SAĞ216U-SAĞLIK POLİTİKALARI
Ünite 1: Sağlık Politikası ve Planlaması ile İlgili Temel Kavramlar
Sağlık
Sağlık kavramı; bireylerin günlük yaşantıdaki rollerini yerine getirirken kazandıkları deneyimleri, bilgi birikimleri, değer yargıları ve beklentileri ile şekillenmektedir. Başka bir ifade ile sağlık; sosyal, kültürel, ekonomik, fiziksel ve biyolojik faktörlerden etkilenir. “Sağlık” sözcüğü, Türkçe Sözlük’te “vücudun hasta olmaması durumu, vücut esenliği, esenlik, sıhhat” olarak tanımlanmıştır. Sözlükte yer alan bir başka açıklama da “vücudun iyi ya da kötü olması durumu” şeklindedir. Burada öncelikle belirtilmesi gereken nokta, sağlık konusunun, yalnız insan bedeni ile ilgili olmadığı, insanın fiziksel ve biyolojik yapısı ile birlikte psikolojik (ruhsal) yönü ile de ilgilidir. İnsanların bedensel ve ruhsal bütün sorun ve durumlarını da kapsar.
Sağlık, hastalık ya da ölüm gibi sonuçları tıbbi eksende değil, bu sonuçların ortaya çıkmasına zemin hazırlayan toplumsal, ekonomik ve politik koşulları değerlendirmeyi zorunlu kıldığı için önemlidir.
Sağlık kavramını tanımlarken bir sınıflandırma yaparsak; negatif sağlık, nötral sağlık ve pozitif sağlık olarak tanımlayabiliriz.
Negatif sağlık, hastalık, rahatsızlık, yaralanma, sakatlık ya da engellilik gibi durumların yalnız başına veya değişik kombinasyonlarla, kısa ya da uzun dönemlerle yaşanmasıdır.
Nötral sağlık, herhangi bir hastalık ya da rahatsızlık durumunun olmadığı, dengeli bir sağlıktır.
Pozitif sağlık ise sağlığın geliştirilmesi iyilik düzeyinin arttırılması ile ilişkilidir. Bunun içinde kişinin bedensel, ruhsal ve toplumsal yönden tam bir iyilik içinde bulunması, sağlığın üç boyutunun dengeli bir biçimde en üst düzeyde gerçekleşmesi ile mümkündür.
Sağlık algısı kavramı; subjektif ve objektif sağlık algısı olarak iki grupta incelenebilir.
Subjektif olarak sağlık algısı; Bireyin kendisinin, fiziksel, sosyal ve ruhsal yönden durumunu algılaması halidir. Bu bakış açısına göre birey, hasta olmadığı halde kendisini hasta ya da hasta olduğu halde kendisini sağlıklı algılayabilir.
Objektif olarak sağlık algısı; doktor muayenesi ve tanı testleri sonuçlarına göre belirlenen bir hastalığın olmamasıdır. Bu durumda bir kişiye sağlıklı diyebilmek için hem bireyin kendini subjektif olarak sağlıklı algılaması hem de objektif olarak gerçekten sağlıklı olması gerekmektedir.
Sağlığı Etkileyen Faktörler
Bu faktörler yalnızca bireylerin yaşam tarzları veya sağlıklı yaşam davranışları ile ilgili değildir. Aynı zamanda ekonomik durum, sosyal yapı, eğitim, istihdam, sağlık hizmetlerine erişim, çalışma ortamının koşulları ve
çevre gibi çok sayıda faktör de bireylerin sağlık durumu üzerinde etkili olabilmektedir.
Bireysel Faktörler: Genetik, cinsiyet, yaş, metabolizma ve sağlık inancıdır. Genetik yapı bireyin hangi hastalıklara yatkın olduğunu belirler. Cinsiyet, kadın ya da erkek olma sağlık ve hastalık durumunu etkilemektedir. Yaş, sağlıklı ya da hasta olma durumunu yaş faktörü yakından etkilemektedir. Sağlık İnancı, sağlık inançları, sağlık davranışlarını pozitif veya negatif şekilde etkiler.
Çevresel Faktörler: Fiziksel, kimyasal, biyolojik, psikolojik faktörler, temel ve vazgeçilmez madde eksiklikleri, sosyal, kültürel ve ekonomik faktörlerdir.
