Sağlık İşletmelerinde İş Sağlığı ve Güvenliği

Dünya Sağlık Örgütü (WHO) ve Uluslarara­sı Çalışma Örgütü (ILO)’nün yapmış olduğu ta­nımlamaya göre iş sağlığı; tüm meslek gruplarında çalışanların ruhsal, fiziksel, sosyal iyilik hâllerinin korunması, geliştirilmesi, maksimum düzeyde de­vam ettirilebilmesi için işin insana, çalışanın ken­dine uyumunun sağlanmasıdır. İş sağlığının amacı; çalışan kişilerin sağlığını korumak, tedavi etmek ve rehabilitasyonunu sağlamaktır. İş güvenliği ise çalı­şanların yaptıkları iş sırasında iş kazalarına maruz kalmalarını önleyerek güvenli çalışma ortamlarını oluşturmak için alınması gereken önlemler dizisi­dir.

Sağlık işletmeleri verdikleri hizmetlere göre Birinci Basamak Sağlık Kuruluşları, İkinci Basamak Sağlık Kurumları, Üçüncü Basamak Sağlık Kurumları ve bu basamaklarda yer almamakla birlikte bakan­lıkça ruhsatlandırılmış ve/veya izin verilmiş diğer özelleşmiş tanı, tedavi ve tedarik merkezleri yani Basamaklandırılamayan Sağlık Hizmet Sunucuları olarak gruplandırılmıştır.

İş sağlığı ve güvenliğiyle ilgili bilinen ilk yazılı kay­naklar ise Antik Yunanlı tarihçi ve filozof Heredot’a kadar dayanır. Heredot, ilk kez çalışanların verimi­nin artması için çalışanların yüksek enerji taşıyan be­sinlerle beslenmesi gerekliliğini vurgulamıştır.

Ülkemizde ise iş sağlığı ve güvenliğiyle ilgili olarak düzenleme 2012 yılında 6331 sayılı İş Sağlığı ve Gü­venliği Kanunudur. Bu kanunla önleyici yaklaşıma geçilerek kaza ve hastalıkları oluşmadan önce önlemek, kaynağında yok etmek hedeflenmiştir. İş sağlığı ve güvenliğiyle ilgili işçiler ve işverenler arasında iş kazalarının ve meslek hastalıklarının sayısının azaltılmasında; tarafların rol ve sorumlulukları, önleyici sağlık ve güvenlik hizmetleri, risklerin kaynağında yok edilmesi, iş sağlığı ve güvenliğiyle ilgili eğitim ve bilgilendirmelere önem verilmesi, çalışan temsilciliği sisteminin düzenlenmesi vb. konular üzerinde durularak AB standartlarına uyumlu bir yasa hâline getirilmiştir.

Psikososyal, fiziksel, biyolojik, kimyasal ve ergonomik faktörler olarak gruplandırılabilir. İş Sağlığı ve Güvenliği için Amerikan Ulusal Enstitüsü hazırlamış olduğu raporda; 29 çeşit fiziksel, 25 çeşit kimyasal, 24 çeşit biyolojik, 16 çeşit ergonomik ve psiko-sosyal tehlike ve risk olduğunu rapor etmektedir

İyonlaştırıcı ve iyonlaştırıcı olmayan radyas­yon, gürültü, aydınlatma, elektrik montajı, kaygan zeminler, sıcak/soğuk, havalandırma, titreşim ve iç mekân kirliliği fiziksel risk faktörleridir.

Sağlık işletmelerinde çalışanlar, çok fazla kimyasal ajanı (anestezik ilaçlar ve gazlar, kimyasal tedavi amaçlı kullanılan ilaçlar, sitotoksik maddeler ile sterilizasyon amacı ile kulla­nılan maddeler) birlikte kullanırlar. Bu kimyasallar sağlık çalışanları için birer risk oluşturmaktadır. Asitler ve alkaliler, tuzlar, boyalar, uçucu orga­nik çözücüler, çeşitli patoloji, biyokimya, hemato­loji ve diğer laboratuvarlardaki anti kanser ilaçları alerjiden kansere bir dizi hastalıklar için önemli risk faktörleridir

Solunum ve damlacıklar ile bulaşan enfeksiyonlar, doğrudan temas yoluyla bulaşan enfeksiyonlar, kan ve diğer vücut sıvıları ile bulaşan enfeksiyonlar ve bunlara sebep olan mikroorganzmalardır.

Sağlık çalışanlarının tüberkülozdan korunması için bir tüberküloz kontrol programının bulunma­ması sorun teşkil etmektedir. Sağlık işletmelerinde; hastaların izole edilmesi, koruyucu maske kullanı­mı, ultraviyole lambalar, negatif basınçlı odalar vb. önlemler alınarak risk altındaki personele BCG aşı­sının uygulanması ve PPD deri testi taramalarının yapılması tüberkülozun önlenmesinde önemlidir.

