Hormonal ve Üreme Sistemi Fizyolojisi

Temel olarak hormonal etkileşim 4 ana başlıkta toplanabilir.

1. Otokrin iletişim: Hücrenin salgılamış olduğu hormon aynı hücredeki reseptörüne bağlanmasıyla ortaya çıkan yanıttır.
2. Parakrin iletişim: Hücrenin salgılamış olduğu hormonun yanında bulunan komşu hücredeki reseptörüne bağlanmasıyla ortaya çıkan yanıttır.
3. Nöroendokrin iletişim: Sinir sistemimin esas hücreleri olan nöronlar tarafından üretilen ve salınan hormonlar başka bir sinir hücresini, salgı bezini ya da kası uyarmasıyla ortaya çıkan yanıttır.
4. Endokrin iletişim: Endokrin bezlerce sentezlenen ve salınan hormonların kan aracılığıyla gidip hedef hücrelerdeki reseptörüne bağlanmasıyla ortaya çıkan yanıttır

• Amino asit türevi hormonlar: Tirozin amino asitinden türeyen hormonlardır. Tiroid hormonları (tiroksin, triiyodotironin) ve adrenal medulla hormonları (epinefrin, norepinefrin) bu gruptadır. Tiroksin ve triiyodotironin hücre zarını ve çekirdek zarını kolaylıkla geçebilir, reseptörleri çekirdekte bulunur.

• Peptid yapılı hormonlar: Protein, peptid veya polipeptid yapısında olan hormonlardır. Örnek olarak ön hipofiz ve pankreas hormonları verilebilir. Arka hipofiz hormonları (antidiüretik hormon, oksitosin) peptid yapılıdır.

• Steroid hormonlar: Kolesterol türevli hormonlardır. Adrenal korteks, ovaryum, plasenta ve testislerden salgılanan hormonlar (kortizol, aldosteron, östrojen, progesteron, testosteron) steroid hormonlardır. Kolesterolden türedikleri için hücre zarını geçebilir, reseptörleri hücre sitoplazmasında veya çekirdekte bulunur.

Hipotalamus, beynin diensefalon bölgesinin ön kısmında yer alır ve küçük bir alan kaplar. Farklı çekirdeklerden oluşur ve çeşitli beden fonksiyonlarını kontrol eder. Yeme, içme, cinsel fonksiyonlar, kan basıncı, kalp hızı, beden ısısı, uyku-uyanıklık döngüsü ve duygusal durumlar (öfke, korku, mutluluk) gibi önemli süreçleri yönetir. Hipotalamus, sinir sisteminden gelen bilgileri toplar ve bu nedenle endokrin sistem ile sinir sistemi arasındaki köprü görevi görür. Hipotalamustan salgılanan hormonlar, hipofiz bezinin işleyişini düzenler.

Arka hipofiz, iki önemli hormon salgılar: Antidiüretik hormon (ADH) ve Oksitosin. Bu hormonlar hipotalamusta üretilip, arka hipofize taşınarak burada depolanır ve sinirsel uyarılarla kana salınır. İşlevleri şu şekildedir:

1. Antidiüretik hormon (ADH): Vücuttaki su dengesini düzenler. ADH, idrar yoluyla su kaybını azaltır ve vücutta suyun tutulmasını sağlar. Plazma yoğunluğu arttığında (örneğin sodyum yükseldiğinde), ADH salgılanarak bu duruma müdahale eder. Aksi durumda, plazma yoğunluğu azalırsa ADH salgısı durdurulur.
2. Oksitosin: Emzirme sırasında sütün meme bezlerinden meme ucuna gelmesini sağlar. Ayrıca doğum sırasında rahim kasılmalarını artırarak doğuma yardımcı olur.

ADH ve oksitosin, sinirsel uyarılarla salgılanan ve nöroendokrin sistemin iyi bir örneği olan hormonlardır.

Hipofiz bezi, yaklaşık 1 santimetre çapında ve 0.5-1 gram ağırlığında küçük bir bezdir ve bir sap aracılığıyla hipotalamusa bağlıdır. Vücutta birçok hormon salgılayarak diğer bezlerin ve organların işleyişini düzenler. Hipotalamustan gelen sinirsel ve hormonal uyarılarla kontrol edilir.

Hipofiz bezi iki ana bölüme ayrılır:

1. Nörohipofiz (Arka Hipofiz): Hipotalamus ile sinirsel bağlantı kuran bu bölümden iki hormon salgılanır:
• Antidiüretik hormon (ADH): Vücutta suyun tutulmasını sağlar ve idrarla su kaybını azaltır.
• Oksitosin: Süt salgısını ve doğum sırasında rahim kasılmalarını düzenler.

