öncelik sıralamasında üst sıraya taşımaktadır. Örneğin; Olağan Dışı Durumlarda Kullanılan Genel Tanım TSK (Türk Silahlı Kuvvetleri) için savaş bir olağan dışı ve Kavramlar durum iken, AFAD (Türkiye Afet ve Acil Durum
Toplumların yanlış tercihleri ve yer yüzeyine Başkanlığı) için deprem ve seller ilk sıralardaki olağan müdahaleleri, olağan dışı durumların yaşanmasına ve çok dışı durumlardır. sayıda can kayıpları ile maddi zararların oluşmasına neden Dünya Sağlık Örgütü, 1988 yılında Afet Epidemiyolojisi olmaktadır. Her olağan dışı durum ekolojik dengeyi de Araştırma Merkezi ile iş birliği içine girerek Uluslararası olumsuz etkilemektedir. Olağan dışı durumlar, meydana Afet Veri Tabanı kapsamında EM-DAT (Emergency geldiği çevrede normal yaşamı ve toplumsal faaliyetleri Events Database) olarak isimlendirilen veri tabanı aksatır; fiziksel, kültürel, sosyal ve ekonomik zarara sebep meydana getirmiştir. EM-DAT’ın temel amacı, ulusal ve olur. Olağan dışı durumların sonuçları içinde; can uluslararası düzeyde insani amaçlı yapılacak faaliyetlere kayıpları, zarar gören tarım alanları, binalar, makineler, hizmet etmek, destek olmak ve afete hazırlık eşyalar ilk etapta sıralanan unsurlardır. Son yıllarda çalışmalarında karar vericilerin rasyonel kararlar insanların afetlere bakışı değişmiş “öngörülemeyen, alabilmesini sağlamaktır. EM-DAT; 1900 yılından istenmeyen ve günlük yaşamın bir parçası olan kaçınılmaz günümüze kadar 18.000’in üzerinde afetle ilgili bilgileri bir risk” olarak algılanmasına neden olmuştur. Gelişmiş içeren veri tabanına sahiptir. EM-DAT veri tabanında toplumlarda, bilimsel ilerlemelerle olağandışı durumların afetler genel olarak “Doğal” ve “Teknolojik” olmak üzere önceden gerekli önlemler alındığında en az zararla iki ana başlık altında sınıflandırılmıştır. atlatılabileceği anlaşılmıştır. Teknolojik afetler kendi başına meydana gelebileceği gibi Olağan Dışı Durumlarla İlgili Kavramlar doğal bir afet veya bir insan tarafından da oluşturulabilir. Olağan dışı durumlarla ilgili pek çok kavram birbiri yerine Yanlış mekân seçimi, plansız ve düzensiz yapılaşmadan kullanılmaktadır. Bu kavramlardan ilk ikisi “afet” ve kaynaklanan birçok hata şehirlerimizi pek çok teknolojik “olağan dışı durum” kavramlarıdır. Uluslararası literatüre afet riskine sokmuştur. Teknolojik afetler üç alt başlıkta uyun biçimde bu iki kavram aynı anlamda toplanmaktadır: kullanılmaktadır. Afet, Türk Dil Kurumu sözlüğünde “çeşitli doğa olaylarının sebep olduğu yıkım” olarak • Endüstriyel kazalar (nükleer santral, maden ve açıklanmıştır. Afet kavramına ilişkin başka tanımlarda, kimyasal kazalar, vb.) afetlerin insan kaynaklı nedenlere bağlı olarak da • Ulaşım kazaları (kara yolu, demir yolu, uçak ve gerçekleşebilen beklenmedik olay ya da durumlar olduğu gemi kazaları) belirtilmektedir. Olağan dışı durumların büyüklüğü olayın • Muhtelif kazalar (baraj yıkılması vb.) meydana getirdiği can kayıpları, yaralanmalar, yapısal Teknolojik afetlerle birlikte