Dünya Sağlık Örgütü; dünyada her yıl 35 milyon sağlık çalışanının üç milyonu­nun perkütan yolla kanla bulaşan patojenlere ma­ruz kaldığını, bunların iki milyonunun hepatit B virüsü (HBV), 0,9 milyonunun hepatit C virüsü (HCV) ve 170.000’inin insan bağışıklık yetmezlik virüsü (HIV) olduğunu bildirmiştir.

Çalışılan yerin ve iş araçlarının analiz edilmesi ve düzenlemesi, Ses, aydınlatma, iklim, titreşim gibi çalışma çevresinin analiz edilmesi ve düzenlemesi, Çalışma ve mola zamanları, gece nöbetleri gibi iş organizasyonlarının analiz edilmesi ve düzenlemesidir.

Yapılabilirlik: İşin biyolojik yetenek sınırları içinde olması, Dayanabilirlik: İşin sürdürülebilir iş başarımı, performans sınırları içerisinde olması, Kabul edilebilirlik: İşin sosyal sınırlar içerisinde bulunması, Hoşlanılabilirlik: İşin psikolojik beklentilere uygun olması, Kendini gerçekleştirebilirlik: Bireysel olarak tüm yeteneklerin tatmin edilmesi şeklinde beş farklı performans ölçütünün de sağlanması gerekir.

Şiddetin, umutsuzluk, iş kaybı, hoşnutsuz­luk, azalmış iş tatmini, kaygı, huzursuzluk, öfke, stres bozukluğu, kâbuslar ve uyku sorunları gibi uzun vadeli etkileri de vardır. Şiddet sadece sağlık çalışanını etkilemekle kalmayıp ailesini, meslektaş­larını, bireyin arkadaşlarını kısacası tüm çevresini de etkiler.

İş yerindeki psi­kolojik şiddet (mobbing); bir veya birkaç kişi tarafın­dan karşı tarafa uygulanan, etik olmayan, sistematik ve düşmanca tutumlar olarak tanımlanmaktadır. Mobbing, genellikle yönetim tarafından çalışanlara uygulanabilmekle birlikte çalışanın meslektaşları, astları veya bir grup tarafından da çalışanlara uygula­nabilmektedir. Uygulanan mobbing; çalışanlarda aşırı strese, anksiyeteye, sindi­rim sistemi sorunlarına, uyku bozukluklarına, dep­resyona, iş tatminsizliği ve tükenmişlik sendromuna yol açmaktadır.

1970’li yılların başında ILO ile Mesleki Sağlık ve Güvenlik Birliği (OSHA), Ulusal Mesleki Sağlık ve Güvenlik Enstitüsü (NI­OSH), Amerikan Hastane Birliği ve sağlık sendikaları sağlık çalışanlarının da diğer ça­lışanlar gibi sağlıklı olma, sağlıklı ve güvenli bir hastane ortamında çalışma haklarının sağlanması için hastanelerde uygun bir üni­tenin kurulmasını belirtmişlerdir.

Akut ve kronik böbrek yetmezliği bulunan has­talarda ve gerekli diğer tıbbi durumlarda diyaliz tedavi yöntemlerini uygulayacak ünite ve merkez­lerin planlamalarına, açılmalarına, faaliyetlerine, denetlenmelerine, ünite ve merkezde görev alacak sağlık personelinin eğitimi ve sertifikalandırılması­nı sağlayacak diyaliz eğitim merkezlerine ve diyaliz tedavi yöntemlerinin uygulamasına ilişkin usul ve esasları belirler.

Sağlık hizmetlerinde tıbbi atıkların üretimin­den yok edilmesi süresince çevreye ve çalışan sağ­lığına zarar vermeyecek şekilde toplanması, taşın­ması ve depolanmasını içerir.

Sendika, Sanayi Devrimi sonrası ortaya çıkan çalışanlarla işverenler arasındaki güç adaletsizliği­ni ortadan kaldırmak için oluşturulmaya başlan­mış olan; çalışanların sosyal, ekonomik hak ve çıkarlarını korumak, sorunlarını çözme amacı ile kurulmuş ekonomik ögeler taşıyan; devlet, siyasi parti ve iktidar örgütlenmelerinden bağımsız olan örgütlerdir.

Sanayileşmenin olması, demokrasinin olması, çalışanların çıkar bilincine sahip olması, örgütlenmeyi isyana dönüştürmeyecek bir lider kadronun mevcut olması, yasaların örgütlenmeye izin vermiş olması şartları sağlandığında sendikaların kurulabilmesi için herhangi bir engel yoktur.

Toplamda 30 sendikanın faaliyet gösterdiği, üye sayısı 100 kişinin altında olan 13 sendikanın bulunduğu, %43,69’luk üye oranıyla 2019 yılında da en çok üyeye sahip olan sendikanın Sağlık-Sen, ikinci sırada %16,88’lik oranla Türk Sağlık-Sen, üçüncü sırada %3,54’lük oranla SES sendikası olduğu görülmektedir.