Fizyolojiye Giriş

Dünya Sağlık Örgütü 1948’de sağlığı “Sadece hastalık ve sakatlığın olmaması değil, fiziksel, ruhsal/duygusal ve sosyal yönden tam bir iyilik hâli” olarak tanımlar.

a. Sağlıkla ilgili karar alma becerisini kazandırmak,
b. Kişinin kendi bedenini ve kendi fizyolojik değerlerini tanımasını sağlamak,
c. Kişilerin yaşama daha fazla katılmasını sağlamak,
yaşam kalitesini yükseltmek,
d. Sağlık hizmeti sunucularını tanımasını sağlamak,
e. Sağlıkla ilgili en hızlı ve doğru bilgiye ulaşmasını sağlamak,
f. Ulaştığı bilgiyi anlamasını, yorumlamasını ve uygulamada kullanmasını sağlamak,
g. Mevcut ve planlanan sağlık hizmetleri konusunda var olan karmaşıklığın hızlıca çözülmesine katkıda bulunmak,
h. Sunulan sağlık hizmetlerinin verimliliğini değerlendirmek,
i. Sunulan sağlık hizmetlerine en hızlı ve etkin şekilde nasıl ulaşılacağına karar vermek,
j. Önerilen tedavi ve bakım/rehabilitasyon süreçlerine etkin katılabilmek,
k. İnsanların kendi sağlıkları ile ilgili kendi iradesi

Hücre, “odacık” anlamında ilk kez 1665 yılında Robert Hooke tarafından gözlenmiş ve “hücre (cell)” olarak isimlendirilmiştir.

Çok hücreli canlılar incelendiğinde, genellikle hücrelerin farklı görevleri yapmak üzere özelleştikleri ve farklılaştıkları gözlenir. Çok hücreli en ilkel canlılardan ilki kabul edilen pandorina kolonisi incelendiğinde; 16 hücreden oluştuğu ve dış yüzeyini kaplayan hücrelerin hareket için özelleşmiş kamçı benzeri bir yapıya sahip oldukları görülür.

Hücrenin temel yapısını oluşturan organik moleküller, Oksijen (O), Hidrojen (H), Karbon (C) ve Azot (N) elementlerinden oluşur.

İz elementler hücrenin daha az ihtiyaç duyduğu az miktardaki elementlerdir: Bor (B), Kobalt (Co), Selenyum (Se), I (İyot) gibi.

Sitoplazmada bulunan organeller zarlarına göre 3’e ayrılır:
a. Tek zarlı organeller, endoplazmik retikulum,golgi ve lizozomdur.
b. Çift zarlı organeller mitokondri, kloroplastvve çekirdektir.
c. Zarsız organeller ise ribozom ve sentrozomdur.

Hücre bölünmesi sırasında iğ ipliklerini oluşturarak, kromozomların oluşacak olan yeni hücrelere eşit dağılmasında rol oynar. Bitki hücrelerinde sentrozom bulunmaz. Sentrozom, iki sentriolden oluşur.

Bağ dokusu, diğer bütün dokular ile bağlantı sağlar. Epitel dokudaki hücreler, bağ dokudan beslenir. Bağ doku, sıkı bağ doku ve gevşek bağ doku olarak ayrılır. Gevşek bağ dokuda, bağ dokuyu oluşturan hücrelerden çok, hücreler arası madde (ekstrasellüler matriks) miktarı oldukça fazladır. Sıkı bağ doku; tendonda olduğu gibi kolajen lifler tarafından sıkı ve düzenli sarılmış olabilir ya da derinin alt tabakasında yer alan düzensiz liflerden oluşabilir. Bağ doku hücrelerini, yağ hücreleri, melanosit, fibrosit, makrofaj, mast hücreleri, plazma hücreleri oluşturur. Kemik doku, kıkırdak doku, kan doku ve yağ doku temel bağ dokusu tipleridir.

Moleküllerin çok yoğun olduğu ortamdan, az yoğun oldukları ortama kendi kinetik enerjileri ile dağılmalarına difüzyon denir.

1. Basit difüzyon, moleküllerin çok yoğun olduğu ortamdan az yoğun olduğu ortama hücre zarından doğrudan geçişleridir.

2. Kolaylaştırılmış difüzyon, hücre zarında bulunan taşıyıcı proteinler vasıtasıyla, molekülün çok yoğun ortamdan az yoğun ortama enerji harcanmadan geçirilmesine denir.

