SAĞ305U-SAĞLIK KURUMLARINDA AFET VE KRİZ YÖNETİMİ
Ünite 4: Olağan Dışı Durumlarda Sağlık Hizmetleri Planlaması
Giriş
Yurdumuzda doğal olaylar nedeniyle gelişen afetler sonucunda oluşan ölümlerin, % 65’i depreme, % 15’i heyelana, % 12’si sel baskınına, % 7’si kaya düşmesine, % 1’i de çığ düşmesine bağlıdır (Arslan vd. 2007). Türü ne olursa olsun, önceden tahmin edilsin ya da edilmesin herhangi bir olağan dışı durum meydana geldiğinde toplum veya olağan dışı durumun gerçekleştiği bölgede yaşayan halk ve halkın tüm yaşamı bu durumdan doğrudan etkileyecektir. Afetten hemen sonra ve ilerleyen zamanlarda en ciddi görev ise sağlık hizmetlerine düşmektedir.
Afetlerde Sağlık ve Sağlık Hizmetleri
Afetlerdeki sağlık organizasyonunun temel amacı başta deprem olmak üzere yaşanabilecek olası afetlerde iyi eğitilmiş ve ihtiyaca uygun olarak donatılmış sağlık ekipleri aracılığıyla en kısa sürede medikal kurtarma hizmetlerinin yapılmasını sağlayabilmektir.
Afetlerde Sağlık Hizmetlerinin Konu ve Amaçları
Afetlerin sonuçları ölüm, yaralanma, sakat kalma ve hastalanma gibi doğrudan sağlıkla ilgili olaylardır. Bu nedenle de afet plan ve yönetiminde üzerinde en çok durulan sektör sağlık sektörüdür. Afetlerde sağlık hizmetlerinin amaçlarına bakıcak olursak:
• Ölümlerin azaltılması (Olaya Bağlı ve Olay Anındaki Ölümler, Gecikmiş Kurtarmaya Bağlı Ölümler, Kurtarma Ölümleri, Ölümü Önlenemez Olgular, Hizmetlerin Kesintiye Uğramasına Bağlı Ölümler) • Yaralıların Bakımı ve Triyaj (Organizasyon, Triyaj (Öncelik Belirleme)) • Afete Bağlı İkincil Hastalıkların ve Ölümlerin Önlenmesi • Olağan Sağlık Hizmetleri Düzeyine Ulaşma • Sağlık Hizmeti Altyapısının Yeniden İnşa Edilmesi
Sağlık Hizmetlerinin Teşkilat Yapısı
Sağlık Bakanlığı, Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarının sağlığını korumak, sağlık düzeyini yükseltmek, hasta ve yaralıların tedavi edilmelerini sağlamak, gerektiğinde rehabilite hizmetlerini sunmak amacıyla kurulmuş en üst düzeyde bir teşkilattır. Ülkemizdeki tüm sağlık hizmetlerinin yürütülmesi görevi bu bakanlığa verilmiştir. Sağlık bakanlığı aşağıdaki teşkilat yapısına sahiptir.
Merkez Teşkilatı: Bakanlık merkez teşkilatı, ana hizmet birimleri ile danışma ve denetim birimleri ve yardımcı birimlerden meydana gelir.
Taşra Teşkilatı: Sağlık Bakanlığı, bakanlıkların kuruluş ve görev esasları, bölge valiliği genel kadro ve usulü hakkında kanun hükmünde kararnameler ve il idaresi kanunu hükümlerine uygun olarak taşra teşkilatı kurmaya yetkilidir. Sağlık Bakanlığının taşra teşkilatı; il sağlık
müdürlükleri, sağlık grup başkanlıkları, sağlık ocakları, sağlık evleri ile diğer taşra teşkilatlarından meydana gelir. İl Sağlık Müdürlükleri: İllerde sağlık kuruluşlarının başı valilerdir, sağlık müdürü valinin sağlık danışmanıdır. İl sağlık müdürlüğü, Sağlık Bakanlığının ildeki en üst kuruluşudur. Sağlık müdürü, Bakanlığın ildeki temsilcisidir.
Hastane Öncesi Acil Sağlık Hizmetlerinin Organizasyonu
Hastane öncesi acil sağlık hizmetleri; hasta veya yaralıların hastaneye ulaştırılıncaya kadar geçen sürede yapılan acil bakım hizmetlerini kapsar. Acil sağlık hizmetleri ise acil hastalık ve yaralanma hâllerinde, konusunda özel eğitim almış ekipler tarafından, tıbbi araç ve gereç desteği ile olay yerinde, nakil sırasında, sağlık kurum ve kuruluşlarında sunulan tüm sağlık hizmetlerini kapsar.