Adenohipofiz (Ön Hipofiz): Hormon salgılamasında rol oynayan diğer birçok bezin işleyişini kontrol eder (ACTH, prolaktin, büyüme hormonu vd.).

Adenohipofiz, hipofizin gerçek endokrin bölümüdür ve 7 önemli hormon salgılar. Bu hormonlar ve işlevleri şunlardır:

1. Büyüme Hormonu (GH): Tüm vücutta protein yapımını, hücre çoğalmasını ve farklılaşmasını sağlayarak büyümeyi destekler.
2. Adrenokortikotropin (ACTH): Böbrek üstü bezinden adrenokortikal hormonların salgılanmasını sağlayarak glikoz, protein ve yağ metabolizmasını düzenler.
3. Tiroid Uyarıcı Hormon (TSH): Tiroid bezinden tiroksin ve triiyodotironin hormonlarının salgılanmasını uyarır.
4. Prolaktin: Meme bezlerinin gelişimini ve süt üretimini sağlar.
5. Folikül Uyarıcı Hormon (FSH): Yumurtalık ve testislerin hormonal ve üreme fonksiyonlarını kontrol eder.
6. Lüteinleştirici Hormon (LH): Yumurtalık ve testislerin hormonal ve üreme fonksiyonlarını düzenler.
7. Melanosit Uyarıcı Hormon (MSH): Derideki melanosit hücrelerini uyararak melanin üretimini arttırır ve deri renginin koyulaşmasını sağlar.

Bu hormonların salgısı, hipotalamustan gelen uyarıcı ve baskılayıcı hormonlar aracılığıyla kontrol edilir.

Hipotalamik-hipofizel portal sistem adı verilir.

Akromegali, ön hipofiz bezinde tümörleşme sonucu büyüme hormonunun ergenlikten sonra aşırı salgılanmasıyla ortaya çıkan bir hastalıktır. Bu hastalıkta kişinin boyu daha fazla uzamaz, ancak yumuşak dokular büyür ve kemikler kalınlaşır. Akromegaliye sıklıkla kanda yüksek şeker oranı (hiperglisemi) ve şeker hastalığı eşlik edebilir.

Ön hipofiz hormonlarının hepsi etkilerini başka bezleri etkiyerek gösterirken büyüme hormonu etkisini tüm beden hücreleri üzerinde doğrudan gösterir. Büyüme hormonunun bedendeki genel etkisi büyüme potansiyeli olan tüm hücrelerde büyümeyi uyarmasıdır. Büyüme hormonu protein yapımını arttırırken, enerji olarak yağları kullandırır. Karbonhidratları enerji olarak kullandırmaz yani karbonhidratların yıkımını engelleyerek onları korur. Büyüme hormonunun bedendeki diğer etkileri:

1. Beden hücrelerinde protein yapımını arttırır, proteinlerin yıkımını azaltır.
2. Enerji için yağ asitlerinin kullanılmasını arttırır, yağ depolarını azaltır.
3. Enerji için glikozun kullanımını azaltır. Glikozun enerji için kullanılmaması glikozun glikojen şeklinde depolanmasının artmasına yol açar.

d. Kıkırdak ve kemik dokuda büyümenin uyarılmasını sağlar.

Tiroid uyarıcı hormon (TSH) hipofiz ön lobunda bulunan tirotrop hücrerinde üretilen glikoprotein yapılı bir hormondur. TSH salınımını, hipotalamustan salgılanan TSH’ın serbestleşmesini sağlayan tirotropin salgılatıcı hormon (TRH) uyarır. Salgılanan TSH da kan yoluyla tiroid bezine giderek tiroid hormonları olan T3 (triiyodotironin) ve T4 (tiroksin = tetraiyodotironin) üretilmesine, depolanmasına ve salınmasına neden olur.

Tiroid hormonlarının görevlerini aşağıdaki gibi sıralayabiliriz:

• Metabolizmayı hızlandırarak oksijen kullanımını ve enerji üretimini %60-100 oranında artırır.
• Çocuklarda beyin büyümesi ve gelişmesini uyarır.
• Kemik dokusunun büyümesi ve gelişmesine katkı sağlar.
• Glikoz emilimini, hücrelere alımını ve glikozun hücrelerde yıkımını (glikoliz) artırır.
• Yağların enerji olarak kullanılmasını teşvik eder.
• Kalp hızını ve kalp debisini artırır.
• Solunumun derinliğini ve hızını artırır.

