Sinir Sistemi

Merkezî sinir sistemi beyin ve omurilikten oluşur. Merkezî sinir sisteminin temel yapısı olan beyin serebrum, diensefalon, beyin sapı ve beyincik olmak üzere 4 ana bölgeye ayrılır. Serebrum swağ ve sol yarımküreler bulunurken Serebrum ile diensefalon ön beyin olarak tanımlanır. Beyin sapı ise orta beyin, pons ve medulla şeklinde ayrılır. Yarım kürelerin üzerinde bulunan serebral korteks “Frontal korteks, paryetal korteks, temporal korteks ve oksipital korteks” olmak üzere ayrılır. Serebral yarım kürelerdeki çekirdekler olan bazal gangliyonlar,  hipokampüs ve amigdala bulunur.

Beyinde bulunan sağ ve sol yarım küreler üst düzey bilişsel süreçler, algı, biliş, bellek, duygudan sorumlu olan yapılardır.Serebral yarım kürelerdeki çekirdekler olan bazal gangliyonlar
(hareketin düzenlenmesinde), hipokampüs (bellek ve öğrenme süreçlerinde) ve amigdala (duygu durumu ile süreçlerde) bulunur.  Medullanın solunum ve dolaşım sisteminin düzenlenme merkezlerine sahiptir. Ayrıca denge ve postürün sürdürülmesi ile solunumun düzenlemesinde pons görev alır. İşitsel ve görsel çekirdekler, göz hareketlerinin kontrolünden sorumlu merkezler mezensefalonda bulunur. Serebral korteks gibi yarım kürelere ayrılan beyincik hareketlerin planlanması, düzenlenmesi, gerçekleştirilmesi, postürün düzen lenmesi, denge, baş ve göz hareketlerinin koordinasyonundan sorumludur. Beden ısısının düzenlenmesi, açlık
tokluk durumu, sıvı ve elektrolit düzenlenmesi, endokrin (hormonal) merkez olarak yaşamsal öneme sahip olan hipotalamus bezelye büyüklüğünde bir yapıdır.

12 kafa siniri (kranial) ve 31 çift spinal sinir olmak üzere toplam 43 çift sinirden oluşan
periferik sinir sistemi be denin organ ve dokuları le merkezî sinir sistemi arasındaki çift yönlü bağlantıyı sağlayan sinir sistemidir. 12 çift kafa sinirlerinin isimleri sırasıyla I. Olfaktör, II. Optik, III. Okülomotor, Iv. Troklear, V. Trigeminal, VI. Abdusens, VII. Fasiyal, VIII. Vestibülokohlear, IX. Glassofaringeal; X. Vagus, XI. Aksesuvar ve XII. Hipoglossal sinirdir. 31 çift spinal sinirin ise 8 çift servikal sinir boyun, omuz, kol ve elleri; 12 çift toraksik sinir göğüs ve üst karnı; 5 çift lumbar sinir alt karın, kalça ve bacakları; 5 çift sakral genital organlar ve alt sindirim kanalı ve tek bir çift koksigeal sinir ise kuyruk kemiğine eşleniktir. Omurilik kaynaklı spinal sinirle rin hepsinin hem duysal hem de motor lifleri bulunurken; kafa sinirlerinin ise bazıların sadece duyu ya da sadece motor lifleri bulunabilir.

İskelet kasını innerve eden motor nöronlara somatik motor nöron; kalp kası ve düz
kasları innerve eden motor nöronlar otonom motor nöronlar denir. Bu nedenle bu sinir sistemine
de otonom sinir sistemi adı verilir.

İstemsiz çalışan otonom sinir sistemi birbirine zıt yönde çalışan ontogonist sempatik sinir sistemi ve
parasempatik sinir sistemi şeklinde iki kısma ayrılır. Otonom sinir sistemi solunum, boşaltım, dolaşım, sindirim, üreme sistemi fonksiyonları gibi son derece yaşamsal öneme sahip birçok işleyişin düzenlenmesinden sorumludur. Otonom sinir sistemi ise iskelet kası dışında kalan diğer düz kas, kalp kası, endokrin bezleri innerve eden ve bu yapılar üzerinde uyarıcı ya da baskılayıcı bir etki ortaya koyan sistemdir.

Sempatik sinir sisteminin genel olarak fonksiyonu bedeni uyarmak, harekete geçirmek var olan strese karşı kaç ya da savaş durumuna hazırlamaktır. Adrenal medulla sempatik sinir sisteminin özelleşmiş bir yapısı gangliyonudur. Gelen uyarı sonucu adrenal medulladan nörepinefrin benzeri epinefrin sentezlenir. Sempatik sinir sistemi uyarımına bağlı olarak adrenal medullanın da işin içine girmesiyle kişide nabız sayısı artışı, kalp kasılma gücünde artış, kan akımı artışı, kan şeker düzey yükselmesi, dikkat artışı gözlenir. 