Genel olarak tüm dünya ülkelerinde hastane öncesi acil sağlık hizmetleri Fransız-Alman (Franko-German) ya da İngiliz-Amerikan (Anglo-Amerikan) modellerine göre yapılandırılmıştır. Hizmet sunumu Fransız-Alman Modelinde “kal ve tedavi et”, İngiliz-Amerikan Modelinde ise “kap ve götür” prensibine göre gerçekleştirilmektedir.
Afetlerde Acil Sağlık Hizmetleri
Acil sağlık hizmetleri; vatandaşlarımızın herhangi bir acil hastalık veya yaralanma halinde, günün 24 saatinde 112 ücretsiz telefon numarasını çevirerek, her ilimizde bulunan komuta kontrol merkezine ulaşması, aciliyetine karar verilen başvuruların olay yerine en yakın istasyondan, içerisinde doktor, paramedik, acil tıp teknisyeni bulunan tam donanımlı ambulans görevlendirilerek olay mahalline ulaşması ve hasta ya da yaralıya olay yerinde gerekli tıbbi müdahaleyi yaparak ihtiyaç varsa tedavi göreceği hastaneye nakledilmesi şeklinde verilmektedir.
Acil tıbbi müdahale gerektiren hastalık ya da yaralanma durumlarında olayın gerçekleştiği noktaya en yakın ambulans istasyonundan ambulans sevki sağlanmaktadır. Ambulans istasyonları üç farklı tipte organize olmuştur: A tipi, B tipi ve C tipi.
Sağlık Hizmetleri Şube Müdürlüğü, il düzeyinde hastane öncesi acil sağlık hizmetlerini, bünyesine bağlı “İl Ambulans Servisi Başhekimliği” aracılığı ile yürütmektedir. 112 Komuta Kontrol Merkezi ise; bir bölgede veya ilde acil hastalık ve yaralanma durumlarında, acil çağrı sadece bu merkeze yapılmaktadır.
Acil Sağlık Hizmetlerinde Olağan Dışı Durum Organizasyonu
Olağan dışı durum; rutin sağlık hizmetlerinin yetersiz kaldığı, ek özel uygulamalara gereksinim duyulan tüm durumlardır.
Olay yeri komutasında, tüm bu olayların gerçekleştirilmesi sırasında komuta kontrol merkezi danışman hekimi ve sahadaki olay yeri yöneticisi sürekli olarak birbirleri ile
telsiz bağlantısı üzerinden haberleşirler. Böylece gereksinim duyulan destek hizmetlerini organize ve koordine ederler.
Acil sağlık hizmetlerinde olağan dışı durum değerlendirme ölçütlerini ise:
• Vaka sayısı • Olay türü • Olayın şiddeti • Risk analizi
şeklindedir.
Olağan dışı durum yönetiminin aşamaları genel olarak dört dönem olarak ele alınır:
• 1. dönem: İhbarın alınması ile başlayan dönemdir. Akut dönem olarak da adlandırılır. • 2. dönem: Sağlık çalışanları tarafından olay yerinde ve merkezde durum değerlendirmesi yapılır. • 3. dönem: Vakaların ilk müdahaleleri olay yerinde tamamlanır. • 4. dönem: Tüm vaka bilgilerinin toplanması ve olayın tanımlanması işlemleri yapılır.
Afetlerde tutulan kayıtlar;
• Afet öncesi sağlık kayıtları, • Hastane öncesi sağlık kayıtları, • Hastane sağlık kayıtları, • Afet bölgesi sağlık kayıtları, • Ulusal ya da uluslararası sağlık kayıtları, • Afet ve kriz sırasında ve sonrasındaki kayıtlarıdır.
Afete Hazırlık ve Afet Planları
Afetlere karşı etkili bir yönetim gerçekleştirmek, afetlerle baş edebilmek ve afetin kırım ve yıkımlarını en aza indirebilmek için, her ülkenin, tüm toplumsal birimlerinin (aile, apartman, sokak, mahalle-köy, kasaba, kent), tüm kurumlarının (bakanlık, belediye, fabrika, okul vb.) ve bunların tüm birimlerinin (sağlık ocağı, grup başkanlığı, hastane, il müdürlüğü, bakanlık, sektör) bir afet planı olması gerekir. Bu planlar olmaz ise; kişiler, kurumlar ve ulus örgütlenemez ve olay karşısında eş güdümlü bir yanıt üretemez.