• Fiziksel Faktörler: Kullanma suları, atık sular, çöpler, gübreler, konutlar, iklim, hava kirliliği, ışınlar, travma gürültü, giyim eşyası, sağlığa zarar verebilecek tesisler, kamuya açık yerler sağlığı etkileyebilecek fiziki etmenlerdir. • Kimyasal Faktörler: Zehirler, kanser yapıcı maddeler, gıda katkı maddeleri, radyasyon. • Biyolojik faktörler: Mikroorganizmalar, bitkiler, hayvanlar ve bunların ürünleridir. • Psiko-sosyal, Kültürel ve Ekonomik Faktörler: Bir toplumun mensuplarının sağlığa bakış açısı, sosyal izolasyon, evliliğe ilişkin sorunlar, yaşam biçimi, toplumun değerleri ve yanlış sağlık inançları, inanç sistemi, geçmiş bugün çatışması gibi faktörlerdir.
Amaç
Sağlık politikaları, bireyin ve toplumun sağlık düzeyini geliştirmek amacıyla oluşturulurlar. Bu politikalar, sağlık hakkının gereklerinin yerine getirilmesi görevini toplumun örgütlü gücü olan devlete verir.
Sağlık politikalarının oluşturulması sürecinde “Sağlık politikasının amacı ne olmalıdır?” sorusu, sağlıkla ilgili politikacıların en temel sorunu olmalıdır. Dolayısıyla sadece, “her hastaya tedavi olanağı sağlamak” şeklinde tanımlamak yeterli olmaz. Çünkü sağlıklı kişileri hastalık ve kazalardan korumak, hastalık anında tedavi etmek önemli ve gereklidir.
Amaçlar, işletme kaynaklarını gelecekte ulaşmak istenen durumu gerçekleştirmek üzere düzenlenmesine temel teşkil eder. Günümüzde oluşturulan sağlık politikaları da dâhil birçok alandaki politikaların hazırlanması, planlanması, uygulanması, denetlenmesi gibi birçok basamağı devlet ve hükümetler tarafından yapılmaktadır.
Kurumsal amaçları, açık bir şekilde belirlenmemekle birlikte örgütün planlama sürecinde rehberlik görevini üstlenen doğal amaçlar ve kurumca belirlenen temel ve türetilen amaçlar olarak ayrılabilir.
Hedef
Ulusal Sağlık Politikasının nihai hedefi sağlıklı bireylerden oluşan sağlıklı bir topluma ulaşmaktır. Sağlıklı bireylere ve topluma sadece sağlık sektörünün sunduğu
hizmetlerle değil, sektörler arası bir politika ile ulaşılabileceği anlayışı ile geliştirilen Ulusal Sağlık Politikası beş ana bölümden oluşmaktadır:
Sağlığın Gelişmesine Destek: Doğrudan sağlığa etkili olmayacak ancak sağlığın geliştirilmesi için gereken bilimsel, hukuki ve teknolojik alt yapının oluşturulmasına yönelik uygulamalar.
Çevre Sağlığı: Burada insan yaşamını ve sağlığını etkileyen çevre faktörleri ele alınmıştır. Yaşanılan konutlardan kentlere, çalışma ortamından solunan havaya, kullanılan suya kadar her çevresel olgu yaşam kalitesini doğrudan etkilemektedir.
Yaşam Biçimi: Bireylerin kendi iradeleri ve denetimlerinde bulunan bir kavramdır. Sağlığı etkileyen beslenme, zararlı alışkanlıklar (tütün, alkol ve uyuşturucu kullanımı gibi), yetişkinlere yönelik sağlık eğitimi konuları yer almakta; sağlıklı kamu politikalarının geliştirilmesinin önemi vurgulanmaktadır.
Sağlık Hizmetlerinin Sunumu: Tamamen sağlık sektörünün sorumluluğundadır. Örgüt yapısı, temel sağlık hizmetlerinin sunumu, hastanelerin yönetim yapıları, sağlık insan gücü, ilaç ve sağlık hizmetlerinin finansmanı gibi doğrudan sağlık hizmetleri ile ilgili politikalardır.
Sağlıklı Türkiye Hedefleri: İlgili hedefler ilkeler ve stratejilerle belirtilmiştir. Bu hedefe yönelik yapılacak olanlar hava kirliliğinin önlenmesi, sigara içiminin azaltılması ve erken tanıyı sağlayacak birinci basamak hizmetlerinin ve tedavide görev alacak hastanelerin geliştirilmesi, kanserden kaynaklanan ölümleri azaltmaya yönelik hedeflerdir.
