SAĞ305U-SAĞLIK KURUMLARINDA AFET VE KRİZ YÖNETİMİ
Ünite 7: Olağan Dışı Durumlarda Halk Sağlığı Hizmetleri
Giriş
Halk Sağlığını en basit şekilde tanımlamak gerekirse çevrenin sanitasyonu, toplum kökenli enfeksiyonların kontrolü, bireyin kişisel hijyen prensipleri ile eğitimi, hastalıkların erken teşhisi ve önleyici tedavisi için tıbbi ve hemşirelik hizmetlerinin organizasyonu ve toplumdaki her bireyin sağlığının korunması için yeterli bir yaşam standardı sağlayacak sosyal sistemlerin geliştirilmesi; bu faydaları, her vatandaşın sağlığın ve uzun yaşamın doğuştan hakkı olduğunun farkına varmasını sağlayacak şekilde düzenlemek için organize toplum çalışmaları ile hastalıkların önlenmesi, yaşamın uzatılması ve beden ve ruh sağlığı ile çalışma gücünün artırılmasını sağlayan bilim dalı olarak açıklayabiliriz.
Olağan Dışı Durumlarda Halk Sağlığının Rolü
Halk sağlığı, afete hazırlıklı olma ve müdahale konusunda toplum sağlığı için büyük bir sorumluluk taşımaktadır. Örneğin halk sağlığı yetkilileri hem bir afetin ardından morbidite ve mortalite oranı azaltmak için çalışırlar hem de bulaşıcı hastalıkların ve yaralanmaların önlenmesi konusunda bilgilidirler, bulaşıcı hastalıklar için rutin olarak sürveyans çalışmaları yaparlar, sağlık sektöründeki diğer kurumlarla çalışma ilişkilerini sürdürürler, halkın sağlığını denetlemek için hükûmet yetkisine sahiptirler, multidisipliner bir yaklaşımla farklı alanlardaki uzmanların görüşlerinden yararlanabilirler ve bir felaketin ardından kullanıma kolayca uyarlanabilen triyaj becerilerini kullanırlar.
Aynı zamanda bu yetkililer, toplumun risk altında olduğu potansiyel afetlerin olası etkileri hakkında düzenli olarak yetkililerle iletişim kurmalılardır ve afet durumları ile ilgili politika ve düzenlemelerin geliştirilmesine yardımcı olmalılardır.
Halk Sağlığı Acil Durum Yönetim Döngüsü
Halk Sağlığı Acil Durum Yönetimi (Public Health Emergency Management, PHEM) acil durum yönetimi ve halk sağlığı alanlarında karmaşık sağlık olaylarının ve ciddi sağlık etkileri olan acil durumların etkin yönetimi için gerekli olan bilgi, teknik ve düzenleme ilkelerinden yararlanan yeni bir uygulama alanıdır.
Bu uygulama alanı acil durum yönetim döngüsü başlığı altında 4 fazdan oluşan yararlı bir yöntemin ortaya çıkmasını sağlamıştır. Bahsi geçen bu fazlar birbirlerinden bağımsız olmayıp iç içe girmişlerdir.
1. Zararı azaltma 2. Hazırlıklı olma 3. İyileştirme 4. Müdahale
Sağlık Alanında Olağan Dışı Durumlara Epidemiyolojik Yaklaşım
Bu tür durumlar, toplum yaşamını kısa sürede altüst eden, toplumun güçsüz kalıp büyük sıkıntılara düşmesine neden
olan, çok sayıda ölüme, hastalanmaya ve yaralanmaya yol açan doğal ve insan kaynaklı olaylardır.
Olağan Dışı Durumlarda Epidemiyoloji
Halk sağlığının temel disiplinlerinden biri olan epidemiyoloji;
a. Hastalık ve sağlık problemlerinin nedenlerinin tespit edilmesinde, b. Hastalıkların doğal gelişiminin ortaya çıkarılmasında, c. Toplumların sağlık düzeylerinin belirlenmesi, zaman süreci içindeki değişimin incelenmesi ve diğer toplumlar ile kıyaslanmasında, d. Klinik araştırma sonuçlarının değerlendiril- mesinde, e. Sağlık hizmetlerinin etkinliğinin değerlen- dirilmesinde, f. Kişilerin belirli sağlık problemleri ile karşılaşma risklerinin saptanmasında kullanılmaktadır.