değerlendirebileceğimiz insan hasarlar ve yol açtığı ekonomik kayıplarla kaynaklı afetlere örnek olarak; asit yağmurları, ateşli değerlendirilmektedir. Bu kayıplar ve hasarlar içinde en silahlar ile taciz, ayaklanma, işgal, bina içi kimyasal önemli kayıp can kaybı olduğu için can kaybına göre kazaları, bina, tünel ve maden çökmelerini, biyolojik afetler sınıflandırılmaktadır. Buna göre; en az 25 kişinin saldırı ve bomba tehdidini, cephane, maden, bina, boru yaralandığı ve 10 kişinin hastaneye yatırılarak tedavi hattı patlamalarını, çöplerin toplanamamasını, göçmen edildiği afetler “basit-hafif afet”; en az 100 kişinin istilasını, hava kirliliğini, savaşları, küresel iklim yaralandığı ve 50 kişinin hastaneye yatırılarak tedavi değişikliğini, ormansızlaşmayı, radyasyonu, sibernetik edildiği afetler “orta derecedeki afet”; en az 1000 kişinin saldırıları (internet kaynaklı virüs saldırıları), tehlikeli yaralandığı veya 250 kişinin hastaneye yatırılarak tedavi kimyasal maddeleri, terörü ve toksik atıkları edildiği afetler ise “büyük afet” olarak sınıflandırılır. sıralayabiliriz. Olağan dışı durumların; birçok kavramla iç içe geçtiği ve Doğa olayı sonucu meydana gelen afetler beş alt başlıkta bazı kavramlarla birbirlerinin yerine kullanıldıkları sınıflandırılmaktadır: görülmektedir. Bu kavramlar; afet, tehlike, risk, kaza, olay, kriz, acil yardım, acil yardım ekibi, maruz kalma, • Jeofiziksel (yer/taş küreden kaynaklanır.) güvenlik çemberi, zarar görebilirlik, yönetilebilirlik, olay • Meteorolojik (atmosferik süreçler nedeniyle komuta sistemi, afet yönetim merkezi, acil önlem destek meydana gelir.) sistemi, erken uyarı, standart operasyon prosedürü, • Hidrolojik (tabiatın su çevrimi sürecinde su tahliye, kitlesel bakım, acil durum yönetimi, risk yönetimi, kütlesinde meydana gelen değişiklikler nedeniyle kriz yönetimi, afet yönetimi gibi ifadelerdir. oluşur.)
Olağan Dışı Durumların Sınıflandırılması • İklimsel (iklim değişikliklerinden dolayı kaynaklanır.) Olağan dışı durumlar denildiğinde toplumlar için kontrol • Biyolojik (yaşayan canlı organizmaların zararlı edilemeyen ve dışarıdan yardıma ihtiyaç duyulan trajik bir etkileri ile meydana gelir.) vaziyet algılanır. Olağanüstü durumlarla ilgili literatürde farklı sınıflamalara rastlamak mümkündür. Her kurum ve Afet Epidemiyolojisi Araştırma Merkezi tarafından kuruluş kendi özelliklerine uygun olağan dışı durumları yapılan doğal afet sınıflandırmasına göre biyolojik afetler
içinde salgın hastalıklar, haşere istilası, hayvan saldırıları; 31 Aralık 2019’da Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) Çin Ülke hidroelektrik afetler içinde seller ile yaş kütle hareketleri Ofisi, Çin’in Hubei eyaletinin Wuhan şehrinde etiyolojisi (kaya düşmeleri, toprak kaymaları, toprak çökmeleri) bilinmeyen pnömoni vakalarını bildirmiştir. 