Plan
Plan, genellikle bir şey yapmak, amaca ulaşmak için kullanılan zamanlama ve kaynaklarla ilgili herhangi bir şema veya adım listesidir. Planın amacı bir işin en düşük maliyetle, en etkili ve verimli şekilde yapılacağının önceden kestirilmesidir. Başka bir tanıma göre plan; bazı amaçlara ulaşmak için gelecekte uygulanacak bir dizi kararı hazırlamayı içeren bir süreçtir. En kısa tanımıyla plan, gelecekte ulaşmak istenen yerin kararlaştırılmasıdır. Diğer bir ifadeyle planlama süreci içinde amaçlara varmak için sarf edilen çabalardır. Plan kavramı genellikle strateji kavramıyla karıştırılmaktadır. Plan genel olarak strateji, politika, yöntem ve program olarak ifade edilen tüm kavramları bünyesinde barındırır.
Planlama
Planlama geleceği tahmin etmek ve bu varsayımlara göre gelecekteki işleri düzenlemek demektir. Kaliteli bir sağlık hizmetinin gerçekleştirilmesi ve sürdürülmesinde planlama önemli bir parametredir.
Planlama örgütlerin kısa, orta ve uzun vadede ulaşmak istedikleri tüm hedefleri ortaya koyma sürecidir. Planlama gelecekle ilgilidir ve işletmelerin geleceğini biçimlendirir. Bu yüzden planlama;
• Kısa ve uzun dönem hedef ve stratejilerin seçimine, • Amaçlara ulaştıracak politika ve yöntemlerin geliştirilmesine, • Denetim için temel olacak yürütme ölçütlerinin saptanmasına • Değişen koşulların etkisi ile eski planlarını gözden geçirmesine ilişkin kararların alınmasını gerektirir.
Planlama sürecinin önemli bir bölümü sağlık politikası ve sağlık ihtiyaçlarını belirlemedir. Sağlık ihtiyaçlarını belirleme ve değerlendirmenin birçok nedeni bulunmaktadır. Bu nedenler şu şekilde sıralanabilir:
1. Sağlık kaynaklarının dağıtımı ve sağlık hiz- metlerinin planlanmasını geliştirmek, 2. Mevcut sağlık hizmetlerinden hangilerine müdahaleler yapılabileceğini ve hangi sağlık hizmetlerinin yeniden düzenlenmesi gerektiğini belirlemek, 3. Sorun olan sağlık hizmetlerindeki en etkin müdahaleleri ve düzenlemeleri belirlemek, 4. Sağlığı belirleyen ve etkileyen faktörler ile ilgili değişimleri izlemek.
Planlama ve planı birbirine karıştırmamak gerekir. Planlama; ne, ne zaman, nasıl, nerede, kim tarafından, neden, hangi maliyetle ve hangi sürede sorularına cevap vermeye çalışır. Plan ise bu soruların cevaplarıdır.
Planlama kavramı ile strateji kavramını birbirine karıştırmamak gerekir. Plan kavramı genel olarak strateji, politika, yöntem ve program olarak ifade edilen tüm kavramları bünyesinde barındırır.
Planlama yönetimin en temel ve birinci fonksiyonudur. Çünkü planlama vasıtasıyla, işletmenin amaçlarını ve politikasını belirleyen ve bunlara ilişkin strateji ve taktiklerin neler olacağını kararlaştırmaya yardımcı olacak bilgiler toplanmaktadır.
Sağlık Planlaması
Sağlık planlaması, dünyadaki çağdaş tıp uygulamaları ve gelişen tıp teknolojileri yanında kaynakların etkin ve uygun kullanımıyla ülkenin mevcut kaynakları da göz önüne alınarak birey ve toplumun sağlık alanındaki ihtiyaç ve beklentilerinin en akılcı ve sistematik bir şekilde karşılanması olarak tanımlanabilir.
Dünya Sağlık Örgütüne Göre Sağlık Planlaması ise; belirli bir politika çerçevesinde, belirlenmiş olan hedeflere ulaşmak için eylemleri ve kararları organize etme sürecidir.
Sağlık planlaması için genelde;
• planlamanın yapılacağı ülkenin coğrafi ve jeolojik özellikleri, • toplumun yaşama şartları, • sağlık personeli sayısı,
• sağlık hizmeti imkanlarından yararlanmanın değerlendirilmesi, • sağlık hizmetlerindeki yenilikler, • sağlık hizmetlerinin maliyeti, • toplumun hukuki örf ve adetleri
gibi bir çok değişken göz önünde bulundurulmalıdır.