Sindirim sistemi sıvılarının salgısını ve kas hareketlerini artırarak iştahı ve besin alımını destekler

Tiroid hormonu fazlalığında genellikle aşağıdaki belirtiler gözlenir:

Uyarılara karşı uyarılabilirlik ile hassasiyetin artması ve sinirlilik hâli

• Psikolojik bozukluklar
• Ellerde titreme
• Ekzoftalmus
• Kas zayıflığı
• Aşırı yorgunluk olmasına rağmen uykusuzluk
• Kilo kaybı, aşırı terleme, şiddetli ishal
• Isıya karşı dayanıksızlık
• İştah artışı

Kretinizm, tiroid hormonlarının yetersizliği sonucu özellikle doğumdan önce ya da erken çocukluk döneminde gelişen bir hastalıktır. Kretinizm, tiroid hormonlarının eksikliği nedeniyle zihinsel ve fiziksel gelişme geriliğine neden olur. Bu hastalıkta büyüme yavaşlar, büyüme yetersizliği ve zihinsel gerilik görülür, bu da zeka geriliğine neden olur.

Proteinler ve yağlardan glikoz yapılmasına glikoneojenez denir. 

Kortizol, kan şekerini, hücreler tarafından glikozun enerji olarak kullanılmasını azaltarak ve karaciğerde glikoneojenezi artırarak, yükseltir. Kortizola bağlı kan şekerinin yükselmesine adrenal diyabet denir. Kortizol karaciğer hariç bütün hücrelerde proteinlerin yıkımını arttırırken protein sentezini de azaltır.

Adrenal medullası sinir dokusundan gelişmiştir ve salgıları epinefrin (adrenalin) ile norepinefrin (noradrenalin)’dir. Adrenal medulladan salgılanan hormonların etkileri sempatik sinir sistemi uyarısı sonucu bedende oluşan etkilere benzerlik gösterir. Bedende ortaya çıkan strese yanıt olarak uyarılan hipotalamustan çıkan uyarılar böbrek üstü bezin medullasına sempatik sinirler aracılığıyla ulaşarak epinefrin ve nörepinefrin salgılanmasına yol açar. Bu hormonlar bedende metabolizmayı, kan basıncını, kalp hızını, kalbin kasılma gücünü ve kan şekerinin arttırır.

İnsülin, kandaki glikoz seviyesini düzenleyerek enerji üretimi ve depolanmasında önemli bir rol oynar. İnsülinin insan vücudundaki görevleri şunlardır:

- Glikozun depolanması: İnsülin, kas ve karaciğerde glikozun glikojen şeklinde depolanmasını artırır. Kaslara giren glikozun bir kısmı yağ asitlerine dönüştürülerek enerji olarak kullanılır, diğer kısmı glikojen olarak depolanır.

- Enerji olarak kullanımı: İnsülin, bedende glikozun temel enerji kaynağı olarak kullanılmasını sağlar ve yağların tüketimini azaltır. İnsülin eksikliğinde yağların enerji kaynağı olarak kullanımı artar ve bu da asidoz veya komaya yol açabilir.

- Yağların depolanması: İnsülin, karaciğer ve yağ dokusunda yağların depolanmasına neden olur.

- Protein yapımı: İnsülin, bedende protein sentezini artırarak kas ve dokuların gelişmesine katkıda bulunur.

Şeker hastalığı (diyabet), kan şekerinin normalden yüksek olduğu bir durumdur. Normalde pankreasın beta hücreleri, kan şekeri yükseldiğinde insülin salgılayarak kan şekerini normal seviyelere düşürür. Ancak diyabetli kişilerde bu süreç düzgün işlemez ve kan şekeri yüksek kalır. Şeker hastalığının iki tipi vardır.

- Tip 1 Diyabet: Bu tipte pankreas beta hücrelerinden insülin salınımı ya hiç yoktur ya da çok yetersizdir. Bu nedenle kan şekeri normal seviyeye indirilemez ve sürekli yüksek kalır. Tip 1 diyabet genellikle otoimmün bir hastalık olarak gelişir ve insülin tedavisi gerektirir. İnsüline bağlı diyabet olarak da bilinmektedir. Çocuklarda ve gençlerde görülür.

- Tip 2 Diyabet: İleri yaşlarda görülür. Tip 2 diyabette yeterli miktarda insülin üretilmesine rağmen, hücrelerde insüline karşı bir direnç vardır. İnsülinin hücrelerdeki reseptörlerine bağlanamaması nedeniyle glikoz hücrelere giremez ve kan şekeri yüksek kalır. Tip 2 diyabet genellikle insülin direnci ile ilişkili olup, yaşam tarzı değişiklikleri ve ilaçlarla tedavi edilir.

Her iki tip diyabet de kan şekerinin yüksek kalmasına ve bu durumun uzun vadede organlara zarar vermesine yol açabilir.

