Boşaltım Sistemi

Boşaltım sistemi, kanı filtre eden iki adet böbrek, böbreklerden çıkan, süzülmüş ve atılacak olan maddeleri taşıyan iki adet ip şeklinde üreter, üreterin getirdiği ve artık idrar dediğimiz sıvıyı depolayan bir adet mesane, mesanedeki idrarı vücut dışına çıkaran bir kanal olan üretredan oluşmaktadır. 

• Böbreğin en önemli görevi, vücut sıvı hacmini ve elektrolit konsantrasyonunu düzenlemesidir. 

• Metabolik son ürünlerin (üre, kreatinin, ürik asit gibi), dışarıdan alınmış yabancı maddelerin (tarım ilacı, böcek ilacı gibi) ve de hastalıklar sırasında kullandığımız çeşitli ilaçların (ör. penisilin) vücuttan atılmasını sağlar. 

• Vücut asit-baz dengesinin korunmasına yardımcı olmak. Hidrojen iyonlarının atılımını ayarlayarak pH’yı düzenler. 

• Vücut sıvılarındaki iyonların (örn; Na+, K+) miktarlarının normal sınırlarda tutulmasını sağlayarak kan basıncı düzenlenmesini sağlar. 

• Böbreğin endokrin görevleri vardır. Böbrekler eritropoetin, kalsitriol (aktif D vitamini) ve renin salgılar. 

• Uzamış açlık durumlarında glikonegenez ile glikoz sentezler. 

Böbrekler, omurganın iki tarafında üst ve arka karın duvarına yerleşmiş, peritonun arkasında (retroperitoneal) olan fasulye şekilli organlardır. Yaklaşık 12 cm uzunluğunda, 6 cm genişliğinde 150 gr ağırlığındadırlar ve dışları sıkı bir bağ dokusu kapsül ile çevrelenmiştir. 

Böbreğin ortasındaki çukur bölge hilum ya da hilus adını alır ve damarlar, sinirler, lenfatikler, üreter böbreğe buradan giriş, çıkış yaparlar. 

Efferent arteriol nefron tübüllerinin etrafını saran daha düşük basınçlı bir kapiller yatak oluşturur buna peritibüler kapiller yatak denir ve buradaki sıvı basıncı yaklaşık 13mm Hg’dır. Peritübüler kapiller yatak filtrasyondan sonra tübüllerde geri emilen (reabsorbe olan) ve korteks interstisyumunda biriken maddelerin içine girdiği bir damar yatağıdır ayrıca korteksteki yapılara oksijen ve besin sağlar. Peritübüler kapillerdeki kan arterlere paralel seyreden venlere dökülerek renal ven ile böbreği terk eder. 

Bazı nefronların efferent arteriolleri medullanın derinliklerine doğru uzayan U şekilli kapiller damarları oluştururlar. Vaza rekta adı verilen bu damarlar hem medulladaki yapılara oksijen ve besin sağlar hem de idrarın konsantre edilmesine yardımcı olur. Böbrekten venlerle ayrılan kan, vena cava inferior ile kalbe döner. 

Nefron, böbreğe gelen kanı süzerek idrar oluşturan fonksiyonel yapılardır. 

Nefronlar iki kısımdan oluşur. Bu bölgeler glomerülus adı verilen sıvının filtre olduğu bir baş kısmı ve bu başı takip eden idrar oluşma işlemlerinin olduğu bir tübül bölgesidir. 

Glomerulüs glomerüler kapiller yatak ve onun etrafını yarım ay gibi çevreleyen Bowman kapsülünden yapılmıştır. Bowman kapsülü tübüllerin genişlemesi ile oluşmuş çift yapraklı bir yapıdır. Dış yaprağı (parietal yaprak) ile iç yaprağı (visseral yaprak) arasında Bowman boşluğu vardır. Glomerüler kapiller yataktan süzülen sıvı bu boşluğa geçerek tübüllere doğru akar. 

