Olağan Dışı Durumlarda Sağlık Hizmetleri Yönetimi

Dünyada birden fazla ülkede veya kıtada, çok geniş bir alanda yayılan ve etkisini gösteren salgın hastalıklara verilen genel isimdir.

İnsanlar için fiziksel, ekonomik, sosyal ve çevresel kayıplar doğuran, normal yaşamı ve insan faaliyetlerini durdurarak veya kesintiye uğratarak toplulukları etkileyen, etkilenen topluluğun yerel imkân ve kaynaklarını kullanarak baş edemeyeceği doğal, teknolojik veya insan kökenli olaydır.

• Afet öncesinde toplumun en az zarar ve fiziksel kayıplarla kurtulabilmesi için gerekli teknik, idari ve yasal önlemleri olay olmadan önce almak,
• Önlem alınamadığı durumlarda ise en iyi müdahale çalışmalarının yapılmasını sağlamak,
• Zarar azaltma çalışmalarını kalkınmanın her aşamasına dâhil etmek,
• Toplumun her kesiminin en az zararla kurtulabilmesi için gerekli bilgi ve eğitimi vermektir.

• Devleti yöneten siyasi erk ve kurumlar,
• Yerel yönetimler,
• Güvenlik güçleri,
• Sağlık kuruluşları,
• Medya,
• Üniversiteler,
• Sivil toplum örgütleri
• Meslek odaları, sendikalar,
• Deprem uzmanları,
• Uluslararası kuruluşlar,
• Halk

Hastaneler için afet türleri 3 grupta sınıflandırılabilir:

İç Afet: Hastane içindeki bir olay nedeni ile çalışanların tehlike içinde kalması olayıdır. Örnek, hastanede yangın çıkması.

Dış Afet: Hastanenin dışında, çevresinde gelişen bir afet olayıdır. Örnek, hastane bölgesinde acil servise yakın bir yerde olan trafik kazası.

Karma Tip Afetler: Kurum dışında oluşan bir afetin hastaneyi de etkisi altına alması demektir. Örnek, şiddetli bir deprem nedeniyle birçok bina ile birlikte hastanenin zarar görmesi.

Günlük yaşamın ve toplumsal düzenin bozulması, kesintiye uğraması ve işlevlerin yerine getirilememesi şeklinde tanımlanabilir.

Olağan dışı durumların sağlık üzerine etkileri üç grup altında sınıflandırılabilir;

1. İnsan sağlığı üzerine olan etkileri

Ölümler ve yaralanmalara yol açarak sağlığı direkt olarak etkiler.

2. Sağlık hizmet sunumuna olan etkileri

Sağlık hizmet sunumunda aksamalara ve hatta sağlık hizmeti sunumunun olanaksızlaşmasına yol açarak sağlığı etkiler.

3. Sağlıkla ilgili diğer alanlara olan etkileri

Beslenme, barınma, ulaşım, iletişim gibi sağlıkla ilgili diğer alanlardaki harabiyetler, aksamalar sağlığa yansıyacaktır.

5 dönemden meydana gelirler:

1. Sessiz dönem
2. Alarm dönemi
3. İzolasyon dönemi
4. Dış yardım dönemi
5. Rehabilitasyon dönemi

• Örgütlenme,
• Planlama,
• Alarm sistem ve yönetimi kurma,
• Toplumu hazır ve bilinçli kılma
• Alt yapının dayanıklı hâle getirilmesi
• Yasal düzenlemeler.

Afetin beklendiği, tahmin edildiği, dolayısıyla da topluma haber verilerek, riskli bölge ve yapılardan uzak kalındığı ve güvenli yerlere sığınılan dönemdir. Afet tür ve yerine göre, iki saat ile üç beş gün kadar sürer.

Geçici yerleşimin tamamlanmasından sonra, afet bölgesindeki her anlamdaki yıkımların yerine yenilerinin yapılarak, toplumun afet öncesi duruma getirilmesi ve bölgenin çöken ekonomisinin yeniden canlandırılması işine afetin rehabilitasyonu adı verilir.

