SAĞ303U-SAĞLIK EKONOMİSİ
Ünite 3: Sağlık Hizmetlerinde Arz ve Talep Analizi
Sağlık Hizmetleri Arzı
Sağlık hizmetleri arzı, hekimler ve hemşireler gibi sağlık personeli ve hastane ve klinikler gibi sağlık kurumları tarafından yapılan sağlık hizmetleri ile hanehalkı tarafından sunulan sağlık hizmetlerini kapsamaktadır. Sağlık hizmetleri arzı, genellikle koruyucu sağlık hizmetleri arzı ve teşhis ve tedavi için yapılan sağlık hizmetleri arzı olarak ikiye ayrılmaktadır. Sağlık hizmetleri arzı, ekonomide yer alan diğer mal ve hizmetlerin arzından şu hususlarda farklılaşmaktadır (Mutlu ve Işık, 2012: 96-97):
• Sağlık piyasasında arz edilen mal ve hizmetler sınırlıdır. • Sağlık piyasasında hem ulusal hem de uluslararası çapta monopoller söz konusudur. • Sağlık piyasasında fiyat ve patent konularında yasal sınırlamalar vardır. • Sağlık piyasalarında mal ve hizmetlerin üretilmesi Sağlık Bakanlığı’nın iznine tabidir. • Sağlık piyasalarında mal ve hizmetlerin üretilme süreci uzundur. • Sağlık hizmetlerinde arzın artabilmesi için kapasitenin artması gerekmektedir. Bu da maliyetlerin artmasına neden olmaktadır. • Kısa dönemde sağlık hizmetleri arzı genellikle inelastiktir. • Sağlık hizmetleri piyasasında fiyatlar yetkili kurumların denetimine tabidir. Türkiye’de sağlık hizmetlerinin sunumunda dört basamaklı bir sistem mevcuttur.
Sağlık Hizmetleri Arzını Belirleyen Temel Faktörler
Sağlık arzını belirleyen temel faktörler şunlardır:
• Sağlık hizmetinin kendi fiyatı • Maliyetlerdeki değişim • Diğer malların fiyatı • Üretim teknolojisindeki değişim (tedavi edebilme yeteneği) • Vergi ve sübvansiyonlar • Üreticilerin geleceğe yönelik beklentileri • Üretici sayısı • Finansman olanakları • Devlet kısıtlamaları
Sağlık Hizmetleri Arzının Esnekliği
Arz esnekliğinin 1’den küçük olması durumunda, arz esnekliği düşük, yani inelastik; 1’e eşit olması durumunda, arz birim esnek ve 1’den büyük olması durumunda ise arz esnekliği yüksek, yani esnektir. Sağlık hizmetlerinde arz esnekliği kısa dönemde çok düşük, hatta sıfıra yakın olduğu için inelastiktir. Çünkü sağlık hizmetleri teknoloji ve bilgi yoğun hizmetlerdir ve sağlık hizmetlerini ihraç etmek de zordur. Bu nedenle sağlık hizmetleri piyasasında arzı arttırmak kısa dönemde mümkün olmadığından arz esnekliği inelâsiktir.
Sağlık Hizmetleri Talebi
Sağlık hizmetleri talebi, toplumdaki bireylerin belli bir sağlık sorunu ile karşılaşmaları durumunda, sağlık kurum ve kuruluşlarından yararlanabilme imkanlarını ifade etmektedir. Sağlık hizmetleri talebi ile normal bir malın talebi arasında önemli farklılıklar vardır. Bu farklılıklar şu şekilde sıralanabilir (Köktaş, 2014: 27):
• Bireye ekli bir unsur olan sağlık, doğrudan alım ve satıma konu olmamaktadır. • Sağlıkla ilgili gelişmelerin belirsizdir ve bu da sağlık talebinin belirsiz olmasına neden olmaktadır. • Hastalıklar önceden tahmin edilememektedir. • Hastalık sürecince hastalığın seyri değişebilmektedir. • Tedavinin sonucu önceden tahmin edilememektedir. • Sağlık hizmeti sunucusu örneğin hastalığı tedavi eden doktor da sağlık hizmetleri talebinin belirleyicisi konumundadır. • Sağlık hizmeti talebi, sağlık hizmetinin finansman şekline göre değişkenlik gösterebilir. Örneğin, sağlık hizmeti ücretinin sigorta tarafından ödenmesi sağlık hizmeti talebini artırmaktadır. • Sağlık hizmetleri, diğer mallardan farklı olarak hem tüketim hem de yatırım malı konumundadır.