Tübül kısmı: Böbrek ya da nefron tübülleri, Bowman kapsülünden sonra gelen tek katlı epitel hücre tabakasından oluşan içi boş boru şeklinde yapılardır. Nefronların tübül hücrelerinin yapı ve fonksiyonları farklılık göstermektedir. 

Nefronların tübül hücrelerinin yapı ve fonksiyonları farklılık göstermektedir. İlk kısım Proksimal tübül, sonra U şekilli Henle kulbu ve onu takip eden Distal tübül kısmıdır. 

Nefronlar her ne kadar temel olarak aynı bölümlere sahip olsada yerleşim yerlerine göre iki tipdedir. Glomerülleri yani baş kısımları korteksin dış kısmına doğru yerleşmiş olan nefronlara kortikal nefronlar denir. Bunların Henle kulpları kısadır ve çok az medullaya girer. Nefronların %85’i kortikal nefronlardır. 

Glomerülleri korteksin medulla sınırına yerleşmiş nefronlar Jukstamedullar nefronlardır ve %15 oranında bulunurlar. Henle kulpları uzundur ve medullanın derinliklerine kadar iner. 

Böbreklerde oluşan idrar üç basamaktan geçer: 

a. Filtrasyon 

b. Geri emilim (reabsorbsiyon) 

c. Salgılanma (sekresyon) 

Glomerüler kapiller içine gelen kanın yüksek basınç altında Bowman boşluğuna geçmesine glomerüler filtrasyon denilir. 

Glomerüler kapillerden birim zamanda Bowman boşluğuna filtre edilen plazma miktarına glomerüler filtrasyon hızı (GFR yada GFH) denir. 

Yetişkin bir kişide ortalama GFH 125 ml/dk’dır 

Böbrek işlevlerini değerlendirmek için klinikte kullanılan en faydalı yöntem klirens testidir. Klirens, bir dakikada bir maddeden temizlenen plazma miktarı olarak tanımlanmaktadır. 

Glomerüler hidrostatik basıncı en fazla etkileyen 3 faktör; 

• arter basıncı, 

• afferent arteriyol direnci, 

• effrent arteriyol direncidir. 

Böbrek kan akımı ve glomerüler filtrasyon hızının sabit tutulmasına otoregülasyon denilir. 

Kan basıncı artışına bağlı olarak glomerüler filtrasyon hızı artarsa, tübüldeki sıvı akım hızı artarak makula densaya gelen sodyum klorür miktarı artar. Makula densa hücreleri daha fazla sodyum klorür reabsorbsiyonu yaparlar. Bu aşırı aktivite sonucunda makula densa hücrelerinin bazal membranındaki sodyum potasyum pompaları çok fazla çalışır ve fazla ATP ve onun metaboliti olan adenozin molekülü açığa çıkar. Bu adenozinler afferent arteriol juksta glomerüler hücreleri üzerinde bulunan reseptörlerine bağlanır ve afferent arteriolün kasılmasına sebep olur. Damar çapındaki daralma ile hidrostatik basınç düşeceği için glomerüler filtrasyon hızı da düşerek normale döndürülür. 

Glomerüler filtrasyon hızı azalırsa, tübül akımı yavaşlar. Henle kulbunun çıkan kolunda sodyum klorür fazlaca geri emilir ve makula densaya gelen sodyum klorür miktarı azalır. Makula densa hücreleri azalmış sodyum klorür miktarını algılayarak birtakım sinyaller çıkarırlar. Bu sinyaller ile uyarılan afferent arteriol juksta glomerüler hücrelerinden renin salgılanır. Bir enzim gibi davranan renin dolaşıma çıkarak kandaki anjiotensinojen denilen proteinden anjiotensin I (AgI) molekülünü oluşturur. Agl’ler dolaşımda anjiotensin converting enzim ile anjiotensin II (AgII) ye dönüştürülürler. Ag II efferent arteriyolü baskın olarak daraltarak glomerüler kapillerde hidrostatik basınç artışına yol açarak GFH’nı artırır. Afferent arteriyol Ag II’den aynı derece etkilenmez. Bu vazokonstriktör etkiye karşı koyan vazodilatör ajanlar salgılar. Salgılanan nitrik oksit (NO) ve prostaglandinler (PGE2 ve PGI2) gibi vazodilatör maddeler afferent arteriyol direncini azaltarak hidrostatik basınç artışı ve GFH’nın artışına yol açar. 