Bunu oluşturmak ya da etkili bir olağan dışı durum planı yapmak için gerekli işlemler ise, şöyle sıralanabilir:
a) Durum, kaynaklar ve olanakların saptanması b) Hizmet konu ve iş tanımlarının çıkarılması c) Gereksinimlerin miktarlarının belirlenmesi d) İkmal Planları e) Uygulama ve eylem planı
Afet Acil Yardım Planları
Afet planlama çalışmaları afet bölgesi ilan edilen alanlarda yaşayan toplumların can ve mallarının güvence altında tutmak için gerekli önlemlerin alınmasını ve afet sonrası
zarar görenlerin kurtarılmasını, geçici ve kalıcı olarak barındırılmasını kapsamaktadır.
Afet ve Acil Durum Planlarının Genel İlkeleri
Tüm sektörlerin ve sektörlerin alt bileşenlerinin uygulayabileceği model olabilecek tek bir planlama şeması ve çerçevesi mevcut değildir. Afetlerin ve etkilerinin hiçbir zaman birbirinin aynı olmadığı gibi olayların meydana geldiği toplumlar ve toplumların içinde yaşadığı kontekste birbirinin aynı değildir. Bu nedenle planlar birbirlerinin kopyası olamaz. Ancak tüm bu farklılıklara rağmen afet planlamasının ortak birçok ilkesi vardır. Planlar Dünya Sağlık Örgütünce (DSÖ) belirlenmiş aşağıda belirtilen dört temel yaklaşıma sahip olmalıdır:
1. Bütünsel Yaklaşım: Afet döngüsünün tüm aşamalarını (önleme, zarar azaltma, hazırlıklı olma, müdahale ve rehabilitasyon) kapsamalıdır. 2. Tüm Olayları İçeren Yaklaşım: Tek bir olaya yönelik hazırlanacak planlar yerine karşı karşıya olunan farklı riskleri içeren planlar daha etkin olacaktır. 3. Çok Sektörlü ve Kesişen Sektörleri Göz Önüne Alan Yaklaşım: Afet yönetimi multidisipliner bir yapıya sahiptir. 4. Sistemin ve Yerelin Tüm Basamaklarını/ Katmanlarını İçeren Yaklaşım: Afetler ile baş edebilme tek bir basamakta çözülebilecek bir durum değildir. Etkin bir müdahale için sağlık sisteminde yer alan tüm basamaklar planlamaya dahil edilmelidir.
Sağlık Afet ve Acil Durum Planları
Hastane afet ve acil durum planlarında temel alınması gereken özellikler Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından aşağıdaki şekilde belirtilmiştir:
• hayati servislerin devamlılığının sağlanması, • hastanenin her düzeyinde iyi koordine edilmiş operasyonlar planlanması, • net ve yeterli iç ve dış iletişim, • artan talebe adaptasyon becerisine sahip olma, • kıt kaynakların efektif kullanımı, • sağlık çalışanları için güvenli bir ortam sağlanması.
Ülkemizde Uygulanan Sağlık Afet ve Acil Durum Planları
Ülkemizde hastanelerde hazırlanacak planlar, Hastane Afet ve Acil Durum Planı (HAP), illerde hazırlanacak planlar ise Temmuz 2017 tarihine kadar İl Sağlık Afet ve Acil Durum Planları (İL-SAP) planları olarak anılırken, bu tarihten itibaren İLSAP’ın Türkiye Afet Müdahale Planı (TAMP) ile entegrasyonundan sonra il afet müdahale planları kapsamında sağlık hizmet grubu planları olarak isimlendirilmektedir. TAMP’ın hedeflerini şöyle özetleyebiliriz:
• Hayat kurtarmak, • Kesintiye uğrayan hayatı ve faaliyetleri en kısa sürede normale döndürmek,
• Müdahale çalışmalarını hızlı ve planlı bir şekilde gerçekleştirmek, • Halk sağlığını korumak ve sürdürmek, • Mülkiyet, çevre ve kültürel mirası korumak, • Ekonomik ve sosyal kayıpları azaltmak, • İkincil afetleri önlemek ya da etkilerini azaltmak, • Kaynakların etkin kullanımını sağlamaktır
Olay Komuta Sistemi (OKS), tüm tehlikeler ve her düzeyde ki acil müdahale için uzun yıllar edinilen bilgi ve deneyimler sonucu oluşturulmuştur. OKS’nin temel mantığı kişilerden bağımsız olarak sürekliliği sağlamaktır.
Bu sistem genişleyebilen beş fonksiyonel bölüm ile yapılandırılmıştır: Olay Komuta Sorumluları ve Komuta Personeli, Müdahale/Operasyonlar Servisi Amiri, Bilgi ve Planlama Servisi Amiri, Lojistik ve Bakım Servisi Amiri, Finans ve Yönetim Servisi Amiri.