Parasempatik sinir sistemi ise daha çok bedenin onarıcı, dinlendirici ya da enerji tasarrufu sistemidir. Parasempatik sinirlerden salınan asetilkolin hedef dokudaki muskranik reseptörlerine bağlanarak etkilerini ortaya koyar. Hipotalamus ve beyin sapında bulunan merkezler otonom sinir sisteminin fonksiyonlarını düzenler. Bu fonksiyonlardan bazıları beden ısısının düzenlenmesi, açlık-tokluk durumunun dengelenmesi, idrar yapımı, nefes alma verme, kalp hızı, kalp kasılma gücü, damarlarda daralmadır.

Gelen uyarıya bağlı olarak zar potansiyeli +55 mV olduğunda oluşan aksiyon potansiyeli zar boyunca yayılır ve açılan sodyum kanallarından giren sodyum iyonu sayesinde hücre dinlenim zar potansiyeli +30 mV a kadar çıkar ve artık zar potansiyeli pozitif olur. Bu olaya depolarizasyon denir. +30 mV da bu kez potasyum kanalları açılır ve bu kez potasyum hücre içinden dışına doğru çıkar. Hücre zar potansiyeli tekrar negatif değerlere ulaşır. Bu olaya da repolarizasyon denir. Potasyum kanalları geç kapandığı için hücre zar potansiyeli dinlenim zar potansiyelinden hafif bir negatif olur. Buna da hiperpolarizasyon denir. 

Nikotinik reseptörler: Beynin bazı bölge lerinde, iskelet kası-sinir kavşağında, oto
nom gangliyonlarda bulunur. Nikotinik reseptörler, postsinaptik hücrelerde sodyum
kanalına dövüşerek hücre içine sodyum gir mesine uyarıma neden olurlar. Sadece iskelet kasının kasılması ile ilgili görev yapmaz aynı zamanda beyinde anlamlı uyarıları fark etme, yanıtlama, dikkat, öğrenme ve bellekte de görev alır. Ödül merkezlerinde de görev alır.
b. Muskranik reseptörler: Beyinde, kalp kası,düz kas ve endokrin bezlerde bulunur. Kalp
kasında baskılayıcı, düz kas ve endokrin bezlerde ise uyarıcı bir etkiye yol açarlar.
Hedef hücrelerde doğrudan iyon kanalı olmayıp, ikinci bir haberci oluşturarak etki gösterirler. Atropin muskranik reseptörleri bloke eden bir kimyasal ajandır. Asetilkolin etkisinin azalması alzheimer hastalığına yol açabilir. Bu kişilerde bellek yitimi, dil ve algılama beceri geriliği ortaya çıkabilir.

Dopamin, adrenalin (epinefrin) ve nöradrenalin (nörepinefrin) trozin amino asitinden sentezlenen ve yapılarında katekol halkası ve amin grubu içerdiklerinden katekolamin ismini alırlar.

a. Dokunma ve basınç reseptörleri, b. Postür ve hareket duyuları, e. Kimyasal değişiklikler, 
f.Baroreseptörler: g. Fotoreseptörler:  somatik sistemin duysal reseptörleridir.

Hareketlerin istemli olarak yapılmasından sorumludur. Serebral korteks
motor alanlarının bir parçası olan primer motor korteks (hassas beceri gerektiren, is
temli hareketlerin bilinçli kontrolünü sağlar.Konuşmak, parmak hareketleri örnek olarak
verilebilir. Serebral korteks motor alanlarının başka bir parçası olan premotor korteks
atletik motor beceri gibi eş zamanlı ardışık hareketlerin planlaması ve yapılmasını kont
rol eder. Serebral korteksin motor alanlarının üçüncü parçası olan Broca alanı ise dil
kaslarını yöneten alandır ve ses çıkarma becerisini yani konuşmayı sağlar.

Basitçe bir uyarana karşı verilen en hızlı motor yanıta refleks denir. Özetle refleks bir uyarana karşı hızlı ve otomatik bir motor sinir sistemi tepkisidir. Refleksler öğrenilmemiş, önceden tasarlanmamış ve istemsizdir.Kişiyi korumaya ve homeostazisi (vücut iç ortamının dengede tutulması hâli) sürdürmeye yardımcı olur. Örneğin, midenize zarar veren yiyeceğin kusarak atılması ya da veya sıcak bir sobaya değince elinizi uzaklaştırabilme refleksif hareketlerdir. 

