SAĞ305U-SAĞLIK KURUMLARINDA AFET VE KRİZ YÖNETİMİ
Bölüm 5: Olağan Dışı Koşullarda Vakaya Özel Müdahale Örnekleri,
Olağan Dışı Koşullarda Vakalar ve Bunlara Müdahaleler
Tehlikeli maddeler içeren büyük kazaları önlemek, büyük kaza riski taşıyan tesislerde acil durumlara karşı hazırlıklı olmak, zamanında müdahale etmek, gereken tedbirleri almak, kazaların insan ve çevre üzerine etkilerini sınırlandırmak gerekir.
Patlama
Katı, sıvı veya gaz hâlindeki patlayıcı maddelerin kıvılcım, reaksiyon veya şok etkisiyle ateşlenmesi sonucu yüksek derecede ısı, ışık, gaz ses ve basınç meydana getirerek hava içerisinde aniden ve şiddetle yayılması olayına patlama denir.
Kapalı kaplarda basınç sebebiyle Mekanik patlama, sıvı veya katı bulunan patlayıcı maddenin çok büyük bir hacim olan gazlara dönüşmesi ile Kimyasal patlamalar ortaya çıkar.
Yangın
Yangın kontrolü elden çıkmış yanma olayıdır. Bilgisizlik, kazalar, sabotaj, tabiat olayları, ihmal, dikkatsizlik yangına sebep olan faktörlerdir.
Yangın söndürmede; Soğutarak, Havayı Keserek, Yanıcı Maddeyi Ortadan Kaldırma yöntemleri dışında yakarak söndürme ve ara boşluk oluşturarak söndürme yöntemleri de kullanılmaktadır.
Yangına karşı söndürme, kurtarma, koruma ve ilk yardım ekipleri oluşturulur ve tatbikî eğitimden geçirilir.
Deprem
Depremden korunmanın tek yolu, projesi olan ve zemin bina ilişkisine göre inşa edilmiş binalarda oturmaktır.
Depremlerde müdahalede; ilk haber alımı ve bölgeye ulaşım, güvenliğin sağlanması, varsa yangınların söndürülmesi, gereksinimlerin belirlenmesi, sağlık ekiplerinin devreye girmesi, Arama-Kurtarma ekiplerinin çalışması, haberleşmenin sağlanması, tahliye, geçici barınma alanlarının korunması, temel ihtiyaçların sağlanması, çevre sağlığının düzenlenmesi, hasar tespiti ve tehlikeli yıkıntıların hızla kaldırılması aşamalarını kapsar.
Çığ
Çığ, kar tabakası veya tabakalarının iç ve dış kuvvetler etkisi ile yamaç eğimi yönünde gösterdiği akma hareketidir.
Çığdan korunmanın ilk şartı çığ riskini iyi öğrenmektir. Çığ altından kurtarılan yaralılara ilk yardım uygulanır.
Sel
Bulunulan yerin sele maruz kalma riski öğrenilmelidir. Sel konusundaki uyarılar radyo ve TV’den takip edilmelidir. Sel suyu ile temas etmiş hiçbir malzemeye dokunulmamalıdır.
Yıldırım
Yıldırım, en çok ölümün meydana geldiği bir doğa olayıdır. Yıldırım riski olan bir havada yağmurdan korunmak için tek bir ağacın altına sığınmak, telefonla konuşmak, GPS ile konum belirlemeye çalışmak önemli yıldırım çarpma nedenleri arasındadır.
Olağan dışı durumlarda öncelikle güvenlik ön plandadır ve ilk yardım eğitimi gerekir.
Kimyasal, Biyolojik, Radyolojik ve Nükleer (KBRN) Tehdit Riskleri
İnsan ve diğer canlıların hayatını olumsuz yönde etkileyen kimyasal, biyolojik, radyasyon ve nükleer tehlikeli maddelerden kaynaklanan zararlı ve tehlikeli durumların hepsidir.
KBRN maddeleri, özelliklerine göre insan vücudunda, yakıcı, şok edici, kan zehirleyici, göz yaşartıcı, boğucu, sinir sistemini ve sindirim sistemi etkileyici, fiziksel ve beyinsel davranışları bozucu olmak üzere değişik etkiler gösterir. KBRN savunma eğitimi ile, KBRN maddelerinden yaralanma veya ölüm riskinin azaltılması sağlanacaktır.