Olağan Dışı Durumlarda Sürveyans
Halk sağlığı açısından sürveyansın amacı advers sağlık olaylarının yükünü ve dağılımını değerlendirmek ve karakterize etmek, halk sağlığı eylemlerine öncelik vermek, kontrol önlemlerinin etkisini izlemek ve toplum sağlığı üzerinde önemli bir etkisi olabilecek ortaya çıkan sağlık koşullarını belirlemek için veri ve bilgilere katkıda bulunmaktır.
Olağan Dışı Durumlarda Salgınlar ve Halk Sağlığı
Olağan dışı durum sonrasında salgın çıkmasına sebep olan başlıca faktörler şunlardır: enfeksiyon ajanının bölgede bulunması, ekolojik değişiklikler, nüfus hareketleri, kalabalık yasam, altyapı sorunları ve birincil sağlık hizmetlerinde duraklama.
Su yoluyla bulaşan hastalıklara örnek olarak diyare, hepatit A ve E ve Leptospirozis verilebilir. Kızamık, menenjit, akut solunum yolu enfeksiyonları ise kalabalık ortamlarla ilişkili hastalıklardır. Selden sonra olan sıtma salgınları ve dang humması vektör kaynaklı hastalıklardır. Doğal afetlerle ile ilişkili diğer hastalıklar arasında ise tetanoz ve koksidiyomikoz sayılabilir.
Dünya Sağlık Örgütü’ne göre şu önlemler olağan dışı durumlardan sonra oluşabilecek bulaşıcı hastalıkların etkisini azaltmakta etkilidir:
1. Güvenli su, sanitasyon, saha planlama 2. Birinci basamak sağlık hizmetleri 3. Sürveyans/erken uyarı sistemi 4. Aşılama 5. Sıtma ve dang hummasının önlenmesi
Alınacak bir diğer önlem ise hızlı kontrolü sağlamak için salgın eğilimli hastalıkları hızlı tespit etmektir. Salgınları tespit etmek ve öncelikli endemik hastalıkları izlemek için bir sürveyans/erken uyarı sistemi hızla kurulması büyük önem arz eder.
Afet Öncesi, Afet Esnasında ve Afet Sonrası Halk Sağlığı Hizmetleri
Doğal, teknolojik ve/veya insan kaynaklı bir tehlikenin etkilediği bir bölgede, fiziksel, ruhsal, sosyal ve ekonomik olarak etkilenmiş insanların idaresi için, o anda mevcut kaynaklar ile tıbbi bakım ve halk sağlığı hizmetlerinin yetersiz kalması, buna bağlı olarak insanların ölmesi, organ-uzuv kaybı ve yeti yitimi ile sonlanan, etkilenen toplumun kendi imkân ve kaynaklarını kullanarak üstesinden gelemeyeceği ve dışarıdan yardım almasını gerektiren olaylar afet kapsamındadır.
Afet olaylarını zararlarının en aza indirgenmesi dikkatle planlanan afet yönetimi ile olur. Bu yönetimin temel amaçları ise hayat kurtarmak, yaralanmaları önlemek, mal-mülk, kültür ve tabiat varlıklarını korumak, hizmetleri devam ettirmek ve sürdürülebilir kalkınmayı sağlamaktır.
Afet öncesi zarar azaltma ve hazırlık kapsamında yapılacaklar başlıca üç madde halinde sıralanır:
1. İnsanların en az zararla ve fiziksel kayıplarla kurtulabilmesi için gereken teknik, idari ve yasal tüm önlemleri almak, 2. Afet zararlarının azaltılması çalışmalarını kalkınmanın her aşamasına dâhil etmek; böylelikle mevcut riskin artmasını önlemek ve sürdürülebilir bir kalkınma sağlamak, 3. Toplumun her kesiminin en az zararla kurtulabilmesi için gerekli bilgi birikimine sahip olmaları adına eğitilmeleri ve böylece toplumda bir zarar azaltma politikası oluşturmak.