Tübüllerin ilk kısmı yüksek emilim kapasitesine sahip olan proksimal tübüldür. Proksimal tübül hücrelerinin metabolik aktiviteleri oldukça yüksektir, bol mitokondrileri vardır. Proksimal tübül epitel hücrelerinin lümene bakan yüzeyi oldukça girintili çıkıntılıdır ve fırçamsı kenar adını alır. Fırçamsı kenarda bol miktarda taşıyıcı proteinler, kanallar vardır. Bu fırçamsı kenarın geniş yüzeyi, emilim yapılacak yüzey alanını artırır. 

Proksimal tübülden sonra gelen Henle kıvrımı, anatomik olarak birbirine zıt yerleşmiş olan yani medullaya doğru inen ve sonra kortekse doğru çıkan kolları olan U şekilli bir tübül bölgesidir. Henle kıvrımı, inen ince kol, çıkan ince kol ve çıkan kalın kol olmak üzere yapısal ve fonksiyonel olarak farklı üç bölgeye ayrılır. Henle kıvrımının inen ve çıkan ince kollarının epitel hücreleri mikrovillusları olmayan, mitokondrisi az, metabolik aktivitesi az yassı epitel hücreleridir. 

Böbreklerde su ve madde atılımını bağımsız hâle getiren en önemli mekanizma antidiüretik hormon (ADH) salınımıdır. 

Böbrekler hidrojen iyonu konsantrasyonunu 3 ana mekanizma ile düzenlerler: 

* Filtre olan bikarbonat iyonlarınının geri emilimi 

* Hidrojen iyonlarının tübül lümenine sekresyonu 

* Yeni bikarbonat iyonların sentezlenmesi 

Vücut sıvılarındaki hidrojen iyonları 3 mekanizma ile düzenlenir. 

• Vücut sıvılarının kimyasal tampon sistemleri, bunlar saniyeler içinde devreye girerek asit veya bazlarla hızla bağlanırlar. 

• Solunum sistemi, solunumun hızını ve derinliğini değiştirerek karbondioksit miktarını, böylece H2CO3 miktarını düzenler. 

• Böbrekler, vücuttan idrarla fazla asit veya baz uzaklaştırır. En uzun süreli ama en kalıcı asit-baz düzenlemesi böbrekler tarafından yapılır. Vücut sıvılarında hidrojen iyonu konsantrasyonu artarsa asidoz denilen tablo hidrojen iyonu azalır ya da bazik moleküller artarsa alkaloz denilen tablo ortaya çıkar. Bu durumlarda hücrelerin çalışması bozulur. 

Mesane, boyun ve gövde olmak üzere iki kısımdan oluşan düz kas yapısında, idrarı biriktiren organdır. 

Mesanenin dolduğu zaman idrarı boşaltmasına işeme (miksiyon) denir. İşeme bir otonomik medulla spinalis refleksidir. Kese idrarla dolmaya başlayınca gerilen gövdeden kalkan uyarılar kesenin duyu nöronları ile medulla spinalisin sakral kısmına iletilir. Duyu nöronları buradaki parasempatik sinirlerle bağlantı kurar ve uyarılan parasempatik lifler kesenin kasılmasını sağlar. Kese medulla spinalisin sakral 2-3 segmentlerinde bağlantı yapan pelvik sinir ile innerve edilir. Pelvik sinir içinde duyusal lifler ve motor parasempatik lifler vardır. Parasempatik lifler zarar görürse kese kasılamaz ve idrar çıkarma işlevi yapılamaz. Kişi bilinci olmadığı zaman bile kese tamamen dolduğunda istemsiz olarak idrar çıkarır.