Sağlık Hizmetleri Talebini Belirleyen Temel Faktörler
Sağlık hizmetleri talebini belirleyen temel faktörler şunlardır:
• Sağlık hizmetinin kendi fiyatı • Tüketicinin gelir düzeyi • Diğer malların fiyatı • Zevk ve tercihler • Nüfus ve nüfusun yapısı • Sağlık sigortası • Sunulan sağlık hizmetinin kalitesi • Doktorun rolü • Sağlık hizmetinin kullanılabilirliği ve ulaşılabilirliği
Sağlık Hizmetleri Talebinin Fiyat Esnekliği
Talebin fiyat esnekliği, bir malın fiyatında meydana gelen yüzde değişim sonucunda o malın talep edilen miktarında meydana gelen yüzde değişimi ifade etmektedir. Talebin fiyat esnekliğinin formülü aşağıdaki gibidir: ed = (% ΔQ) / (% ΔP) = (ΔQ/Q)/( ΔP/P) Talebin fiyat esnekliğinin 1’den küçük olması durumunda talep esnekliği düşük, yani inelastik; 1’e eşit olması durumunda talebin fiyat esnekliği birim esnek ve 1’den büyük olması durumunda ise talebin fiyat esnekliği yüksektir, yani esnektir. Sağlık hizmetlerinde genellikle talebin fiyat esnekliği çok düşük, hatta sıfıra yakın olduğu için inelastiktir. Bu durumda sağlık hizmetinin talep edilen miktarında meydana gelen yüzde değişim, sağlık hizmetinin fiyatında meydana gelen yüzde değişimden daha küçüktür.
Sağlık Hizmetlerinde Piyasa Dengesi
Sağlık hizmetleri arzının sağlık hizmetleri talebine eşit olduğu noktada sağlık hizmetleri piyasa dengesi sağlanmaktadır (ders kitabının 63. sayfasındaki Şekil 3.8’de E0 Noktası). Bu bağlamda sağlık hizmetlerinin arz edilen miktarı ile sağlık hizmetlerinin talep edilen miktarının birbirine eşitlendiği durumda ortaya çıkan fiyat, denge fiyatını (P0) ifade ederken bu fiyata karşılık gelen miktar ise denge miktarını (Q0) ifade etmektedir.
Sağlık Hizmetleri Piyasa Dengesindeki Değişmeler
Sağlık hizmetleri arzı ile sağlık hizmetleri talebinin sağa veya sola kayması durumunda sağlık hizmetleri piyasa dengesi değişmektedir.
Sağlık Hizmetleri Arzındaki Değişimlerin Sağlık Hizmetleri Piyasa Dengesine Etkisi
Sağlık hizmetinin talep edilen miktarı sabitken maliyetlerde değişim, diğer malların fiyatı, üretim teknolojisindeki değişim, vergi ve sübvansiyonlar, üreticilerin geleceğe yönelik beklentileri, üretici sayısı, finansman olanakları ve devlet kısıtlamaları gibi sağlık hizmetleri arzını etkileyen faktörlerdeki değişim sonucunda, arz eğrisi sağa ya da sola kayacaktır.
Sağlık hizmetinin talep edilen miktarı sabitken, örneğin piyasadaki üretici sayısı azaldığı zaman, sağlık hizmetleri arzının azalması durumunda piyasa dengesindeki değişim, ders kitabının 63. sayfasındaki Şekil 3.10’da gösterilmiştir.
Sağlık Hizmetleri Talebindeki Değişimlerin Sağlık Hizmetleri Piyasa Dengesine Etkisi
Sağlık hizmetleri arzı sabitken, örneğin nüfus arttığı zaman, sağlık hizmetleri talebinin artması durumunda piyasa dengesindeki değişim ders kitabının 64. sayfasındaki Şekil 3.11’de gösterilmiştir.
Sağlık hizmetleri arzı sabitken, örneğin tüketicinin geliri azaldığı zaman, sağlık hizmetleri talebinin azalması durumunda piyasa dengesindeki değişim ders kitabının 64. sayfasındaki Şekil 3.12’de gösterilmiştir.
Sağlık Hizmetleri Arz ve Talebindeki Birlikte Değişimlerin Sağlık Hizmetleri Piyasa Dengesine Etkisi
Piyasa dengesi hem arzın hem de talebin değişmesi durumunda da değişmektedir. Burada sadece hem sağlık hizmetleri arzının hem de sağlık hizmetleri talebinin eşit miktarda artması ve azalması durumlarında piyasa dengesindeki değişimler ele alınmıştır. Hem sağlık hizmetleri arzı hem de sağlık hizmetleri talebinin artması durumunda piyasa dengesindeki değişim ders kitabının 65. sayfasındaki Şekil 3.13’te gösterilmiştir.
Hem sağlık hizmetleri arzı hem de sağlık hizmetleri talebinin azalması durumunda piyasa dengesindeki değişim ders kitabının 65. sayfasındaki Şekil 3.14’te gösterilmiştir.