SAĞ305U-SAĞLIK KURUMLARINDA AFET VE KRİZ YÖNETİMİ
Ünite 3: Olağan Dışı Koşullarda Tehlike ve Risklerin Değerlendirilmesi
Olağan Dışı Durumlarda Kullanılan Genel Tanım ve Kavramlar
Tehlike, belirli bir zaman ve yerde can ve mal kaybına sebebiyet vererek o bölgede hayatı olumsuz etkileyebilecek, potansiyel bir olaydır. Afet oluşum sürecindeki bilinen tehlikelerin sınıflandırılması aşağıdaki gibidir:
Doğal
Sismik (Deprem; Yanardağ Patlaması; Tsunami; Meteor Taşı; Gezegen Çarpışmaları).
İklimsel ve Meteorolojik (Kuvvetli Rüzgârlar, hortum, kasırga, fırtına, tayfun, tropikal tufan, bora; Yağış-yağmur, kar, buz fırtınası, dolu; Aydınlatma-Yangın; Aşırı İklim Değişiklikleri-aşırı sıcak ve soğuk; Erozyon; Kuraklık; Çölleşme; Sel; Çığ; Heyelan).
Doğal ve İnsan Sebepli
Kuraklık/Susuzluk; Çölleşme; Sel; Erozyon; Heyelan; Yangın; Sağlıkla İlgili (Salgın Hastalıklar, Genetik Hastalıklar, Diğer).
İnsan Sebepli
Teknolojik (Madde Salınımı-kimyasal, biyolojik, nükleer; Ulaşım; İmar Hataları; Patlamalar; Yangın; Çevre Kirliliği; Diğer). Çatışmalar (Silahlı Çatışmalar- konvansiyonel savaş, etnik çatışmalar, komplike insan acilleri, terörizm, diğer; Silahsız Çatışmalar-ayaklanmalar, ambargo).
Hızlı ve kontrolsüz sanayileşme süreci üretimi giderek yoğunlaştırmıştır. Bu da iş kazaları ve meslek hastalıkları ile çevre kirliliği gibi sorunların önemli boyutlara ulaşmasına neden olmuştur. Olağanüstü bir durumun tehlike yaratmaması için, afet yönetim sistemi süreçlerinde gelişebilecek ve tehlikeye neden olabilecek unsurların tespit edilerek gerekli uyarı sistemlerinin geliştirilmesi ve tehlike unsurlarının ortadan kaldırılması veya ona uygun tedbirlerin alınması gerekmektedir.
Risk yönetiminin birinci adımı tehlikelerin tanımlanmasıdır. Tehlikelerin tanımlanabilmesi için faaliyet süreçleri gözlenip takip edilmelidir.
Olağan Dışı Koşullarda Risk Metodolojisinin Önemi
Tehlikelerin tanımlanmasından sonra, tehlikelerin doğasının, mekanizmasının ve dikkate değer tehlikelerin sonuçlarının anlaşılması gereklidir. Bu aşamada olayların ortaya çıkma olasılığı ve ortaya çıktığında maruz kalınabilecek sonuçlar, yani riskler belirlenir. Daha sonra riskler değerlendirilir, derecelendirilir ve gerekli kontrol ölçümlerinin yapılması için yöntemler oluşturulur, risk seviyelerinin kabul edilebilirliğinin önceden tesis edilmiş kriterler ile kıyaslaması yapılır. Risk değerlendirmesi için kullanılan değişik yöntemler vardır. Bu yöntemler niteliksel ve niceliksel olabilir. Niteliksel yaklaşım, tehlikeleri ve bu tehlikelerden zarar görme olasılıklarını
ortaya koymaya yöneliktir. Eldeki durumun geçerli standartlar ve tüzüklere başvurularak ölçüm yoluyla değerlendirilmesi ise niceliksel yaklaşımdır.
Risk Kontrol Basamaklarının Belirlenmesi
Riskin algılanmasını etkileyen faktörler; korkutuculuk düzeyi, anlaşılabilirlik düzeyi, etkilenecek kişi sayısı, tehlikenin ve riskin ne ölçüde anlaşılabildiği, riskin ne derece eşit dağıldığı, riski ne derece önleyebileceği, riskin kişisel olarak kabullenilip kabullenilmediği gibi faktörler kişiler tarafından riskin algılama düzeyini etkilemektedir. Değerlendirilen risklerle ilgili olarak alınacak önlemler tartışılır. Riskin ortaya çıkma olasılığının önlenmesi, azaltılması veya hasarın potansiyel şiddet derecesinin azaltılması ya da tehlikelerin transfer edilmesinin fizibilitesi yapılır. Kontrol önlemlerinin uygulanmasında bir hiyerarşi vardır. Öncelikle riskin ortadan kaldırılmasına çalışılmalıdır. Bu mümkün değilse daha düşük riskli bir sistem ile risk ikame edilmeye çalışılır, arkasından kontrol ve izolasyon önlemleri belirlenir, sonra yönetsel önlemler oluşturulur ve en sonunda da kişisel koruyucu ekipmanlar belirlenir. Kişisel koruyucu teçhizat kullanılması ise son çare olarak düşünülmelidir. Her risk “kontrol hiyerarşisi” açısından tartılmalıdır.
