorta durumunu, geliri gözetilmeksizin te-

mel sağlık hizmetlerinin ücretsiz bir biçimde

verilmesini ve temel sağlık hizmetlerine ait

tüm tedavi imkanlarının her hastaya sunul-

masını kapsamaktadır. Adalet ilkesi, her bir

bireye eşit hizmet verilmesinden öte her bir

bireyin kendi hastalık derecesi ve önceliğine

göre hizmet almasını gerektirir.

Bireylere duyulması gereken saygıya istinaden hastalara

karşı açık sözlü olmak, doğru, anlaşılır ve

eksiksiz bilgi vermekle ilgilidir. Bu ilkenin

dayandığı temel, hastanın durumu ne ka-

dar kötü olursa olsun ve moralin tedaviye

olumlu etkisi olsada hastanın moralinin

bozulmasını önlemek amacıyla dahi hasta

bireye yanlış veya eksik bilgi verilmemesini

içerir. Aynı zamanda uygulanacak olan te-

davinin tüm detaylarının (faydası, riskleri,

yan etkileri vb.) hastaya anlaşılır ve açık bir

dille ifade edilmesi gerekir.

Bu ilke özerkliğe

saygı ilkesi ile oldukça yakın olup hekim-

hasta arasındaki güven duygusuna dayanır.

Bu ilke, hasta bireye uygulanacak her türlü

tıbbi müdahalenin hangi amaçla yapıldı-

ğı, hangi komplikasyonlara sebep olacağı,

neleri etkileyeceği gibi tüm bilgileri içeren

ve sonunda hastanın onayladığını belirten

bir belgenin hazırlanmasını gerekli kılar.

Toplumdaki hastalık, salgın,

kaza ve sağlıkla ilgili vakaların dağılımını,

görülme sıklıklarını ve bunları etkileyen be-

lirteçleri inceleyen tıp bilim dalıdır.

Sağlık personelinin, sağlık hizmeti sunumu sırasında herkesin kabul ettiği standartları uygulamaması, dikkatsizliği ya da bilgi ve beceri eksikliğinden kaynaklanan hatalarından kaynaklı olarak

hastanın zarar görmesi olarak değerlendirilmektedir.

• Hasta bakımını diğer süreçlerin üzerinde

önceliklendirme konusunda organizasyona

liderlik yapmak

• Eldeki var olan kaynaklarla uyumlu sağlık

hizmetleri sunacak ve etik boyutları dikkate

alan kaynak tahsisi sürecinin oluşturulması-

nı sağlamak

• Toplumsal sağlık hizmetlerini geliştirmek

için rekabete ve iş birliğine dayalı çalışmalar

gerçekleştirmek

• Yönetsel standartların ve etkili işletmecilik

metotlarının uygulanması ve geliştirilmesi

için liderlik yapmak

• Kurumsal felsefeyle uyumlu şekilde hasta ve

diğer hizmet sunulan insanların davranışla-

rına saygı göstermek

• Her türlü mesleki ve kurumsal iletişimde

dürüst olmak, yanlış veya yanıltıcı bilgi yay-

maktan kaçınmak

• Olumsuz finansal ya da diğer bilgileri doğ-

ru bir biçimde rapor etmek ve uygun eyle-

mi başlatmak

• Finansal zarara sebep olacak, suiistimal edi-

lebilecek muhasebe uygulamaları için ön-

lem almak

• Hem klinik hem de yönetim hatalarının en

aza indirildiği ve hata ortaya çıktığında ka-

bul edilip etkin bir biçimde ele alındığı bir

organizasyon ortamı yaratmak

• Organizasyonel ve klinik performans öl-

çümlerinin raporlanmasında şeffaf olmayı

teşvik etmek

• Kurumsal etik kuralları benimseyip, uy-

gulamak ve kurallara uyumu kontrol et-

mektir.