7 Ocak sıralanmaktadır. Meteorolojik afetlere kapsamında 2020’de etken daha önce insanlarda tespit edilmemiş yeni fırtınalar alınmakta; iklimsel afetlere ise aşırı hava bir korona virüs (2019-nCoV) olarak tanımlanmıştır. Daha sıcaklığı, aşırı soğuk, kuraklık ve yangın yer almaktadır. sonra 2019-nCoV hastalığının adı COVID-19 olarak kabul Jeofiziksel afetler kapsamında deprem, tsunami, yanardağ edilmiştir. Kısa zamanda tüm dünyaya yayılan yeni patlamaları, kuru kütle hareketleri yer almaktadır. koronavirüs hastalığı (COVID-19), 11 Mart 2020’de Dünya Sağlık Örgütü tarafından pandemi olarak ilan Dünyadaki ve Türkiye’deki Olağan Dışı edilmiştir. Durumların Analizi Salgın hastalıklar dışında, tarihte çok sayıda ölüme yol Olağan dışı durumlar toplumun sosyoekonomik ve açan, zarara neden olan sel, deprem, yanardağ patlaması sosyokültürel faaliyetlerini önemli derecede sekteye ve toprak kayması gibi doğal afetlerin bazıları şunlardır: uğratan, can ve mal kayıplarına sebep olan “doğal” ve “teknolojik” olaylardır. Dünyada ve Türkiye’de çağlar • Tarihin en ünlü yanardağ patlaması, Pompei ile boyunca çok sayıda olağan dışı durum meydana gelmiştir. Herculanum’u yıkan Vezüv patlaması Dünyadaki doğal afetler analiz edildiğinde, bu doğal • Santorini adasında gerçekleşen bilinen en büyük afetlerin çoğunun jeofiziksel ve hidrometeorolojik volkanik patlama afetlerden meydana geldiği görülür. Dünya Meteoroloji • 1883’te Endonezya’daki Krakatoa yanardağının Örgütüne (WMO) göre 1980’li yıllarda dünyada 700.000 patlamasından sonra oluşan deprem dalgasının kişi hidrometeorolojik afetlerden dolayı hayatını neden olduğu tsunaminin 36.000 kişinin ölümüne kaybetmiştir. Bunun yanında artan dünya nüfusuyla yol açması birlikte çevre ve su kaynaklarının korunması 21. yüzyılın • Mayıs 1980’de ABD’nin kuzeybatısındaki Mont en önemli problemlerinden biri hâline gelmiştir. St. Helens Volkanının faaliyete geçmesi Yeryüzünde etkili olan doğal afet türleri; şiddetlerine, • Kasım 1985’te Kolombiya’daki Armero kentini oluşum sürelerine ve etkilerine göre sıralanınca en çamur akıntılarının basması önemlilerinin kuraklık, tropikal siklon, bölgesel sel ve • 1991’de Filipinler’de Pinatubo Yanardağı’nın taşkınların olduğu görülmektedir. Hepsinin ortak özelliği, faaliyete geçmesi önceden tahmin edilip erken uyarıları yapılabilen • Aralık 1991’de Sicilya’daki Etna Yanardağının hidrometeorolojik afetler olmalarıdır. Hidrometeorolojik son üç yüzyılın en büyük patlamasını afetler için alınabilecek önlemler; iyi çalışan bir erken gerçekleştirmesi uyarı sistemi ve acil durum planlarıdır. Bu önlemler • 1997’de Karayipler’de küçük İngiliz sömürgesi olağanüstü hava olaylarına bağlı zararın azaltılmasını Montserrat’ın başkenti Plymouth, La Soufriere sağlamaktadır. Yanardağı’nın patlaması yüzünden haritadan Yeryüzünde yaşanan büyük depremler, tsunamiler, silinmesi kasırgalar, su taşkınları, patlamaya hazır volkanlar, küresel • İzlanda’nın güneyindeki Eyyafyallayöküll buzulu ısınma, buzulların erimesi ve salgın hastalıklara sebep altında bulunan yanardağın 2011 yılında yeniden olan virüsler yüzyıllardır var olan felaketlerdir. Bu olağan patlaması dışı olaylarda sadece afetin meydana geldiği ülke değil, • 2012 yılında yine İzlanda’da Grimsvötn diğer ülkeler de bu felaketlerden etkilenmiştirler. volkanının şiddetli şekilde kül püskürtmesi