Serebral korteks 4 ana büyük loba ve insula olmak üzere 5 loba ayrılır.
a. Frontal Lob: Duyusal işlevlerin bilince ulaşmasını sağlayan, bilişsel süreçlerden ve istemli kas hareketlerinden sorumlu olan bölgedir.
b. Pariyetal Lob: Dokunmaya dayalı duyusal bilgilerin işlendiği ve değerlendirildiği bölgedir.
c. Oksipital Lob: Görsel verileri işler ve değerlendiren bölgedir.
d. Temporal Lob: İşitsel verileri işleyen ve değerlendiren bölgedir.

e. İnsula Lobu: Beynin eksternal yüzünden bakıldığında görülemeyen ancak sulcus la
teralis aralandığında görünen lobdur. İlkel davranış, içgüdü bilinç etkileşimi ve bazı
nörolojik ve psikiyatrik hastalıkların mekanizmasındaki rolünün tartışılabilir hâle
gelmesiyle önem kazanmıştır.

Duyuların bilinçli olarak algılanmasından sorumludur. Serebral korteks duyusal alanının bir parçası olan primer somatosensoriyel korteks deri ve iskelet kaslarından bilgi alarak mekânsal farklılıkların ayrıştırılmasında görev alır. Somatosensoriyel bağlantı (asosiyasyon) alanları alınan duyusal bilgileri bütünleştiren alandır. Oksipital lobun en arka ucunda bulunan birincil görsel korteks retinadan
bilgi alarak görsel uyarıları yorumlar. İkinci görme alanı ise primer görme alanından gelen duyuları alarak şekillerin analizini, renklerin tonlarının ayırt edilmesini sağlar.
Temporal lobun üst kenarında bulunan birincil işitsel korteks seslerin algılanması, ses hafızası olarak görev yapar. Ses tonu, ritim ve sesin yüksekliği bilgilerini alır. Frontal göz alanı ise gözlerin istemli hareketlerinden sorumludur. Koku alanı ise kokularınmbilinçli olarak algılanması, besinlerden hoş
lanma duygusunu yönetir. Paryetal lobda bulunan tat merkezi ise koku merkezi ile eş güdümlü çalışır.

Lobların birleştiği kesiştiği alanlarda bulunan ilişkilendirme (assosiyasyon) alanları alınan duysal bilgilerin, motor yanıtların birleştirilmesinden, işlenmesinden ve transferinden sorumludur. İlişkilendirme alanları alınan uyartıların değerlendirilmesini, bellekteki bilgilerle eşleştirilmesini, uygun yanıt oluşturması gibi zihinsel faaliyetleri, bilişsel işlemleri, hatırlama, üst düzey yorum ve yanıt oluşturan bölgelerdir. Ayrıca kişilik, yargılama, akıl yürütme, istikrarlılık, vicdan ve limbik
sistem ile yakın ilişkilidir. İşitilen kelimelere, seslere anlam kazandıran hasarında düşünme yeteneğinin kaybolduğu, konuşulanların anlaşılamadığı, yazılı metinlerin görülmesine rağmen okunamadığı alan Wernicke alanıdır. Konuşmanın hazırlanma ve motor fonksiyonları Broca alanında; dil anlama ve kelime analizi lateral prefrontal kortexde; dilin işitsel ve görsel yönlerinin
koordinasyonu lateral ve ventral temporal lobda sağlanır.

Refleks arkında reseptör organ, afferent nöron, merkez, motor nöron ve efektör organ yer alır.

Eşik veya eşik şiddet üstü uyaran geldiğinde duysal reseptörlerde oluşan reseptör ve aksiyon potansiyeli sonucu ortaya çıkan bilgi afferent nöronlar aracılığıyla omuriliğe arka kökten giriş yaparak merkezî sinir sistemine (beyin ya da omurilik) iletilir. Beyin ya da omuriliğe giren afferent nöron ya da duyu lifi efferent yani motor nöron ile hareketin özelliğine bağlı olarak monosinaptik ya da polisinaptik bağlantı yapar. Motor nöronda oluşan bilgi motor nöron aracılığıyla omurilik ön boynuzundan çıkarak efektör organa iletilir.

2 çeşittir: monosinaptik refleks ve polisisnaptik refleks olmak üzere iki türe ayrılır.

Gerilme refleksi: İskelet kasının boyunun uzamasına ya da gevşemesine karşı kasın ka
sılarak cevap vermesidir. monosinaptik bir reflekstir.

İskelet kası aşırı kasıldığında tendonlar aşırı gerilir. Buna karşılık kasın gevşetilmesi gerekir. Golgi tendon refleksi koruyucu bir reflekstir.

Bir extremite ya da beden parçasının ağrılı bir uyarandan kaçması geri çekilmesidir. Aslında bir anlamda fleksiyon refleksidir. Homeostasisin bir gereğidir. Polisinaptik bir reflektir.