Risk Metodları
Risk analizi, tehlikeler tanımlandıktan sonra bu tehlikelerden doğan risklerin olasılıkları ve sonuçlarına dayalı risk skorlarının belirlenmesini içerir. Genel olarak iki sınıf risk değerlendirme yöntemi bulunmaktadır. Bunlar kalitatif ve kantitatif risk analizi yöntemleridir. Bu yöntemlerin çatısı altında da birçok risk analizi metodolojisi mevcuttur. Kalitatif risk değerlendirme tekniklerinde ise tehlikenin olma ihtimali, tehlikenin etkisi gibi faktörlere çeşitli tanımlayıcı değerler verilir ve bu değerler matematiksel ve/veya mantıksal metotlar ile analiz edilerek risk değeri hesaplanmaktadır. Kantitatif (nicel) risk değerlendirme tekniklerinde risk elde edilen verilerle hesaplanırken sayısal yöntemler kullanılmaktadır.
Kalitatif Risk Değerlendirme Metotları
• Tehlike ve işletilebilme çalışması analizi (HAZOP) • Olursa ne olur analizi (What if…?) • Ön tehlike analizi metodu (Preliminary Hazard Analysis-PHA) • Kontrol listesi (Check List) kullanılarak birincil risk analizi (Preliminary Risk Analysis-PRA) • Güvenlik denetimi (Safety audit) • İş Güvenlik Analizi (Job Safety Analysis-JSA) • Neden Sonuç Analizi (Cause-Consequence Analysis) • Tehlike ve Çalışılabilirlik Analizi (Hazard and Operability Studies-HAZOP)
Kantitatif Risk Değerlendirme Yöntemleri
• Risk Değerlendirme Karar Matrisi (RADM) • 3x3 Tipi Matris Metodu
• L-Tipi Matris Metodu • X-Tipi Matris Metodu • Olası Hata Türleri ve Etkileri Analizi (Failure Modes and Effects Analysis-FMEA) • Fine-Kinney Analiz Metodu • John-Ridley Analiz Metodu
Kontrol Listesi (Checklist)
Bir tesisin veya prosesin tüm donanımının, eğitiminin, ekipmanın, aletlerinin tam olup olmadığını veya kusursuz işleyip işlemediğini saptar.
FMEA (Federal Emergency Management Agency)-Hata Türü ve Etkileri Analizi
Tehlikelerin önceliklendirilmesinde kullanılabilecek yöntemlerden biridir. Bu yöntemin kullanımı teknoloji ağırlıklı sektörler ile hizmet sektöründe çok yaygındır. Bu metodun popüler olmasındaki başlıca sebep kullanımının kolay olması ve geniş teorik bilgi gerektirmemesidir. FMEA metodu genellikle süreç veya sistemin elemanlarının analizine odaklanır. Hata Türü ve Etkileri Analizi, ürünlerin ve proseslerin geliştirilmesinde öncelikli olarak hata riskinin faaliyetleri belgelendiren bir tekniktir. Bu analiz için önemli olan unsur önleyici faaliyetlerdir.
HAZOP (Hazard and Operability Studies)-Tehlike ve Çalışabilirlik Analizi
HAZOP analizi mühendislik, kimya, iş güvenliği ve bakım gibi farklı alanlarda deneyimi olan kişilerden oluşan bir takım tarafından proses veya sistem için tasarımdan sapmaların incelemesini içermektedir. HAZOP analizi farklı deneyimleri olan birçok uzmanın birlikte çalışırken beyin fırtınası yapıp problemleri çözebileceklerine ve ayrı ayrı çalışırken elde ettikleri sonuçları birleştirebilecekleri ilkesine dayanmaktadır. Çalışmaya katılanlara, belli bir yapıda sorular sorulup, bu olayların olması veya olmaması hâlinde ne gibi sonuçların ortaya çıkacağı sorulur.
FTA (Fault Tree Analysis)-Hata Ağacı Analizi
Olasılıklı risk analizinde yaygın olarak kullanılan hata ağacı analizi, belirli bir kaza üzerinde odaklanarak o kazanın nedenini belirlemek üzere sistem geliştirmeyi amaçlayan bir yöntemdir. Yöntem kazayı oluşturan ekipman kusurlarına ve insan hatalarına göre parçalara ayırarak inceler.
ETA (Event Tree Analysis)-Kaza Sonuç Analizi
Olay Ağacı Analizi, başlangıçta seçilmiş olan olayın meydana gelmesinden sonra ortaya çıkabilecek sonuçların akışını diyagram ile gösteren bir yöntemdir. Hata ağacı analizinden farklı olarak bu metodoloji tümevarımlı mantığı kullanır.