Dünyada ve Türkiye’de meydana gelen olağan dışı • Dünyanın çeşitli yerlerinde meydana gelen durumlara çok sayıda örnek verilebilir. “Kara Ölüm” ismi depremlerle on binlerce kişinin hayatını verilen Veba salgınları, Mart 1918 ile Aralık 1920 tarihleri kaybetmesi
arasında görülen İspanyol gribi salgını tarihte önemli yer Türkiye; arazi yapısı, yer şekilleri ve meteorolojik tutar. Bunların dışında, 1918-1919 yıllarındaki (H1N1) koşullarının olumsuzluğu sebebiyle büyük doğal afetlerle salgınının 40-50 milyon kişinin ölümüne neden olduğu karşı karşıyadır. Doğal afetler ülkemizin ekonomik ve tahmin edilmektedir. Ardından 1957-1958 (H2N2), 1968- sosyal yapısında önemli yaralar açmaktadır. Türkiye’de 1969 (H3N2) ve 1977-1978 (H1N1) salgınları olmuştur. özellikle deprem başta olmak üzere sel, yangın, heyelan, 2003 yılından bu yana Asya boyunca yayılan (H5N1) kuş çığ gibi doğal ya da teknolojik felaketlerle sık sık karşı gribi 2005 yılında Orta Doğu’ya ve Avrupa’ya, 2006 karşıya kalmaktadır. Bu felaketlerden bazıları şunlardır: yılında ise Afrika’ya ulaşmıştır (WHO, 2005). 22 Ocak 2012 günü Çin, Vietnam ve Kamboçya’da bir ay içinde • 1991-1992 yıllarında, Doğu Anadolu’da yaşanan kuş gribi nedeniyle çok sayıda ölümlerin gerçekleştiği çığ felaketleri bildirilmiştir. Bunlara ek olarak SARS, MERS salgınları • 1992 yılında, Erzincan depremi ve en günceli Covid-19 salgınıdır. • 1995’te Senirkent heyelanı ve Dinar depremi • 1995 yılında İzmir’de yaşanan su baskını • Adana-Ceyhan, deprem felaketi
• 17 Ağustos 1999 Marmara Bölgesi depremi • Orman yangınlar (2000-2009 yılları arasında ülkemizde toplam 110.453 hektar alan yanmıştır.) • Trafik kazaları ve iş kazaları
İstatistiklere göre 1999 Marmara Depremi hariç, son 60 yılda Türkiye’de meydana gelen can ve mal kaybının %65’ine depremler neden olmuştur. Deprem Bölgeleri haritasına göre, Batı Anadolu’nun büyük kısmı, Karadeniz Bölgesi’nin orta ve batısı kesiminin çoğunluğu, Doğu Anadolu Bölgesi’nin orta bölümleri ile İç Anadolu Bölgesi’nin merkezi 1. derece deprem bölgesinde yer almaktadır.
Türkiye’de yaşanan olağan dışı durumlar içinde depremlere ek olarak çığ, sel, heyelan ve orman yangınları yer almaktadır. Türkiye’de çığ olayı Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgeleri ile Karadeniz Bölgesi’nin iç kesimlerinde fazladır. Türkiye’de heyelanların çok sık görüldüğü yer, Doğu Karadeniz bölgesidir. Dünyanın birçok ülkesinde olduğu gibi ülkemizde de orman varlığını tehdit eden faktörlerin başında orman yangınları gelmektedir. Orman yangınlarının çıkış sebeplerine bakıldığında, yıldırım gibi doğal nedenlerin %5-6 oranında kaldığını, diğer bütün yangınların çıkış sebebinin insan olduğunu görülmektedir. Türkiye’de seller, depremlerden sonra en fazla karşılaşılan, can ve mal kayıplarına neden olan afetlerdir.