Bir başka önemli husus da afet esnasında yapılacak sağlık hizmetlerinin planlanmasıdır. Bu hizmetleri şöyle listelenebilir:
• Triyaj ve taşıma, • Acil tıbbi ve cerrahi tedavilerin yapılması, • Bulaşıcı hastalıklara karşı gerekli önlemlerin alınması, • Temel sanitasyon olanaklarının sağlanması, • Atıkların uygun koşullarda bertaraf edilmesi, • Toplumu bilinçlendirmeye yönelik eğitimlerin verilmesi, • Aşılama, güvenli gıda temini, sağlıklı içme ve kullanma suyu sağlama gibi koruyucu sağlık hizmetlerinin sunulması, • İhtiyaç hâlinde sahra hastanelerinin kurulması, • Cesetlerin uygun şekilde ortadan kaldırılması.
Ulusal Medikal Kurtarma Ekiplerinin (UMKE) kuruluş amacı afet ve olağan dışı durumlarda görev yapmak üzere yurt içi ve yurt dışında en kısa sürede medikal kurtarma hizmetlerinin sunulmasını sağlamaktır.
Afet sonrasında verilen sağlık hizmetlerinde ele alınacak öncelikli konuları barınma, temizlenme, yiyecek-içecek ve diğer zorunlu ihtiyaçların karşılanması oluşturur. Aynı şekilde hayatın normale dönmesi için hasar gören
haberleşme, ulaşım, enerji, su-kanalizasyon gibi altyapı hizmetleri acilen onarılarak kullanıma açılması da önem verilmesi gereken diğer bir husustur.
Çevreye Yönelik Koruyucu Sağlık Hizmetlerinin gerçekleştirilmesi toplum sağlığı açısından ele alınması gereken başlıca unsurlardan biridir. Bu hizmetler şu şekilde özetlenebilir:
1. Öncelikle geçici yerleşim yerleri sağlanmalıdır. 2. Yeterli miktarda, temiz ve güvenilir su ve gıda ihtiyaçları karşılanmalıdır. 3. Atıklar uygun koşullarda bertaraf edilmelidir. 4. Barınma yerleri kalabalık alanlardan oluştuğu için buradaki süreçte sağlığın korunması için gerekli tedbirler alınmalıdır. 5. Vektörler, zehirli böcekler ve diğer hayvanlara karşı kontrol sağlanmalıdır. 6. Toksik kimyasalların, petrol ve ürünlerinin, radyasyon ile atık baraj ve depoların kontrolü sağlanmalıdır. 7. Enkaz ve molozlar uzaklaştırılmalıdır. 8. Salgınlara karşı karantina ve aşı uygulamaları yapılmalıdır.
Son olarak afet durumlarında tıbbi bakım ve tedavi hizmetlerini yerine getiren triyaj sorumlularının görev tanımlarında neler olduğunu belirtmekte fayda vardır. Bu kişiler olay yerini inceleyerek olaydan etkilenenlerin hayatını ya da organlarını kurtarabilmek için öncelikli tıbbi yardıma ihtiyacı olanları belirleyerek yaralı sayısını bildirir ve bölge hastanelerin bu konuda bilgilendirilmesini isterler. Ayrıca hasta kaydının tutulmasını sağlamak ve hastanelere doğru bir şekilde ve uygun koşullarda sevkleri sağlamak da onların yetkisi dahilindedir.
Hastaların öncelikli olarak belirlenmesi ABC (Airway- Breathing-Circulation) kuralına göre yapılmalıdır. Hayati risk taşıdıkları için hava yolu problemi olan hastalar öncelikli olarak tedavi altına alınmalıdır.