Suyun yapay (yarı geçirgen bir zar) ya da hücre zarından difüzyonuna osmoz denir. Hücre için osmotik basınç önemlidir. Hücre içi ve hücre dışı ortamların osmolaritesi eşit ise izotonik ortamdan söz edilir. Hücre dışı ortamda, hücre içine göre, osmolarite düşük ise hipotonik ortam/çözelti olarak tanımlanır. Hücre dışı ortamda, hücre içine göre, osmolarite yüksekse hipertonik olarak tanımlanır.

Mitoz, somatik hücrelerimizde gözlenen hücre bölünmesidir. Profaz, metafaz, anafaz ve telofaz evrelerinden oluşur.

Mayoz bölünme üreme hücrelerinde görülür. Mayoz I (Profaz-I, Metafaz-I, Anafaz-I, Telofaz-I) ve mayoz II (Profaz-II, Metafaz-II, Anafaz-II, Telofaz-II) olmak üzere ikiye ayrılır.

Bu evrenin en önemli özelliği krossing over olarak isimlendirilen parça değişimi mekanizmasıdır. Homolog kromozomlar arasında kardeş olmayan kromatid kolları arasında meydana gelen krossing over (parça değişimi) tür içinde görülen bireyler arasındaki çeşitliliği sağlar.

Apoptoz en iyi bilinen hücre ölüm mekanizmasıdır ve hücre intiharı olarak da bilinir. Hücrede dış faktörlerin etkisiyle olabileceği gibi hücrenin yaşlanması gibi endojen faktörlere bağlı hasar oluşabilir. Hasarlı hücrenin devamlılığı çevredeki hücrelere de hasar verebilir ya da bu hasar DNA üzerinde ise mutasyonlu hücrenin yaşama devam etmesi kanser oluşumu açısından tehlikeli olur. Bu nedenle hücren çevre hücrelere zarar vermeden apoptoz ile ortadan kaldırılır. Sadece hasar durumunda değil; embriyonal gelişim sırasında da apoptoz doğal olarak gözlenen bir süreçtir. Embriyonel gelişim sırasında, parmak arasındaki boşluklar apoptoz yoluyla oluşur.

Otofaji, hücrenin kendi kendini sindirmesi anlamına gelir ve apoptozdan farklı işleyen bir mekanizmaya sahip hücre ölüm yoludur. Hücre kendi parçalarını, organellerini, zarlarını, bir zarla çevirerek vezikül hâline gelir. Bu veziküle otofagozom da denir. Veziküllerinin lizozomları ile birleşmesiyle sindirim gerçekleşir.
Apoptozda olduğu gibi otofajide kaspazlar rol oynamaz.

Kanser, hücrelerin kontrolsüz çoğalmasıdır. Sebebi genetik ya da çevresel faktörlerden kaynaklanabilir. Kontrolsüz çoğalan hücreler zamanla organı istila eder ve fonksiyon bozukluklarına sebep olur. Diğer doku ve organlara yayılarak tüm vücudu istila edebilir. Çok sayıda kanser türü mevcuttur. Ancak başlıca benign ve malin tümörler olarak ikiye ayrılır.

Kanserlerin çoğu türedikleri hücreye göre üç sınıfa ayrılırlar: Karsinomlar, Sarkomlar ve Lösemi (lenfoma). Karsinomlar, epitel doku kaynaklı kanser türleridir. Sarkomlar ise bağ doku kaynaklıdır. Lenfoma ise kan hücreleri kaynaklı kanser türlerini kapsar.

Kanser hücreleri, bazı özellikleri bakımından normal hücrelerden farklıdır. Hücre kültürü çalışmalarında; normal hücreler çoğaldıkça birbirleriyle olan temasları artar ve bir süre sonra bölünmeyi kendiliğinden durdururlar. Bu olaya kontakt inhibisyon denir. Kanser hücrelerinde kontakt inhibisyon görülmez ve birbirleri üzerine yığınlar
oluşturma eğilimindedirler.

Normal hücrelerde kromozom uçlarında telomer adı verilen tekrarlı bölgeleri içerir. Normalde, her bölünme sonrasında telomer uçlar bir miktar kısalır ve telomeraz enzimi tarafından uzatılır. Telomer mekanizması sayesinde normal hücreler zamanla
yaşlanır ve ölür. Ancak kanserli hücrelerde telomeraz aktivitesi sürekli olduğu için kanser hücrelerinde yaşlanma söz konusu değildir.