Erkek üreme sistemini oluşturan organlar, birincil ve ikincil üreme organları olarak ikiye ayrılır:

- Birincil üreme organı: Erbezleri (testisler).

- İkincil üreme organları: Epididim, vaz deferens, seminal vesikül, fırlatma (ejekülatör) kanalları, prostat bezi, bulboüretral bezler ve penis.

Bu organlar sperm üretimi, spermin beslenmesi ve dişiye aktarılması görevlerini yerine getirir.

Buluğ çağına girmiş erkeklerde ikincil cinsiyet özellikleri kısaca şu şekilde özetlenebilir:

İç üreme organları olan seminal vesiküller, bulboüretral bezler ve prostat büyüyüp salgı yapmaya başlarlar.

1. Dış üreme organları olan skrotum pigmentlenerek kıvrımlı hâle gelir ve penis büyür.
2. Gırtlak büyür ve ses telleri kalınlaşıp uzayarak erkeksi sesin oluşması başlar.
3. Kemikler ve kaslar gelişerek geniş bir omuz ama dar bir kalça ortaya çıkar.
4. Biraz saldırgan, hareketli davranış ve karşı cinse olan ilgi artar. Erkeksi kişilik başlar.
5. Bedenin kıllanması artar. Sakal çıkar, göğüs kıllanır ve erkeğe özel saç şekli oluşur.
   1. Yağ bezlerinin çalışması artar ve sivilce (akne) oluşmasına yatkınlık gelişir.

1. Yumurtalığın ve yumurtaların büyümesini uyarır.
2. Fallop tüpleri, rahim ve vajinanın büyüyüp salgı yapmasını sağlar.
3. Buluğ çağında dış üreme organları ve memelerin gelişmesini sağlar.
4. Kemik ve kas büyümesini sağlar.
5. Hipotalamus ve hipofizden üreme hormonlarının üretimini baskılar.
6. Beden yağ oranını ayarlar ve ateroskleroza karşı korur.
7. Menopozdan sonra kandaki düzeyi düşer ve “sıcak basmasına” neden olur.

1. Rahmin salgılarını artırır.
2. Fallop tüpleri ve rahmin kasılmalarını azaltır.
3. Memelerin büyümesini sağlar.
4. Doğuma kadar süt üretimini baskılar.
5. Beden ısısını artırır

Döllenme, dişi yumurta hücresinin erkek sperm hücresiyle birleşerek zigot oluşumunu sağlayan süreçtir. Bu süreçte, yumurta Fallop tüpüne çekilir ve yaklaşık 4 günlük bir ömrü vardır. Spermler vajinaya bırakıldıktan sonra rahimden geçip Fallop tüplerine ulaşmaya çalışırlar. Spermler ortalama 2 günlük ömre sahiptir ve döllenme, yumurtlama olduktan sonra bu süre içinde gerçekleşmelidir. Yaklaşık 200 sperm yumurtaya ulaşır, ancak sadece bir tanesi yumurtanın içine girer. Spermin girmesiyle birlikte yumurta etrafına bir duvar örerek diğer spermlerin girişini engeller. Yumurta mayoz bölünmeyi tamamlayarak haploid hale gelir ve spermle birleşerek 46 kromozomlu diploid bir zigot oluşturur. Çocuğun cinsiyeti, spermin taşıdığı X veya Y kromozomuna bağlı olarak belirlenir.

Yumurta Fallop tüpüne girmeyip periton boşluğunda kalır ve orada döllenirse ya da döllenen yumurta rahime inmeyip Fallop tüplerine gömülürse bu duruma dış gebelik adı verilir.

Gebe kalındığında plasenta insan koriyonik gonadotropin (human chrorionic gonadotropin =HCG) hormonu üretir. Üretim gebeliğin yaklışık onuncu gününde başlar ve iki ay sonra en yüksek düzeye çıkar. Bu hormon korpus luteumun gebelik süresince yaşamını ve görevini devam ettirmesini sağlar. Hormon gebelerde idrarla dışarı atılır. Bu hormonun idrardaki varlığına bakılarak gebelik testi yapılır.

Kadınlarda 40 - 50 yaş civarında âdet kanamaları düzensizleşmeye başlar. Bunun nedeni, bu yaşa gelene kadar yumurtlama sürdüğü için çok az sayıda yumurta kalmıştır ve bunlar hormonlara yeterince yanıt veremez. Kısa bir süre sonra hemen hiç yumurta kalmaz, âdet görmeler kesilir. Dişilerde âdet kesilmesine menopoz denir. Menopoz doğal fizyolojik bir olaydır. Menopoza girmiş kadınların beden fizyolojilerinde birçok değişiklikler olabilir. Folikül kalmadığından yeterince estrojen üretilemez.