Biyolojik Ajan Salgınları
İnsanları, hayvanları ve bitkileri enfekte eden virüs ve bakteri gibi “mikroorganizmalar” salgın amacıyla kullanılmakta, bu durum da çeşitli ölümcül hastalıklara neden olmaktadır.
Biyolojik ajan salgınlarına karşı alınan tedbirler, genel koruma ilkeleri üzerine oturtulur. Sağlıklı bireylerin, sağlık bakım hizmetleri verilen kurumlardan ya da doğal çevresel ortamdan kaynaklanabilecek bilinen ve şüpheli enfeksiyonlara karşı korunması önemlidir.
Kimyasal Ajan Tehlikeleri
Kimyasal ajanlar, yok etme, sosyoekonomik-psikolojik zarar verme, teröre ve paniğe neden olma amacıyla kullanılan ve çok yüksek zehirlenme potansiyeline sahip kimyasal maddeleri taşıyan dağıtıcı/taşıyıcı sistemlerdir.
Kimyasal tehditler sonucu ortaya çıkan hastalık belirtileri sağlık çalışanlarınca erken dönemde tanılanmalı, ilgili tedavi ve bakım girişimleri zamanında uygulanmalı ve kimyasal ajanların toplum üzerindeki zararları azaltılmalıdır. Kimyasal ajan tehdidi öncesi sağlık bakım profesyonellerinin kimyasal ajanlara ilişkin bilgi eksikliğinin giderilmesi, toplumsal risklerin azaltılmasında önemlidir.
Sağlık sektöründe bu alana özgü sağlık bakım profesyonelleri yetiştirilmeli ve istihdam edilmelidir.
Sağlık bakım profesyonellerinin biyokimyasal bir tehdit durumunda birçok işlevi bulunmaktadır. Bu rol ve işlevleri sürekli eğitim programlarıyla takviye edilmelidir.
Olağan Dışı Durum Tıbbında Eğitim ve Öğretim
Afetler nedeniyle oluşan sağlık sorunlarının etkin bir şekilde çözümü, yüksek kalitede hasta ve yaralı bakımı, mortalite ve morbiditenin azaltılması pek çok tıp
disiplininin afet yönetimiyle ilgili diğer birimlerle iş birliği içinde çalışmasını gerektirmektedir.
Ülkemizde doğrudan afet tıbbı ismi ile açılmış ön lisans, lisans, yüksek lisans ve doktora düzeyinde örgün eğitim programları, mezuniyet sonrası kurslar ve hizmet içi eğitim programları mevcuttur.
Olağan dışı durum tıbbi eğitimi verilen kuruluşlar arasında AFAD, Kızılay ve Sağlık Bakanlığı da kurumsal olarak hizmet içi eğitimler vermektedirler.
Kime Eğitim Verilmelidir?
Hizmet içi eğitimler sadece doktorlar ve sağlık personeli için gerçekleştirilmemelidir. Olağan dışı durumlardan sonra olaya ilk müdahale edenler orada bulunan yerel halktır. Acil vakalarda da olay yerine ilk ulaşanlar itfaiye ve polis olabilmektedir. Bu durumda eğitim verilebilecek bireyleri; halk, gönüllüler, diğer hizmetlerdeki personel (öğretmen, polis, itfaiye vb.), sağlık personeli, acil ve afet tıbbı uzmanları şeklinde gruplamamız mümkündür.
Ne Öğretilmelidir?
Neler öğretilmesi gerektiği eğitim verilmesi planlanan grup ile son derce yakından ilişkilidir. Ancak bazı temel kavramların herkes tarafından bilinmesi gereklidir. Bu konuda verilmesi gereken ilk yardım ve yeniden canlandırma eğitimleri; temel yaşam desteği, ileri kardiyak yaşam desteği, ileri travma yaşam desteği, ileri çocuk yaşam desteği, neonatal canlandırma programı, bakım sertifikasyonu şeklinde sınıflandırılmaktadır.
Nasıl Öğretilmelidir?