• Zarar azaltma
• Hazırlık
• Müdahale
• İyileştirme

Zarar azaltma evresi; afet tehlikesinin önlenmesi veya büyük kayıplar doğurmaması için alınması gereken tüm önlemler ve faaliyetleri içerir.

Hazırlık safhasında yapılması gereken çalışmaların ana hedefi, tehlikenin insanlar için olumsuz etkiler doğurabilecek sonuçlarına karşı önlemler alarak, zamanında, en uygun şekilde ve en etkili organizasyon ve yöntemler ile müdahale edebilmeye hazırlanmaktır. Hazırlıklı olma, acil durum/afet hâlinde yetki ve sorumlulukların belirlenmesi ve destek kaynaklarının düzenlenmesini de içerir. Bu faaliyetler;

• Merkezi düzeyde afet ve risk yönetimi ile ilgili planların hazırlanması ve geliştirilmesi,
• İl düzeyinde “Kurtarma ve Acil Yardım Planlarının” hazırlanması ve geliştirilmesi,
• Bu planlarda görev ve sorumluluk verilen personelin eğitim ve tatbikatlarla bilgi düzeylerinin geliştirilmesi,
• Gerektiğinde bölge teçhizat merkezleri kurulması ve kritik malzemelerin stoklanması,
• Alarm ve erken uyarı sistemlerinin kurulması, işletilmesi ve geliştirilmesi gibi ana faaliyetlerinin yürütülmesi

• Haber alma ve ulaşım,
• İhtiyaçların belirlenmesi,
• Arama ve kurtarma,
•  İlk yardım,
• Tedavi,
• Tahliye,
• Geçici iskân,
• Yiyecek- içecek, giyecek, yakacak temini,
• Güvenlik,
• Çevre sağlığı ve koruyucu hekimlik,
• Hasar tespiti,
• Tehlikeli yıkıntıların kaldırılması,

Bu evrede yürütülen faaliyetlerin ana hedefi afete uğramış toplulukların haberleşme, ulaşım, su, elektrik, kanalizasyon, eğitim, uzun süreli geçici iskân, ekonomik ve sosyal faaliyetler, vb. gibi hayati aktivitelerinin minimum düzeyde karşılanabilmesi için gereken tüm çalışmaları yapmaktır. İyileştirme aşamasının temel amacı, altyapıyı, halkın sosyal ve ekonomik yaşamını afet öncesi normale döndürmektir.

AFAD, Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle İç İşleri Bakanlığı’na bağlıdır.

Ulusal güvenliği tehdit eden büyüklükteki doğal afetler, teknolojik kazalar ile nüfus hareketlerinde acil durum yönetimini yürütmek ve afet öncesi, afet anı ve afet sonrasında faaliyetleri yürütmekle sorumlu kurumlar arasında gerekli koordinasyonu sağlamaktan sorumludur.

7269 sayılı Kanun’a istinaden çıkarılan 88/12777 sayılı “Afetlere İlişkin Acil Yardım Teşkilatı ve Planlama Esaslarına Dair Yönetmelik”

İl Sağlık Müdürü

• Hafif yaralılar ve hastalar için afet bölgesinde ilk tıbbi önlemleri alır.
• Tedavisi gereken hastaların ve yaralıların hastaneye gönderilmesini sağlar.
• Sabit ve seyyar yataklı tedavi kurumlarında yatak kapasitelerini artırıcı ve tedavi hizmetlerini hızlandırıcı önlemleri alır.
• Çevre sağlığı için gerekli çalışmaları yapar.
• Bulaşıcı hastalıklara karşı gerekli önlemleri alır.
• Aşı, ilaç ve gerekli olan diğer tıbbi malzemelerin teminini sağlar.
• Ölülerin kimliklerini tespit eder.
• Ölülerin gömülmesi ile ilgili dinî, idari ve fiilî işlemleri yapar.