Hastane Afet ve Acil Durum Planı (HAP) hastanenin çatı planıdır, kendi içinde üç ayrı plana daha sahiptir. Bunlar Acil Müdahale Planı, Olay Eylem Planı ve Olaya Özel Planlar’dır. HAP’ın temel hedefleri şöyle sıralanabilir:
• Hastanelerin afet tehlikeleri karşısında zarar görebilirliğini azaltarak, personelin, hasta ve hasta yakınlarının can güvenliğini korumak, yatırım ve donanımın zarar görmesini önlemek. • Afete hazırlık çerçevesinde: o Afetlerde kullanılacak açık ve anlaşılır komuta ve kontrol mekanizmalarını, standart işleyiş ve uygulama kurallarını oluşturmak, o Tüm paydaş kişi ve kurumların afet ve acil durum görev ve sorumluluklarını tanımlamak o Afet durumlarında hastanelerin ilk 72 saat kendilerine yetebilmeleri için gerekli düzenlemeleri gerçekleştirmek, o Eğitim ve tatbikatlar ile afete hazırlık düzeyini sürekli artırmak. • Afet halinde: o Hızlı, uygun ve etkili müdahale gerçekleştirmek, o Rutin hizmetlerin aksamamasını, kritik hizmetlerin kesintisiz sürdürülmesini sağlamak, o Kaynakları en iyi ve etkin şekilde kullanmak, o Gerektiğinde kapasitenin artırılmasını sağlamak, o Genel sağlık müdahalesine ve halk sağlığını korumaya yönelik temel çalışmalara, katkıda bulunmaktır.
İl Sağlık Afet ve Acil Durum Planı (İL-SAP), il sınırları içerisindeki tüm sağlık kurumlarının afet yönetiminin tüm evreleri (önleme/ zarar azaltma, hazırlık, müdahale, rehabilitasyon/iyileştirme) gözetilerek hazırlıklı olmasını ve sağlık hizmetlerinin kesintisiz sürdürülebilmesini
sağlamak amacıyla Sağlık Bakanlığı tarafından geliştirilen ve illerde uygulamaya giren, standart çerçeveye ve kılavuza sahip planlardır.
Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD) afetlerin önlenmesi ve zararlarının azaltılması, afetlere müdahale edilmesi ve afet sonrasındaki iyileştirme çalışmalarının süratle tamamlanması amacıyla gereken faaliyetlerin planlanması, yönlendirilmesi, desteklenmesi, koordine edilmesi ve etkin uygulanması için ülkenin tüm kurum ve kuruluşları arasında iş birliğini sağlayan, çok yönlü, çok aktörlü, bu alanda kaynakların rasyonel kullanılmasını gözeten, faaliyetlerinde disiplinler arası çalışmayı esas alan iş odaklı, esnek ve dinamik yapıda teşkil edilmiş bir kurumdur.
Ulusal Medikal Kurtarma Ekipleri (UMKE) yurdumuzda ve yurt dışında olası afetlerde eğitilmiş ve ihtiyaca uygun donatılmış ekipler aracılığı ile en kısa sürede medikal kurtarma hizmetlerinin sunulmasını sağlar. UMKE’nin görevlerini şöyle sıralamak mümkündür (AFAD):
• Afet veya olağan dışı durumlarda aldıkları özel eğitim ve donanımla, kazazedelere olay yerinde, en kısa sürede imkân ve kabiliyetlerini kullanarak uygun yöntemlerle medikal müdahale etmek ve kurtarmak • Kurtarılan kazazedeleri, en kısa sürede ileri acil tedavi ünitelerine naklini sağlamak üzere ambulanslara, uygun nakil araçlarına ve görevlilerine teslim etmek • Afetler ve olağan dışı durumlarda diğer sağlık ekiplerinin sunduğu tıbbi yardımların yeterli olmadığı durumlarda ve alanlarda, ekibin kendi donanım, personel ve eğitim imkânları dâhilinde ihtiyaç duyulan sağlık hizmetlerine destek vermek • Olay yerinde sağlık hizmetlerinin yönetimini yapmak, triyaj, tıbbi müdahale, nakil hazırlıkları, haberleşme ve kayıt yapmak • Afet birimi ve diğer yerler ile gerekli iletişimi ve bilgi akışını sağlamak • Faaliyetleri kapsamında ilgili kurum, kuruluş ve kişilerle işbirliği yapmak • Gerekli hâllerde, yurt dışında meydana gelen afet ve olağan dışı durumlarda sağlık hizmetlerinde görev almak. • Türk Tabipleri Birliği (TTB), 1993 yılından bu yana “Olağan dışı Durumlarda Sağlık Hizmetlerinin Organizasyonu” hakkında bir eğitim programı yürütmektedir.