Örgün tıp eğitimi sırasında afet tıbbı ile yeterli bilgi verilmediği bilinmektedir. Bu eksiklik sadece düzenlenecek hizmet içi eğitim kursları ile giderilebilir. Ancak bu kursların hedef kitlesinin yetişkin insanlardan oluştuğu göz ardı edilmemeli, ilgili kurslar düzenlendiği taktirde teorik bilgi yanında pratik uygulamalara da yer verilmelidir.
Olağan Dışı Durum Planları ve Tatbikatlar
Olağan dışı durum planın sınanması, en az hazırlanması kadar önemlidir. Bir hazırlık planı, toplumun gerçekleştirebildiği ölçüde iyidir. Tatbikat senaryoları kâğıt üzerinde test edilmeli ve alanda tatbikatlarla denenmelidir.
Tatbikat: Bir acil durum veya afet halinde yapılması planlanmış olan müdahale sürecinde yer alan eylemlerin uygunluğunu, yeterliğini ve güncelliğini mümkün olduğunca gerçeğe yakın koşullar altında ve bir senaryoya bağlı kalarak denemek amacıyla yapılan uygulamaya verilen genel isimdir.
Olağan dışı durum planları sınamak için yapılan tatbikatlar, yapılması gerekenleri ortaya koyar, görev ya da sorumlulukların gerçek durumdaki hayata geçirilebilirlik düzeylerini gösterir. Olağan dışı durum planlarında tatbikatlar gereksinimler için para, zaman ve eğitimli personel yatırımı yapma gereksiniminin farkına
varılmasını sağlar. Olağan dışı durumlardan korunma ve güvenlik kültürünün gelişmesinde tatbikatlar vazgeçilmez özelliktedir. Doğru davranış ve becerinin pekiştirilmesi ve yaygınlaştırılması, hizmeti sunanlar ve kullananların birlikte davranması, planların sınanması, güncellenmesi ve kâğıt üzerinde gözden kaçan eksiklik ve hataların düzeltilmesi için önemli fırsatlar sağlar.
Temel olarak; programlı tatbikatlar, habersiz tatbikatlar, görev başı tatbikat olmak üzere üç tip tatbikat vardır.
Tatbikatlar planlama, iş birliği ve eş güdüm, uygulama ve değerlendirme aşamalarını izlemelidir. Tatbikatlardan ders çıkarmanın en önemli araçları tatbikat sırasında kronolojik kayıtlar tutmak ve sonrasında değerlendirme toplantıları düzenlemektir.
Hastane Afet Acil Durum Planları (HAP) Uygulama Yönetmeliği
Sağlık Bakanlığı tarafından 18.03.2020 tarihinde 31072 sayı ile Resmî Gazete de yayımlanan Hastane Afet ve Acil Durum Yönetmeliği’nin amacı; ülke genelindeki tüm hastanelerin, afetlere ilişkin risk ve zarar azaltıcı önlem almalarını, yurt içinde meydana gelen afet ve acil durumlarda sunulacak sağlık hizmetleri konusunda gerekli hazırlıkları önceden yapmalarını ve ilk 72 saat boyunca hastane dışından hiçbir yardım almaksızın kendi kendine yeterli olmalarını sağlamaktır. Bu Yönetmelik, Sağlık Bakanlığına, üniversiteler, belediyelere, özel hukuk tüzel kişilerine ve gerçek kişilere ait yataklı tedavi hizmeti sunan tüm hastaneleri kapsar.
Hastane Afet ve Acil Durum Planlarının Güncellenmesi ve Tatbikatlar
HAP yılda en az bir kez, hastane bünyesinde oluşturulacak, HAP hazırlama komisyonu tarafından güncellenir. Plan yıl içerisinde en az bir kez masa başı tatbikatı, bir kez de fonksiyonel (saha) tatbikat ile test edilir.
Tatbikat sonunda hastane, birim ve inceleme makamı temsilcilerinin katılımıyla tatbikat değerlendirmesi yapılır. Hastane hazırlayacağı tatbikat raporunu, varsa tatbikatın video görüntüsü ve resimlerini de ekleyerek, birime gönderir. Birim kendi hazırladığı rapora hastanenin gönderdiği raporu da ekleyerek hastanenin bağlı bulunduğu kurumun inceleme makamına gereği için gönderir.