• Güvenli hastaneler için ulusal politika ve programların kabul edilmesi
• Esnek hastane tasarım ve inşası
• Hastanenin güvenliğinin değerlendirilmesi
• Acil müdahale için planların hazırlanması
• Acil durumlar için sağlık çalışanları eğitimi
• Ekipman, ilaç ve malzemelerin korunması

• Binalar: Malzemelerin yeri ve tasarım özellikleri, esnekliği olumsuz doğa olaylarına dayanacak şekilde etki gösterir.
• Hastane Yatakları: Bir afet sonrasında, hastane yataklarının sayısı sık sık acil bakım artışlarına bağlı azalacaktır.
• Ekipman ve Tesisler: Ortaya çıkan hasar az masraflı olsa bile, hastane kimi kez operasyonlarını durdurmak zorunda kalabilir.
• Tıbbi ve Destek Personeli: Personel kaybı yaralı bakımını bozar; müdahale kapasitesinin sürdürebilmek için dışarıdan personel alımı gerekebilir bu da sağlık tesislerine ilave ekonomik bir yük getirir. Yine personel arasında uyum problemlerini doğurabilir.
• Temel Hizmetler: Hastane hizmetlerinin devamında elektrik, su ve sanitasyon, atık boşaltımı gibi diğer hizmetlerin devamlılığı da esastır. Bunların kesintiye uğraması tüm hastanenin etkilenmesine neden olacaktır.

Filipinler Göstergesi'ne göre sağlık tesisleri 3 kategoride değerlendirilir:

Kategori A: Düşük risk kategorisindedir. Muhtemel felaket durumlarında hastane çalışmaya devam edecektir (Puan: 1-0,66).

Kategori B: Orta derecede risk mevcuttur. Ekipman ve kritik hizmetler risk altındadır (Puan:0,65-0,36).

Kategori C: Ciddi risk altındadır. Sağlık çalışanlarının da hastalarında güvenliği tehlikededir. Acil tedbir alınması gerekmektedir (Puan: 0,35-0).

Yapısal Elemanlar, bir binanın ağırlık, deprem, rüzgâr ve diğer yükler gibi her türlü yüklere karşı koyabilen elemanlardır. Bunlar;

• Düşey taşıyıcılar: Kolonlar, sütunlar
• Yatay taşıyıcılar: Kirişler
• Yük taşıyıcı duvarlar: Yatay ve düşey yük taşıyıcıları
• Çapraz taşıyıcılar: Destek bağları
• Döşemeler: Çatı ve kaplamaları Temeller: Radye, Sürekli ve Tekil temeller

Yapısal olmayan sistemler genel olarak üç ana kategoride değerlendirilmektedir:

Mimari Elemanlar: Tüm mimari elemanlar, pencereler, bölmeler, tavanlar, iş yeri tabelaları, silikon cam giydirme, her türlü cephe giydirme, doğal taş kaplamalar, parapetler, merdivenler, korkuluklar, perdeler, bacalar ve mimari iç ve dış süslemeler, çatı kaplamaları.

Mekanik ve Elektrik Tesisatı Elemanları: Tüm tesisatlar, asansörler, pompalar, soğutucular ve ısıtıcılar (klimalar, kombiler, radyatörler, kazanlar, tanklar, sayaçlar), fanlar, hava üniteleri, hastane ekipmanları, makine kontrol merkezi panoları, dağıtım panelleri, transformatörler, dağıtım sistemleri, her türlü boru ve kanalları, trafolar, jeneratörler, UPS ve izolasyon panoları, hemşire çağrı cihazları, dikey ve yatay hasta başlıkları, ameliyat odası ekipmanları, MR ve radyoloji cihazları, TV çanakları,

Mobilya, Sabit Eşya, Ekipmanlar ve İçindekiler: Tüm mobilya ve eşyalar (sofa, koltuk, sandalye, masa, yatak odası, şifonyerler, komedinler, dolaplar, dikey askılıklar), portmantolar, çekmece ve raflar, endüstriyel raflar, mağaza rafları, kitaplar, medikal raflar, bilgisayar ve aparatları, duvar ve tavana monte TV ve ekranlar, dosya kabinleri, mutfaklar (mutfak dolapları, beyaz eşya ve tezgahlar), makine odası veya diğer özellikli ekipmanlar, endüstriyel kimyasallar veya tehlikeli materyaller, müze sanat eserleri ve koleksiyonlar.