HACCP (Hazard Analysis and Critical Control Points)- Tehlike Analizi ve Kritik Kontrol Noktaları
HACCP, işletmede üretilmekte olan gıda ürününün ham maddesinden başlayıp tüketicisine ulaştığı son aşamaya kadar gerçekleştirilen tüm süreçlerin, tüm tesisin ve
çalışanlarının, bütün girdilerin ve bunların tedarikçilerinin sürekli izlenerek kontrol altında tutulduğu ve düzgün işletildiğinde olası tüm tehlikeleri daha oluşmadan önlemeyi ve böylece tüketicileri olası sağlık risklerinden korumayı hedefleyen etkin bir “risk yönetimi” sistemidir.
SMUG (Seriousness, Manageability, Urgency, Growth)- Ciddiyet, Yönetilebilirlik, Aciliyet, Büyüme Modeli
SMUG yönteminde de dört kriter vardır. Bunlar; ciddiyet, yönetilebilirlik, aciliyet, büyüme modelidir.
Kaiser Permanente Hastane Zarar Görebilirlik Hesaplama Aracı
Kaiser Permanente tarafından hastaneler için örnek bir tehlike ve zarar görebilirlik hesaplama aracı geliştirilmiştir. Hesaplama aracı içerisinde hastaneye ait tehlikeler dört grup altında incelenmiştir. Bunlar:
• Doğa kaynaklı tehlikeler • Teknolojik tehlikeler • İnsan kaynaklı tehlikeler • Tehlikeli/Zararlı maddelerden kaynaklanan tehlikeler
L Tipi Matris: 5X5 Matris Diyagramı
Risk değerlendirme ile tespit edilmiş olan tehlikelerin her biri ayrı ayrı dikkate alınarak bu tehlikelerden kaynaklanabilecek risklerin hangi sıklıkta oluşabileceği ile bu risklerden kimlerin, nelerin, ne şekilde ve hangi şiddette zarar görebileceği belirlenir.
Sağlık Kurumlarında Olağan Dışı Koşulların Tehlike ve Risklerin Değerlendirilmesi
Sağlık hizmetleri iş grubu, iş yeri tehlike sınıfları listesinde çok tehlikeli sınıfta yer alır. Ulusal İş Sağlığı ve Güvenliği Enstitüsü (National Institute for Occupational Safety and Health), hastanelerdeki çalışma şartları ve ortamından kaynaklanan tehlike ve riskleri; fiziksel, kimyasal, biyolojik, ergonomik ve psikososyal olarak sınıflandırılması gerektiğini tavsiye etmiştir.
Fiziksel Tehlike ve Riskler
Hastanelerde fiziksel tehlikeler başlığı altında gürültü, termal konfor, havalandırma, radyasyon ve aydınlatma yer alır.
Kimyasal Tehlike ve Riskler
Sağlık çalışanları tanı ve tedavi işlemleri sırasında, laboratuvarlarda, temizlik, çamaşır, boya, bakım, onarım gibi işlemlerde kimyasal etkilere maruz kalırlar. Gerekli önlemler alınmadığında hastanelerde kullanılan kimyasallar sağlık çalışanları için risk unsurudur.
Biyolojik Tehlike ve Riskler
Enfeksiyona, alerjiye veya zehirlenmeye yol açabilen, genetiği değiştirilmiş olanlar da dâhil, mikroorganizmalar, hücre kültürleri ve insan endoparazitleri “biyolojik etkenler” olarak tanımlanır. Sağlık iş kolunda çalışanlar hasta kişilerden ya da bulaşık vücut sıvılarından veya
salgılarından bulaşan bakteriler, virüsler, mantarlar ya da parazitler gibi biyolojik tehlike oluşturan etkenlerden etkilenebilirler. Bu etkenler hemen her birimde çalışan sağlık personeli için tehlikelidir. Bu etkenler için gerekli önlemler alınmazsa, deride alerjik reaksiyonlara, solunum sistemi hastalıklarına ve diğer bulaşıcı hastalıklara yol açabilme potansiyelleri vardır. Enfeksiyon hastalıklarının; cilt ve mukoza ile temas, ağız, hava ve kan yoluyla bulaşabilme olasılıkları vardır.
Ergonomik Tehlikeler
Ergonomi çalışma koşullarını ve çalışma ortamını çalışana uygun hâle getirme bilimidir. Ergonominin temel konuları yanlış duruşlar, tekrarlanan hareketler, kas iskelet sistemidir. Hastanelerde işin fiziksel gereksinimleri ve çalışanın fiziksel kapasitesi arasında bir uyumsuzluk olduğunda, işle ilgili kas iskelet hastalıkları meydana gelebilir. Sağlık çalışanlarında en sık görülen kas iskelet sistemi rahatsızlığı bel ağrısıdır. Ayrıca düşen bir hastayı tutma çabası, tek başına hastaları kaldırma kas, tendon, eklem ve ligamentlerde zedelenmeyi artırır.
Psikososyal Riskler
Psikososyal riskler genellikle mesleki stres ile eş anlamlı olarak kullanılır. Mesleki stres ise “işin gerekleri, çalışanın yetenekleri, kaynakları veya ihtiyaçları ile eşleşmediğinde ortaya çıkan zararlı fiziksel ve duygusal tepkiler” dir. Sağlık çalışanlarının yaptıkları işi stresli olarak algılamasına neden olan etmenler işin kapsamından ve koşullarından kaynaklanır.