Hastanın bu süreçte farklı klinik, laboratuvar, görüntüleme hizmeti aldığı göz önünde bulundurulduğunda, bu hizmetlerin ve bu hizmetlerin maliyetinin hasta ile ilişkilendirilmesi gerekir. Bu görev, maliyet muhasebesine aittir. Bu nedenle, maliyet muhasebesinin amaçlarını net olarak belirlemeliyiz.
Politika
Politika, yapılan en genel tanımına göre; belirli bir grup politik aktörün çeşitli konulara yönelik amaçların belirlenmesi ve bu amaçların gerçekleşmesinde kullanılacak olan araçları belirlemek üzere alınan kararlardır.
Bazı görüşlere göre politika ve siyaset kelimelerinin birbiri yerine kullanılması olağan olarak karşılanırken bazı çevrelere göre ise bunun hatalı bir yaklaşım olarak değerlendirildiği bildirilmektedir. Bu iki kelimenin kullanımı konusunda henüz bir uzlaşma olmamasına rağmen literatürde genellikle politika kelimesinin tercih edildiği görülmektedir.
Politikalar, devletin sadece ne yapacağı ile değil aynı zamanda ne yaptığı ya da ne yapmadığı ile de ilgilenmektedir. Politika çalışmaları kapsamında yapılan faaliyetlerde ortak amaç ise toplumun faydasıdır.
Politikanın Sınıflandırılması
Politika çeşitli düzeylerde birçok şekilde ta- nımlanmaktadır. Bu tanımlar doğrultusunda iki tür politikadan söz edilebilir:
• makro politikalar (high politics) • mikro politikalar (low politics).
Makro politikalar, devlet ve devlete bağlı kurum ve kuruluşlar tarafından belirlenirken mikro politikalar, devletin kurumları tarafından belirlenen politikalardır. Mikro düzeyinde daha açık ve şeffaf olan politika süreçleri makro düzeye doğru çıktıkça daha karmaşık ve zor hale gelmektedir. Kısaca politikaların mikro düzeyde olması onları daha anlaşılır kılmaktadır.
Politikaları türlerine göre sınıflamada bir başka yaklaşım ise politikaları, dağıtımcı, düzenleyici, kendi kendini düzenleyici ve yeniden dağıtımcı politikalar olarak sınıflamaktır.
Sağlık Politikası
Sağlık politikası, sağlık hizmetleri ile ilgili uygulamalara dair strateji ya da yaklaşımlardan oluşan kararlar ağıdır.
DSÖ’ne göre ise; bir topluluk içinde belirlenmiş bir sağlık hedefine ulaşmak için alınan kararlar, planlar ve faaliyetlerdir.
Sağlık politikası en genel tanımıyla; sağlık sisteminin kurumlarını, hizmetlerini ve finansman düzenlemelerini etkileyen tüm eylemlerin ötesinde sağlık üzerinde etkisi olan tüm kamu, özel ve gönüllü örgütlerin eylemlerini gerçekleştiren tüm faaliyetlerdir.
Sağlık politikasının en kapsamlı tanımı Walt tarafından yapılmıştır. Walt’ a göre sağlık politikası; “sağlık sisteminin kurumlarını, hizmetlerini ve finansman düzenlemelerini etkileyen faaliyetleri içermektedir”.
Hangi düzeyde belirlenirse belirlensin sağlık politikalarının geliştirilmesinde ve uygulanmasında bazı ön şartlar gerekmektedir. Sağlık politikası, ülkelerin hakkaniyetli, sürdürülebilir ve erişilebilir sağlık hizmetleri sunumunda anahtar faktördür. Kıt kaynakla kaliteli sağlık hizmet sunumunun gerçekleştirilmesi, dezavantajlı grupların sağlık hizmeti ve sosyal yardımlara ulaşabilmesi, ulusal ve uluslararası sağlık sistemlerinin gelişimi gibi pek çok konuda sağlık politikaları geliştirilmektedir.
Sağlık politikasının başarılı olması için şu unsurların bulunması gerekmektedir:
• Yeterli insan kaynağı (doktor, hemşire, genel sağlık sistemini bilen personel) • Yeterli kurumsal yapı (Hizmet sunumuna uygun ilaç, ekipman ve diğer yapısal ihtiyaçlar) • Yeterli finansman kaynağı (herhangi bir finansal baskı olmaksızın tüm bireylerin sağlık hizmetlerine ulaşabilecek bir yapıda finansman kaynaklarının etkin kullanılması).